توسعه اجتماعی از نگاه محرومان
شرق: توسعه زندگی شهری و گسترش بوروکراسی اداری از دهه 1340 به بعد، نویسندگان زیادی را متوجه مسائل زندگی در شهرهای بزرگ کرد. همچنین نویسندگانی در این دوران به ترسیم زندگی دشوار کارگران و مردم فرودست در شهرها و مناطقی غیر از تهران پرداختهاند. اغلب نویسندگان این دوران، شهرنشینی را اتفاقی نامطلوب دانستهاند و به تبعات منفی آن اشاره کردهاند. به جز داستانهایی که به بازنمایی فقر شهری و نابرابریهای فضایی توجه کردهاند، در برخی دیگر از داستانهای این دوران به تبعات فروپاشی زندگی روستایی و مسائل مهاجران و نقد پیچیدگیهای زندگی شهری پرداخته شده است.
زوال فئودالیسم سنتی و اهمیت و محوریت زمین از مضامین عمده داستان «شریف جان، شریف جان» نوشته تقی مدرسی است. مدرسی در این داستان رویارویی با فئودالیسم را از طریق مقابله بین سرهنگ جهانسوز، رئیس پادگان و امیرخان اصلانی، صاحب دهی به نام جلالآباد روایت میکند. سرهنگ میخواهد ملک باری را از اصلانی بگیرد و آن را با آوردن تراکتور به ده آباد کند. مَلاک این خطه متزلزل و گوش به فرمان حکومتاند، زمیندارانی که در تملک زمینهاشان از هیچ تقلب و حیلهای دریغ نکردند و با تقلب در ثبت اموال موقوفه صاحب زمینهای وسیعی شدند که سهم فقرا بوده است. داستان تقی مدرسی تغییر و تحولات عمده در دوران رضا خان را به تصویر میکشد و تأثیر آن را بر طبقات مختلف اجتماعی نشان میدهد. چشمانداز داستان فروپاشی نظام سنتی فئودالی و تسلط سرمایهداری است که در قالب جدال ارباب شهر شریفجان و از خاندان با اصل و نسب این شهر و سرهنگ جهانسوز بهعنوان نماینده سرمایهداری روایت میشود.
جواد مجابی در حکایتی طنزآمیز به نام «اهمیت حسن بودن» تصویری از مردی به نام حسن به دست میدهد که نمونه نوعی فرودستانی است که در جستوجوی کار از روستاها به تهران آمدهاند. مجابی در بخشی از این حکایت سیر زندگی حسن در پایتخت را در این چند جمله فشرده کرده است:
«حسن در پایتخت زندگی میکند
اول پای دیوار میخوابید
بعد روی چرخدستی میخوابید
بعد ازدواج کرد و در اتاق خوابید،
اما تا فرصت پیدا میکند جایش را در هوای آزاد میاندازد».
حسن برای گذران زندگی هر کاری میکند؛ از بیل زدن باغچۀ خانهها گرفته تا رنگکاری و باربری و... اما کسی در شهر بزرگ حسن را به جایی حساب نمیکند. او تحقیر میشود و ساکت میماند.
بهرام صادقی در بعضی قصههای مجموعه «سنگر و قمقمههای خالی» با طنزی سیاه زندگی کارمندان دونپایه، دانشجویان فقیر شهرستانیِ ساکن تهران و کسانی را که از شهرستانها به تهران آمده و در ادارهها کارمند شدهاند به تصویر کشیده است.
ابراهیم رهبر در کتاب «من در تهرانم»، از منظر یک شهرستانی سرگردان در تهران، تصویری تیره از مهاجرت و شهر به دست میدهد. در یکی از داستانهای این کتاب، شخصیت داستان که در شهر سرگردانشده آرزوی نابودی شهر را میکند: «دلم میخواست باد بود. باد و توفانی شدید و بنیانکن که زمین را به آسمان میپاشید، همهچیز را به هم میریخت، درختها را ریشهکن میکرد و ساختمانها را واژگون. آدمی مثل من و در موقعیت من و با این زندگی و در این دنیایی که من در آن هستم، دلش جز این چه میتوانست باشد؟». در همین داستان میتوان تضادهای شهری و کنار هم قرارگرفتن ثروت و محرومیت را در بناهای شهری مشاهده کرد: «این دیگر کجاست؟ بیابانی است خلوت. یکطرف آلونکها قوزکرده و چسبیده به هم. و طرف دیگر ساختمانهای چندطبقه نوساز از زمین روییده. و یک چادر با هندوانههای زیرش و مرد خوابیدهای کنار هندوانهها. و دو سه تا اتوبوس سرگردان در اینجا و آنجا».
فریدون تنکابنی نیز در برخی از داستانهایش به انتقاد از زندگی شهری پرداخته است. او در «یاددداشتهای شهر شلوغ» (1348)، درماندگی، جهل و فقر جامعه را در تضادی مستقیم با هیاهوها و جشنهای دولتی به تصویر میکشد.
زکریا هاشمی در رمان «طوطی» تصویری سیاه از محلۀ شهر نو و زنان روسپیِ ساکن آن و نیز تصویری از شیرهکشخانهها و مکانهایی از این دست در تهران سالهای پیش از انقلاب به دست میدهد. مجید دانشآراسته نیز در مجموعه روز جهانی پارک شهر و زبالهدانی، زندگی مردم تهیدست شمال را توصیف میکند. حسین دولتآبادی در رمان 670 صفحهای «کبودان»، زندگی کارگران مهاجر در بنادر و جزایر خلیج فارس را از نظرگاهی عبوس توصیف میکند. داستان درباره هزاران آوارهای است که از همه نقاط کشور به امید کاری پردرآمد روانه جنوب میشوند، اما در سیر پرملال زمانهای محنتزا از دست میروند. همهچیز، حتی تن خود را میفروشند و جانشان را در کاری جنونآور و بینتیجه میفرسایند. نویسنده در این اثر از دید محرومان به یک دوران رفاه و سازندگی -دهه 1350- مینگرد و بیهویتی و پوشالی بودن توسعه اجتماعی را افشا میکند.
شرق: توسعه زندگی شهری و گسترش بوروکراسی اداری از دهه 1340 به بعد، نویسندگان زیادی را متوجه مسائل زندگی در شهرهای بزرگ کرد. همچنین نویسندگانی در این دوران به ترسیم زندگی دشوار کارگران و مردم فرودست در شهرها و مناطقی غیر از تهران پرداختهاند. اغلب نویسندگان این دوران، شهرنشینی را اتفاقی نامطلوب دانستهاند و به تبعات منفی آن اشاره کردهاند. به جز داستانهایی که به بازنمایی فقر شهری و نابرابریهای فضایی توجه کردهاند، در برخی دیگر از داستانهای این دوران به تبعات فروپاشی زندگی روستایی و مسائل مهاجران و نقد پیچیدگیهای زندگی شهری پرداخته شده است.
زوال فئودالیسم سنتی و اهمیت و محوریت زمین از مضامین عمده داستان «شریف جان، شریف جان» نوشته تقی مدرسی است. مدرسی در این داستان رویارویی با فئودالیسم را از طریق مقابله بین سرهنگ جهانسوز، رئیس پادگان و امیرخان اصلانی، صاحب دهی به نام جلالآباد روایت میکند. سرهنگ میخواهد ملک باری را از اصلانی بگیرد و آن را با آوردن تراکتور به ده آباد کند. مَلاک این خطه متزلزل و گوش به فرمان حکومتاند، زمیندارانی که در تملک زمینهاشان از هیچ تقلب و حیلهای دریغ نکردند و با تقلب در ثبت اموال موقوفه صاحب زمینهای وسیعی شدند که سهم فقرا بوده است. داستان تقی مدرسی تغییر و تحولات عمده در دوران رضا خان را به تصویر میکشد و تأثیر آن را بر طبقات مختلف اجتماعی نشان میدهد. چشمانداز داستان فروپاشی نظام سنتی فئودالی و تسلط سرمایهداری است که در قالب جدال ارباب شهر شریفجان و از خاندان با اصل و نسب این شهر و سرهنگ جهانسوز بهعنوان نماینده سرمایهداری روایت میشود.
جواد مجابی در حکایتی طنزآمیز به نام «اهمیت حسن بودن» تصویری از مردی به نام حسن به دست میدهد که نمونه نوعی فرودستانی است که در جستوجوی کار از روستاها به تهران آمدهاند. مجابی در بخشی از این حکایت سیر زندگی حسن در پایتخت را در این چند جمله فشرده کرده است:
«حسن در پایتخت زندگی میکند
اول پای دیوار میخوابید
بعد روی چرخدستی میخوابید
بعد ازدواج کرد و در اتاق خوابید،
اما تا فرصت پیدا میکند جایش را در هوای آزاد میاندازد».
حسن برای گذران زندگی هر کاری میکند؛ از بیل زدن باغچۀ خانهها گرفته تا رنگکاری و باربری و... اما کسی در شهر بزرگ حسن را به جایی حساب نمیکند. او تحقیر میشود و ساکت میماند.
بهرام صادقی در بعضی قصههای مجموعه «سنگر و قمقمههای خالی» با طنزی سیاه زندگی کارمندان دونپایه، دانشجویان فقیر شهرستانیِ ساکن تهران و کسانی را که از شهرستانها به تهران آمده و در ادارهها کارمند شدهاند به تصویر کشیده است.
ابراهیم رهبر در کتاب «من در تهرانم»، از منظر یک شهرستانی سرگردان در تهران، تصویری تیره از مهاجرت و شهر به دست میدهد. در یکی از داستانهای این کتاب، شخصیت داستان که در شهر سرگردانشده آرزوی نابودی شهر را میکند: «دلم میخواست باد بود. باد و توفانی شدید و بنیانکن که زمین را به آسمان میپاشید، همهچیز را به هم میریخت، درختها را ریشهکن میکرد و ساختمانها را واژگون. آدمی مثل من و در موقعیت من و با این زندگی و در این دنیایی که من در آن هستم، دلش جز این چه میتوانست باشد؟». در همین داستان میتوان تضادهای شهری و کنار هم قرارگرفتن ثروت و محرومیت را در بناهای شهری مشاهده کرد: «این دیگر کجاست؟ بیابانی است خلوت. یکطرف آلونکها قوزکرده و چسبیده به هم. و طرف دیگر ساختمانهای چندطبقه نوساز از زمین روییده. و یک چادر با هندوانههای زیرش و مرد خوابیدهای کنار هندوانهها. و دو سه تا اتوبوس سرگردان در اینجا و آنجا».
فریدون تنکابنی نیز در برخی از داستانهایش به انتقاد از زندگی شهری پرداخته است. او در «یاددداشتهای شهر شلوغ» (1348)، درماندگی، جهل و فقر جامعه را در تضادی مستقیم با هیاهوها و جشنهای دولتی به تصویر میکشد.
زکریا هاشمی در رمان «طوطی» تصویری سیاه از محلۀ شهر نو و زنان روسپیِ ساکن آن و نیز تصویری از شیرهکشخانهها و مکانهایی از این دست در تهران سالهای پیش از انقلاب به دست میدهد. مجید دانشآراسته نیز در مجموعه روز جهانی پارک شهر و زبالهدانی، زندگی مردم تهیدست شمال را توصیف میکند. حسین دولتآبادی در رمان 670 صفحهای «کبودان»، زندگی کارگران مهاجر در بنادر و جزایر خلیج فارس را از نظرگاهی عبوس توصیف میکند. داستان درباره هزاران آوارهای است که از همه نقاط کشور به امید کاری پردرآمد روانه جنوب میشوند، اما در سیر پرملال زمانهای محنتزا از دست میروند. همهچیز، حتی تن خود را میفروشند و جانشان را در کاری جنونآور و بینتیجه میفرسایند. نویسنده در این اثر از دید محرومان به یک دوران رفاه و سازندگی -دهه 1350- مینگرد و بیهویتی و پوشالی بودن توسعه اجتماعی را افشا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.