|

از «ونوس و آدونیسِ» شکسپیر تا «زهره و منوچهرِ» ایرج‌میرزا

مثنوي نيمه‌تمام ايرج‌ميرزا

غزاله صدرمنوچهری

ایرج‌میرزا مثنوی «زهره و منوچهر» خود را بر اساس منظومه‌ «ونوس و آدونیس» شکسپیر (۱۵۹۴) سروده است اما در مورد چگونگی دسترسی ایرج‌میرزا به آن منظومه ابهاماتی وجود دارد. در نشست ویژه‌ شهر کتاب كه روز یکشنبه ۱۷ بهمن به‌صورت مجازی با عنوان «از «ونوس و آدونیسِ شکسپیر تا زهره و منوچهرِ ایرج‌میرزا» برگزار شد، امید طبیب‌زاده، زبان‌شناس و مترجم، بر اساس شواهد و مأخذ در دسترس خود به این ابهامات پرداخته است. طبیب‌زاده در بخش‌هایی از سخنان خود گفت: «ایرج‌میرزا مثنوی نیمه‌تمام خود را با عنوان «زهره و منوچهر» با اقتباس از منظومه «ونوس و آدونیس» ویلیام شکسپیر سرود اما هنوز به قطعیت نمی‌دانیم که در سرودن این مثنوی از ترجمه‌‌ ناقص لطفعلی صورتگر استفاده کرده یا مأخذ دیگری را هم دیده است. در اینجا، من بر اساس تمام منظومه‌ «ونوس و آدونیس»، تمام مثنوی «زهره و منوچهر» و آنچه از ترجمه‌ صورتگر به دست آوردم و به‌ گمانم ناقص باشد، بحث را تا جایی پیش می‌برم و هم استدلال‌هایی در استقلال «زهره و منوچهر» از «عشق و ونوس» صورتگر می‌آورم هم استدلال‌هایی در اثبات اینکه ایرج‌میرزا «عشق و ونوس» را خوانده بوده است. به‌ نظرم بتوانم پرتو تازه‌ای بر این بحث بیندازم ولی باز هم تا ترجمه‌ کامل صورتگر را به دست نیاوریم، این سخنان فقط جنبه‌ فرض دارد».
او با اشاره به اینكه شكسپیر منظومه «ونوس و آدونیس» را در دوران خانه‌نشینی در هنگام شیوع طاعون در انگلستان نوشت، گفت: «شکسپیر این منظومه را در سال ۱۵۹۳ منتشر کرد و با تقدیم آن به ولی‌نعمت و حامی خودش هنری رویستلی، سومین ارل ساوت‌همپتون، وارد حوزه‌ ادبیات انگلیسی شد. تا پیش ‌از‌ آن، شکسپیر با عنوان بازیگر و نمایش‌نامه‌نویس شهرتی داشت اما اینها در آن دوره در حوزه‌ سرگرمی‌ها بود و از ادبیات فاخر به حساب نمی‌آمد. در واقع، شکسپیر با این نمایش وارد صحنه‌ ادبیات انگلستان شد و اگر در دوره‌ خودش شهرتی به‌ دست آورد از رهگذر دو منظومه‌ «ونوس و آدونیس» و «تجاوز به لوکرس» بود که به حامی خود تقدیم کرد. این دو اثر ثروت و شهرت بسیاری برای او به ارمغان آورد و در حیات خودش با اینها معروف بود. در واقع، شهرت او با نمایش‌نامه‌هایی مثل «مکبث» و «اتللو» و امثال آن برای بعد از وفات شکسپیر است».
طبیب‌زاده توضیح داد كه شکسپیر برای سرودن این منظومه از کتاب «دگردیسی‌ها»ی اووید، شاعر بزرگ روم، استفاده کرده است: «اووید که از ۴۳ پیش از میلاد تا ۱۸ پس از میلاد زندگی می‌کرد، این کتاب را در پانزده جلد نگاشت و بخشی از جلد دهم آن شامل منظومه ونوس و آدونیس است که مأخذ اصلی شکسپیر برای سرودن «ونوس و آدونیس» بود. اووید در «ونوس و آدونیس» حدود ۸۵ مصرع آورده است ولی منظومه‌ شکسپیر ۱۱۹۴ مصرع است. بنابراین، شکسپیر پانزده برابر بیشتر شعر گفته است که نشان می‌دهد شاخ‌و‌برگ مفصلی به آن شعر داده است و نباید تصور کنیم که اینها یکی و دقیقا منطبق‌اند».
این زبان‌شناس همچنین منظومه «ونوس و آدونیس» شکسپیر را خرده‌حماسه یا حماسه‌ کوچک خواند و در توضیح آن گفت: «خرده‌حماسه به منظومه‌ای اطلاق می‌شود که به سبک اشعار حماسی سروده می‌شود اما کوتاه‌تر از آن است. این منظومه در ۱۹۹ بند شش‌مصراعی سروده شده است؛ در مجموع هزارو ۱۹۴ مصرع که در آن قافیه مصرع یک با سه، مصرع دو با چهار و مصرع پنج با شش یکی است. محل و زمان وقوع داستان منظومه‌ «ونوس و آدونیس» در منطقه‌ای روستایی در عهد اسطوره‌ای یونان باستان است».
طبیب‌زاده در معرفی «زهره و منوچهر» ایرج‌میرزا گفت: «زهره و منوچهر» در قالب مثنوی سروده شده است. این منظومه چنان‌که محجوب و آریان‌پور نشان داده‌اند، اقتباسی است از ونوس و آدونیس شکسپیر. دکتر محجوب درباره‌ این منظومه گفته است: «می‌توان حدس زد که ایرج «زهره و منوچهر» خود را از ترجمه‌ فرانسوی و فارسی این سرگذشت اقتباس کرده است. اما گمان نمی‌رود که ترجمه‌ فرانسوی یا فارسی منظومه با اصل انگلیسی آن اختلاف فاحش داشته باشد. بنابراین، اختلاف «زهره و منوچهر» ایرج با اثر شکسپیر نتیجه‌ تغییراتی است که شاعر خود در داستان داده است». محجوب همین‌طور به‌درستی ثابت می‌کند که «زهره و منوچهر» ترجمه‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» نیست و ایرج سیاق و چارچوب داستان را از کار شکسپیر گرفته و شعر خودش را سروده است. او با مقایسه‌ مثنوی «زهره و منوچهر» با چکیده‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» با شواهد متعددی نشان می‌دهد ایرج چطور افکار و تعابیر و حوادث «ونوس و آدونیس» را در شعر خودش منعکس کرده است». طبیب‌زاده تأکید کرد كه در سال ۱۳۰۴ در سه شماره‌ مجله‌ «سپیده‌دم» که در شیراز منتشر می‌شد، لطفعلی صورتگر بخش‌هایی از ابتدای منظومه‌ «ونوس و آدونیس» را ترجمه و منتشر کرد. این مجله در سیزده شماره منتشر شد و ترجمه‌ صورتگر در سه شماره‌ آخر آن منتشر شد که من توانستم این سه شماره را تهیه بکنم. متأسفانه صفحه‌ آخر شماره‌ آخر این نشریه که از دانشگاه تهران تهیه کردم، ناقص است و من در جای دیگری نتوانستم این نسخه را پیدا بکنم. شاید این یکی‌، دو صفحه افتادگی داشته باشد و تا آن را نیابم نمی‌توانم اعلام نظر قطعی کنم. اما بر اساس آنچه پیدا کردم، نکاتی را بیان می‌کنم.
او همچنین در نقد آرای دیگران درباره‌ ارتباط میان «ونوس و آدونیس» و «زهره و منوچهر» گفت: «یکی از نخستین آرای چاپ‌شده در این زمینه مقاله‌ای از ابوالفتح حکیمیان بود. حکیمیان در «تحقیق پیرامون افسانه‌ زهره و منوچهر» (مجله‌ هنر و مردم، تیر و مرداد ۱۳۵۵) نه خود ونوس و آدونیس بلکه داستان‌های اساطیری یونان را درباره‌ ونوس و آدونیس دیده و آن را با «زهره و منوچهر» مقایسه کرده است. محجوب در کتابی با عنوان «تحقیق در آثار و احوال و اشعار ایرج‌میرزا و خاندان و نیاکان او» (۱۳۵۶) به‌درستی و با شواهد بسیار ثابت کرده که «زهره و منوچهر» ترجمه‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» نیست، اما از سیاق آن داستان پیروی و از تشبیهات آن استفاده کرده است. همین‌طور، او ثابت کرده که ایرج گفتار شکسپیر را بسط داده، مضامین بسیاری را به مثنوی افزوده و تقدم و تأخر ماجراهای ونوس و آدونیس را تغییر داده است، ولی در همان روال پیش رفته و از آن تأثیر گرفته است. محجوب بیت ۴۵۱ «زهره و منوچهر» را مرز پیروی ایرج‌میرزا از «ونوس و آدونیس» تعیین می‌کند و حدس می‌زند از آن به بعد احتمالا متعلق به فرد یا افراد دیگری باشد، چون هم داستان تغییر می‌کند و هم کیفیت شعر. او تا حد زیادی درست گفته است اما برای تعیین این حدود باید به اصل اثر رجوع کرد و چکیده کافی نیست. پس، باید قدری از این مقام جلوتر برویم. چون در چند مصرع بعد هم ایرج از «ونوس و آدونیس» پیروی می‌کند. به باور من، این مرز باید به بیت ۴۵۹ جابه‌جا شود. از این به بعد، واقعا هم داستان از «ونوس و آدونیس» جدا می‌شود و هم شعر بی‌مزه و خنک و سبک می‌شود و پیداست شعر ایرج نیست و دیگری آن را ادامه داده است. بنابراین، در این بخش حق با محجوب است.
طبیب‌زاده ادامه می‌دهد: «محمد دبیرسیاقی در پیشگفتار مجموعه‌ صورتگر از این مترجم نقل می‌کند که شعر «ونوس و آدونیس» را ترجمه و در مجله‌ «سپیده‌دم» چاپ کرده و برای ملک‌الشعرای بهار فرستاده و ایرج این را در آنجا دیده و تحت تأثیر آن شعر گفته است و علت ناقص‌بودن مثنوی ایرج هم کامل‌نبودن ترجمه‌ صورتگر است. این ‌در ‌حالی است به باور محجوب چون ایرج مرحوم شد این مثنوی نیمه‌تمام باقی ماند. البته، باز تأکید می‌کنم تا متن کامل ترجمه‌ صورتگر پیدا نشود نمی‌توان با قطعیت نظری داد. اما در کل با مقایسه متن «زهره و منوچهر» ایرج، ترجمه‌ «ونوس و آدونیس» شکسپیر و ترجمه‌ در دسترس صورتگر از «ونوس و آدونیس» می‌توان گفت که ایرج‌میرزا نگاهی به ترجمه‌های چاپ‌شده‌ صورتگر انداخته است، اما چون بیش از صورتگر ترجمه کرده است قطعا به مأخذ دیگری هم نظر داشته است».
طبیب‌زاده نمونه‌های گوناگونی را از بخش‌هایی از «ونوس و آدونیس» شکسپیر ارائه کرد که در مجموعه‌ صورتگر منعکس نشده و ایرج‌میرزا در «زهره و منوچهر» اقتباس کرده و به نظم درآورده است و گفت: «پیداست که ایرج منظومه‌ «ونوس و آدونیس» یا ترجمه‌ فرانسه‌ آن را خوانده یا صورتگر اینها را ترجمه کرده و ما این بخش از کار او را در اختیار نداریم. من حدس می‌زنم این بخش نمی‌تواند در چند صفحه افتادگی مجله‌ «سپیده‌دم» باشد. او در پایان گفت: «در مجموع، احتمالا ایرج‌میرزا در ماه‌های آغازین سال ۱۳۰۴ از طریق ترجمه‌ ناتمام صورتگر در مجله‌ «سپیده‌دم» با منظومه‌ «ونوس و آدونیس» آشنا شده است، سپس متن فرانسه‌ آن را تهیه کرده و «زهره و منوچهر» را در اقتباس از آن سروده اما دست اجل در اسفند سال ۱۳۰۴ به وی امان نداده تا کارش را تمام بكند.
ایرج‌میرزا مثنوی «زهره و منوچهر» خود را بر اساس منظومه‌ «ونوس و آدونیس» شکسپیر (۱۵۹۴) سروده است اما در مورد چگونگی دسترسی ایرج‌میرزا به آن منظومه ابهاماتی وجود دارد. در نشست ویژه‌ شهر کتاب كه روز یکشنبه ۱۷ بهمن به‌صورت مجازی با عنوان «از «ونوس و آدونیسِ شکسپیر تا زهره و منوچهرِ ایرج‌میرزا» برگزار شد، امید طبیب‌زاده، زبان‌شناس و مترجم، بر اساس شواهد و مأخذ در دسترس خود به این ابهامات پرداخته است. طبیب‌زاده در بخش‌هایی از سخنان خود گفت: «ایرج‌میرزا مثنوی نیمه‌تمام خود را با عنوان «زهره و منوچهر» با اقتباس از منظومه «ونوس و آدونیس» ویلیام شکسپیر سرود اما هنوز به قطعیت نمی‌دانیم که در سرودن این مثنوی از ترجمه‌‌ ناقص لطفعلی صورتگر استفاده کرده یا مأخذ دیگری را هم دیده است. در اینجا، من بر اساس تمام منظومه‌ «ونوس و آدونیس»، تمام مثنوی «زهره و منوچهر» و آنچه از ترجمه‌ صورتگر به دست آوردم و به‌ گمانم ناقص باشد، بحث را تا جایی پیش می‌برم و هم استدلال‌هایی در استقلال «زهره و منوچهر» از «عشق و ونوس» صورتگر می‌آورم هم استدلال‌هایی در اثبات اینکه ایرج‌میرزا «عشق و ونوس» را خوانده بوده است. به‌ نظرم بتوانم پرتو تازه‌ای بر این بحث بیندازم ولی باز هم تا ترجمه‌ کامل صورتگر را به دست نیاوریم، این سخنان فقط جنبه‌ فرض دارد».
او با اشاره به اینكه شكسپیر منظومه «ونوس و آدونیس» را در دوران خانه‌نشینی در هنگام شیوع طاعون در انگلستان نوشت، گفت: «شکسپیر این منظومه را در سال ۱۵۹۳ منتشر کرد و با تقدیم آن به ولی‌نعمت و حامی خودش هنری رویستلی، سومین ارل ساوت‌همپتون، وارد حوزه‌ ادبیات انگلیسی شد. تا پیش ‌از‌ آن، شکسپیر با عنوان بازیگر و نمایش‌نامه‌نویس شهرتی داشت اما اینها در آن دوره در حوزه‌ سرگرمی‌ها بود و از ادبیات فاخر به حساب نمی‌آمد. در واقع، شکسپیر با این نمایش وارد صحنه‌ ادبیات انگلستان شد و اگر در دوره‌ خودش شهرتی به‌ دست آورد از رهگذر دو منظومه‌ «ونوس و آدونیس» و «تجاوز به لوکرس» بود که به حامی خود تقدیم کرد. این دو اثر ثروت و شهرت بسیاری برای او به ارمغان آورد و در حیات خودش با اینها معروف بود. در واقع، شهرت او با نمایش‌نامه‌هایی مثل «مکبث» و «اتللو» و امثال آن برای بعد از وفات شکسپیر است».
طبیب‌زاده توضیح داد كه شکسپیر برای سرودن این منظومه از کتاب «دگردیسی‌ها»ی اووید، شاعر بزرگ روم، استفاده کرده است: «اووید که از ۴۳ پیش از میلاد تا ۱۸ پس از میلاد زندگی می‌کرد، این کتاب را در پانزده جلد نگاشت و بخشی از جلد دهم آن شامل منظومه ونوس و آدونیس است که مأخذ اصلی شکسپیر برای سرودن «ونوس و آدونیس» بود. اووید در «ونوس و آدونیس» حدود ۸۵ مصرع آورده است ولی منظومه‌ شکسپیر ۱۱۹۴ مصرع است. بنابراین، شکسپیر پانزده برابر بیشتر شعر گفته است که نشان می‌دهد شاخ‌و‌برگ مفصلی به آن شعر داده است و نباید تصور کنیم که اینها یکی و دقیقا منطبق‌اند».
این زبان‌شناس همچنین منظومه «ونوس و آدونیس» شکسپیر را خرده‌حماسه یا حماسه‌ کوچک خواند و در توضیح آن گفت: «خرده‌حماسه به منظومه‌ای اطلاق می‌شود که به سبک اشعار حماسی سروده می‌شود اما کوتاه‌تر از آن است. این منظومه در ۱۹۹ بند شش‌مصراعی سروده شده است؛ در مجموع هزارو ۱۹۴ مصرع که در آن قافیه مصرع یک با سه، مصرع دو با چهار و مصرع پنج با شش یکی است. محل و زمان وقوع داستان منظومه‌ «ونوس و آدونیس» در منطقه‌ای روستایی در عهد اسطوره‌ای یونان باستان است».
طبیب‌زاده در معرفی «زهره و منوچهر» ایرج‌میرزا گفت: «زهره و منوچهر» در قالب مثنوی سروده شده است. این منظومه چنان‌که محجوب و آریان‌پور نشان داده‌اند، اقتباسی است از ونوس و آدونیس شکسپیر. دکتر محجوب درباره‌ این منظومه گفته است: «می‌توان حدس زد که ایرج «زهره و منوچهر» خود را از ترجمه‌ فرانسوی و فارسی این سرگذشت اقتباس کرده است. اما گمان نمی‌رود که ترجمه‌ فرانسوی یا فارسی منظومه با اصل انگلیسی آن اختلاف فاحش داشته باشد. بنابراین، اختلاف «زهره و منوچهر» ایرج با اثر شکسپیر نتیجه‌ تغییراتی است که شاعر خود در داستان داده است». محجوب همین‌طور به‌درستی ثابت می‌کند که «زهره و منوچهر» ترجمه‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» نیست و ایرج سیاق و چارچوب داستان را از کار شکسپیر گرفته و شعر خودش را سروده است. او با مقایسه‌ مثنوی «زهره و منوچهر» با چکیده‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» با شواهد متعددی نشان می‌دهد ایرج چطور افکار و تعابیر و حوادث «ونوس و آدونیس» را در شعر خودش منعکس کرده است». طبیب‌زاده تأکید کرد كه در سال ۱۳۰۴ در سه شماره‌ مجله‌ «سپیده‌دم» که در شیراز منتشر می‌شد، لطفعلی صورتگر بخش‌هایی از ابتدای منظومه‌ «ونوس و آدونیس» را ترجمه و منتشر کرد. این مجله در سیزده شماره منتشر شد و ترجمه‌ صورتگر در سه شماره‌ آخر آن منتشر شد که من توانستم این سه شماره را تهیه بکنم. متأسفانه صفحه‌ آخر شماره‌ آخر این نشریه که از دانشگاه تهران تهیه کردم، ناقص است و من در جای دیگری نتوانستم این نسخه را پیدا بکنم. شاید این یکی‌، دو صفحه افتادگی داشته باشد و تا آن را نیابم نمی‌توانم اعلام نظر قطعی کنم. اما بر اساس آنچه پیدا کردم، نکاتی را بیان می‌کنم.
او همچنین در نقد آرای دیگران درباره‌ ارتباط میان «ونوس و آدونیس» و «زهره و منوچهر» گفت: «یکی از نخستین آرای چاپ‌شده در این زمینه مقاله‌ای از ابوالفتح حکیمیان بود. حکیمیان در «تحقیق پیرامون افسانه‌ زهره و منوچهر» (مجله‌ هنر و مردم، تیر و مرداد ۱۳۵۵) نه خود ونوس و آدونیس بلکه داستان‌های اساطیری یونان را درباره‌ ونوس و آدونیس دیده و آن را با «زهره و منوچهر» مقایسه کرده است. محجوب در کتابی با عنوان «تحقیق در آثار و احوال و اشعار ایرج‌میرزا و خاندان و نیاکان او» (۱۳۵۶) به‌درستی و با شواهد بسیار ثابت کرده که «زهره و منوچهر» ترجمه‌ منظومه‌ «ونوس و آدونیس» نیست، اما از سیاق آن داستان پیروی و از تشبیهات آن استفاده کرده است. همین‌طور، او ثابت کرده که ایرج گفتار شکسپیر را بسط داده، مضامین بسیاری را به مثنوی افزوده و تقدم و تأخر ماجراهای ونوس و آدونیس را تغییر داده است، ولی در همان روال پیش رفته و از آن تأثیر گرفته است. محجوب بیت ۴۵۱ «زهره و منوچهر» را مرز پیروی ایرج‌میرزا از «ونوس و آدونیس» تعیین می‌کند و حدس می‌زند از آن به بعد احتمالا متعلق به فرد یا افراد دیگری باشد، چون هم داستان تغییر می‌کند و هم کیفیت شعر. او تا حد زیادی درست گفته است اما برای تعیین این حدود باید به اصل اثر رجوع کرد و چکیده کافی نیست. پس، باید قدری از این مقام جلوتر برویم. چون در چند مصرع بعد هم ایرج از «ونوس و آدونیس» پیروی می‌کند. به باور من، این مرز باید به بیت ۴۵۹ جابه‌جا شود. از این به بعد، واقعا هم داستان از «ونوس و آدونیس» جدا می‌شود و هم شعر بی‌مزه و خنک و سبک می‌شود و پیداست شعر ایرج نیست و دیگری آن را ادامه داده است. بنابراین، در این بخش حق با محجوب است.
طبیب‌زاده ادامه می‌دهد: «محمد دبیرسیاقی در پیشگفتار مجموعه‌ صورتگر از این مترجم نقل می‌کند که شعر «ونوس و آدونیس» را ترجمه و در مجله‌ «سپیده‌دم» چاپ کرده و برای ملک‌الشعرای بهار فرستاده و ایرج این را در آنجا دیده و تحت تأثیر آن شعر گفته است و علت ناقص‌بودن مثنوی ایرج هم کامل‌نبودن ترجمه‌ صورتگر است. این ‌در ‌حالی است به باور محجوب چون ایرج مرحوم شد این مثنوی نیمه‌تمام باقی ماند. البته، باز تأکید می‌کنم تا متن کامل ترجمه‌ صورتگر پیدا نشود نمی‌توان با قطعیت نظری داد. اما در کل با مقایسه متن «زهره و منوچهر» ایرج، ترجمه‌ «ونوس و آدونیس» شکسپیر و ترجمه‌ در دسترس صورتگر از «ونوس و آدونیس» می‌توان گفت که ایرج‌میرزا نگاهی به ترجمه‌های چاپ‌شده‌ صورتگر انداخته است، اما چون بیش از صورتگر ترجمه کرده است قطعا به مأخذ دیگری هم نظر داشته است».
طبیب‌زاده نمونه‌های گوناگونی را از بخش‌هایی از «ونوس و آدونیس» شکسپیر ارائه کرد که در مجموعه‌ صورتگر منعکس نشده و ایرج‌میرزا در «زهره و منوچهر» اقتباس کرده و به نظم درآورده است و گفت: «پیداست که ایرج منظومه‌ «ونوس و آدونیس» یا ترجمه‌ فرانسه‌ آن را خوانده یا صورتگر اینها را ترجمه کرده و ما این بخش از کار او را در اختیار نداریم. من حدس می‌زنم این بخش نمی‌تواند در چند صفحه افتادگی مجله‌ «سپیده‌دم» باشد. او در پایان گفت: «در مجموع، احتمالا ایرج‌میرزا در ماه‌های آغازین سال ۱۳۰۴ از طریق ترجمه‌ ناتمام صورتگر در مجله‌ «سپیده‌دم» با منظومه‌ «ونوس و آدونیس» آشنا شده است، سپس متن فرانسه‌ آن را تهیه کرده و «زهره و منوچهر» را در اقتباس از آن سروده اما دست اجل در اسفند سال ۱۳۰۴ به وی امان نداده تا کارش را تمام بكند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.