فقدان محتوای مناسب آموزشی، پاشنه آشیل تحصیل کودکان مهاجر در مدارس ایران
مهسا جورمند: گُلی چایش را مینوشد و بهم میگوید: «بذارید اینجوری بهتون بگم، اوایل که اومده بودیم ایران و بچه بودم خب اینو فهمیدم که من یه افغانستانیام و فرق میکنم. ولی یکم که بزرگتر شدم و رسیدم به دوران دبیرستان وقتی ازم میپرسیدن که تو یه افغانستانی هستی یا یه ایرانی؟ چون من همهچیزم شبیه ایرانیهاست و دیگه دارم اینجا زندگی میکنم، لباشپوشیدنم، غذاخوردنم، صحبتکردنم با کمی لهجه، میگفتم نه من خودم رو یه ایرانی میدونم بیشتر تا یه افغانستانی. چون از افغانستان هیچی نمیدونستم. همونقدر که بچههای ایرانی از افغانستان میدونستن من هم میدونستم. اما الان دوباره برگشتم به اون مرحله که نه ما با هم فرق داریم، من یه ایرانی نیستم، میشه گفت که افغانستانی هم نیستم. من تنها اینطور نیستم. تحقیقی که خونده بودم اینو خیلی از بچهها گفته بودن که خودشون رو نه ایرانی میدونن و نه افغانستانی چون دو گروه مارو قبول ندارن نه افغانستان و نه ایران. یعنی از اونور ما ایرانی گکیم از اینور ما افغانستانی. ما هم خستهایم از این وضعیت. میدونی از این دو گروه هر چی به ما رسیده فقط سختی و مشکلات بوده».
از سال 1392 بخشنامهای از سوی وزارت کشور و وزارت علوم منتشر شد که طی آن دانشجویان بینالمللی دانشگاههای ایران باید بلافاصله پس از پایان دوره آموزش خود خاک ایران را ترک کنند. این بخشنامه هنوز هم جاری و ساری است. اکثر دانشجویان بینالمللی دانشگاههای ایران دانشجویان افغانستانی بودند و هستند. در این میان هم اکثریت آنان کسانی هستند که در ایران بزرگ شدهاند و از طریق کنکور سراسری وارد دانشگاه میشوند. مهاجرانی که در مدارس و دانشگاههای ایران تحصیل کردهاند و به جز ایران کشور دیگری را تجربه نکردهاند، به طور تمام و کمال در فرهنگ ایرانی ادغام شدهاند. عده زیادی از آنها نهتنها وطن مادری خود را ندیدهاند بلکه نمیتوانند به گویش خاص آن محل صحبت کنند.
اگر چشممان را روی فواید و زیانهای این تبعید اجباری ببندیم و برای مثال بپرسیم آیا بازگشت امروز این جمعیت فارغالتحصیل به افغانستان میتواند پیامد مثبتی برای آن کشور داشته باشد یا ضرری برای کشور ایران، باید بگوییم از اساس تاکنون چه زمینههایی برای بازگشت دانشآموزان و دانشجویان افغانستانی فراهم شده است؟ آیا این دانشآموزان و دانشجویان شناختی از کشور افغانستان دارند؟ آیا در مدارس ایرانی که سالها میزبان این دانشآموزان بودهاند متناسب با فرهنگ قومی آنان کتاب یا برنامهای ویژه فراهم شده است؟ آیا دروسی مانند تاریخ و جغرافیا بهصورت متفاوت و جامعتری تدریس میشود؟ بسیاری از دانشآموزان افغانستانی حاضر در ایران پس از مدتی ارتباط خود را با جامعه پدری و مادری از دست میدهند و این در حالی است که بازگشت آنان از سوی جامعه افغانستان به رسمیت شناخته نمیشود. از طرف دیگر نبود مواد و محتوای آموزشی متناسب با فرهنگ کشور پدری و مادری، هویت آنان را نزد جامعه افغانستان بیگانه میکند. آنها همانقدر بیگانه با افغانستان بار آمدهاند و میآیند که دانشآموزان ایران.
نبود محتوای آموزشی درباره ارتباطات اجتماعی دانشآموزان ایرانی و اتباع غیرایرانی و به کل ارتباطات بین جامعه ایران و اتباع غیرایرانی، بعد دیگری از بحران هویتی را برای این دانشآموزان ایجاد میکند. نحوه رفتار و کردار و ارتباطات بین دانشآموزان مهاجر و ایرانی در ۲۸ هزار مدرسهای که میزبان دانشآموزان مهاجر هستند از هیچ رویه مدونی پیروی نمیکند و این باعث میشود برخوردهای گوناگونی هم از سوی معلمان و کادر آموزشی و هم از سوی دانشآموزان ایرانی صورت بگیرد. برخوردهایی که در بسیاری از موارد مطمئنا تحت تأثیر فضای رسانه خواهد بود و خاطراتی تلخ را برای دانشآموزان مهاجر در ایران خواهد ساخت. این دانشآموزان کاملا بیگانه با سرزمین پدری و مادری خود بار میآیند و از سویی دیگر از سرزمینی که در آن رشد میکنند نیز جز خاطرات تلخ و احساس عدم تعلق حس دیگری نخواهند داشت. عدم ادغام صحیح دانشآموزان مهاجر میتواند برای جامعه ایران آسیبزا باشد.
چنین تعلیق و شکافی در ارتباط با هویت کودکان افغانستانی متولد ایران که نه ایرانی خوانده میشوند و نه جامعه افغانستان آنان را هموطن میداند، میتواند با آموزشهای مخصوص در مدارس ایرانی کمرنگتر شود. لزوم طراحی نوین عناوین و روایتهای تاریخی، فارغ از کتابهای درسی موجود که گاه غرضورزانه هویت مردم افغانستان را به چالش میکشد و شعله دوستی دو ملت را خاموش میکند، از آن روست که کودکان ایرانی با تصوری روادارانه در کنار کودکان افغانستانی به مدرسه بروند و از سوی دیگر کودکان افغانستانی، اندکی با بستر تاریخی و تنوع انکارپذیر قومی و زبانی کشور مادری خود آشنا شوند؛ بنابراین ایجاد چنین فضای فرهنگیای در مدارس ایرانی میتواند کارکردی دوگانه داشته باشد.
فقر محتوای آموزشی متناسب با تحصیل کودکان مهاجر در سه حوزه زیر به شدت خودنمایی میکند:
۱. آموزش معلمان و کادر تحصیلی درباره حساسیتهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و نحوه تعامل خاص با آنان جهت کاهش اصطکاکها و افزایش بازدهی.
۲. آموزش کودکان و دانشآموزان ایرانی پیرامون نحوه تعامل صحیح با اتباع غیرایرانی و تقویت روحیه پذیرش دیگری.
۳. آموزش کودکان و دانشآموزان مهاجر پیرامون ایجاد شناخت درباره سرزمین پدری و مادری آنان و تقویت حس مودت به دو سرزمین.
بیش از شش سال از فرمان رهبری مبنی بر حق تحصیل کودکان مهاجر در ایران میگذرد. کودکان غیرایرانی پیش از این فرمان نیز در مدارس ایران مشغول به تحصیل بودند و بعد از این فرمان تعداد آنان در مدارس افزایش یافت؛ اما فقر محتوای آموزشی ممکن است اثرات مثبت این امر خیر را با چالشهای جدی مواجه کند. تحصیل حدود ۵۰۰ هزار کودک مهاجر غیرایرانی در مدارس ایران به محتواهای آموزشی ویژهای در سطوح معلمان و کادر آموزشی، دانشآموزان ایرانی و دانشآموزان مهاجر نیاز دارد؛ امری که تا به امروز از آن غفلت شده است.
مهسا جورمند: گُلی چایش را مینوشد و بهم میگوید: «بذارید اینجوری بهتون بگم، اوایل که اومده بودیم ایران و بچه بودم خب اینو فهمیدم که من یه افغانستانیام و فرق میکنم. ولی یکم که بزرگتر شدم و رسیدم به دوران دبیرستان وقتی ازم میپرسیدن که تو یه افغانستانی هستی یا یه ایرانی؟ چون من همهچیزم شبیه ایرانیهاست و دیگه دارم اینجا زندگی میکنم، لباشپوشیدنم، غذاخوردنم، صحبتکردنم با کمی لهجه، میگفتم نه من خودم رو یه ایرانی میدونم بیشتر تا یه افغانستانی. چون از افغانستان هیچی نمیدونستم. همونقدر که بچههای ایرانی از افغانستان میدونستن من هم میدونستم. اما الان دوباره برگشتم به اون مرحله که نه ما با هم فرق داریم، من یه ایرانی نیستم، میشه گفت که افغانستانی هم نیستم. من تنها اینطور نیستم. تحقیقی که خونده بودم اینو خیلی از بچهها گفته بودن که خودشون رو نه ایرانی میدونن و نه افغانستانی چون دو گروه مارو قبول ندارن نه افغانستان و نه ایران. یعنی از اونور ما ایرانی گکیم از اینور ما افغانستانی. ما هم خستهایم از این وضعیت. میدونی از این دو گروه هر چی به ما رسیده فقط سختی و مشکلات بوده».
از سال 1392 بخشنامهای از سوی وزارت کشور و وزارت علوم منتشر شد که طی آن دانشجویان بینالمللی دانشگاههای ایران باید بلافاصله پس از پایان دوره آموزش خود خاک ایران را ترک کنند. این بخشنامه هنوز هم جاری و ساری است. اکثر دانشجویان بینالمللی دانشگاههای ایران دانشجویان افغانستانی بودند و هستند. در این میان هم اکثریت آنان کسانی هستند که در ایران بزرگ شدهاند و از طریق کنکور سراسری وارد دانشگاه میشوند. مهاجرانی که در مدارس و دانشگاههای ایران تحصیل کردهاند و به جز ایران کشور دیگری را تجربه نکردهاند، به طور تمام و کمال در فرهنگ ایرانی ادغام شدهاند. عده زیادی از آنها نهتنها وطن مادری خود را ندیدهاند بلکه نمیتوانند به گویش خاص آن محل صحبت کنند.
اگر چشممان را روی فواید و زیانهای این تبعید اجباری ببندیم و برای مثال بپرسیم آیا بازگشت امروز این جمعیت فارغالتحصیل به افغانستان میتواند پیامد مثبتی برای آن کشور داشته باشد یا ضرری برای کشور ایران، باید بگوییم از اساس تاکنون چه زمینههایی برای بازگشت دانشآموزان و دانشجویان افغانستانی فراهم شده است؟ آیا این دانشآموزان و دانشجویان شناختی از کشور افغانستان دارند؟ آیا در مدارس ایرانی که سالها میزبان این دانشآموزان بودهاند متناسب با فرهنگ قومی آنان کتاب یا برنامهای ویژه فراهم شده است؟ آیا دروسی مانند تاریخ و جغرافیا بهصورت متفاوت و جامعتری تدریس میشود؟ بسیاری از دانشآموزان افغانستانی حاضر در ایران پس از مدتی ارتباط خود را با جامعه پدری و مادری از دست میدهند و این در حالی است که بازگشت آنان از سوی جامعه افغانستان به رسمیت شناخته نمیشود. از طرف دیگر نبود مواد و محتوای آموزشی متناسب با فرهنگ کشور پدری و مادری، هویت آنان را نزد جامعه افغانستان بیگانه میکند. آنها همانقدر بیگانه با افغانستان بار آمدهاند و میآیند که دانشآموزان ایران.
نبود محتوای آموزشی درباره ارتباطات اجتماعی دانشآموزان ایرانی و اتباع غیرایرانی و به کل ارتباطات بین جامعه ایران و اتباع غیرایرانی، بعد دیگری از بحران هویتی را برای این دانشآموزان ایجاد میکند. نحوه رفتار و کردار و ارتباطات بین دانشآموزان مهاجر و ایرانی در ۲۸ هزار مدرسهای که میزبان دانشآموزان مهاجر هستند از هیچ رویه مدونی پیروی نمیکند و این باعث میشود برخوردهای گوناگونی هم از سوی معلمان و کادر آموزشی و هم از سوی دانشآموزان ایرانی صورت بگیرد. برخوردهایی که در بسیاری از موارد مطمئنا تحت تأثیر فضای رسانه خواهد بود و خاطراتی تلخ را برای دانشآموزان مهاجر در ایران خواهد ساخت. این دانشآموزان کاملا بیگانه با سرزمین پدری و مادری خود بار میآیند و از سویی دیگر از سرزمینی که در آن رشد میکنند نیز جز خاطرات تلخ و احساس عدم تعلق حس دیگری نخواهند داشت. عدم ادغام صحیح دانشآموزان مهاجر میتواند برای جامعه ایران آسیبزا باشد.
چنین تعلیق و شکافی در ارتباط با هویت کودکان افغانستانی متولد ایران که نه ایرانی خوانده میشوند و نه جامعه افغانستان آنان را هموطن میداند، میتواند با آموزشهای مخصوص در مدارس ایرانی کمرنگتر شود. لزوم طراحی نوین عناوین و روایتهای تاریخی، فارغ از کتابهای درسی موجود که گاه غرضورزانه هویت مردم افغانستان را به چالش میکشد و شعله دوستی دو ملت را خاموش میکند، از آن روست که کودکان ایرانی با تصوری روادارانه در کنار کودکان افغانستانی به مدرسه بروند و از سوی دیگر کودکان افغانستانی، اندکی با بستر تاریخی و تنوع انکارپذیر قومی و زبانی کشور مادری خود آشنا شوند؛ بنابراین ایجاد چنین فضای فرهنگیای در مدارس ایرانی میتواند کارکردی دوگانه داشته باشد.
فقر محتوای آموزشی متناسب با تحصیل کودکان مهاجر در سه حوزه زیر به شدت خودنمایی میکند:
۱. آموزش معلمان و کادر تحصیلی درباره حساسیتهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و نحوه تعامل خاص با آنان جهت کاهش اصطکاکها و افزایش بازدهی.
۲. آموزش کودکان و دانشآموزان ایرانی پیرامون نحوه تعامل صحیح با اتباع غیرایرانی و تقویت روحیه پذیرش دیگری.
۳. آموزش کودکان و دانشآموزان مهاجر پیرامون ایجاد شناخت درباره سرزمین پدری و مادری آنان و تقویت حس مودت به دو سرزمین.
بیش از شش سال از فرمان رهبری مبنی بر حق تحصیل کودکان مهاجر در ایران میگذرد. کودکان غیرایرانی پیش از این فرمان نیز در مدارس ایران مشغول به تحصیل بودند و بعد از این فرمان تعداد آنان در مدارس افزایش یافت؛ اما فقر محتوای آموزشی ممکن است اثرات مثبت این امر خیر را با چالشهای جدی مواجه کند. تحصیل حدود ۵۰۰ هزار کودک مهاجر غیرایرانی در مدارس ایران به محتواهای آموزشی ویژهای در سطوح معلمان و کادر آموزشی، دانشآموزان ایرانی و دانشآموزان مهاجر نیاز دارد؛ امری که تا به امروز از آن غفلت شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.