|

آغاز یک پایان

ماریو بارگاس یوسا. برگردان: منوچهر یزدانی

تظاهراتی که علیه رژیم فیدل کاسترو در شهرها و روستاهای کوبا در روز یازدهم جولای و پس از آن، کمی آرام‌تر، فردای همان روز برپا شد، انقلاب کوبا را به پایان نمی‌برد، اما می‌توان آن را نشانه‌ای از وخامت اوضاع و پیشرفت چشمگیر حرکتی برای برکنار‌کردن نظام از قدرت دانست. پس از 62 سال فقر فزاینده، مردم کوبا از هرج‌ومرج، نبود مواد غذایی، ابهام درباره ویروس کرونا و ضعف نهادهای دولتی در مقابله با مشکلات بی‌کاری و کمبود واکسن در این جزیره برآشفته شده‌‌اند و دیگر از چیزی نمی‌ترسند. اگرچه به گفته روزنامه‌نگاران، ازجمله مائوریسیو ویسنت، خبرنگار اِل‌پاییس، طبق روال همیشه فشارها در روزها، هفته‌ها و ماه‌های آینده افزایش خواهد یافت و به احتمال زیاد کوبا از شکل معمول دیکتاتوری‌های نظامی آمریکای لاتین به گونه دموکراسی‌های جمهوری‌های اقماری اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شود؛ جمهوری‌هایی که پس از فروپاشی امپراتوری‌ای شکل گرفتند که لنین و استالین برقرار کرده بودند. «فریاد»ی که کوبا را بهت‌‌زده کرد، پیش از این نیز وجود داشته و سبب دشواری‌هایی هم برای حکومت شده است. این اعتراض‌ها از زمان قیام معروف مالِکُنازوی در سال 1994 (تظاهراتی ضد‌دولتی که در پنجم آگوست 1994 در کوبا روی داد. این تظاهرات، که از آغاز انقلاب کوبا یکی از مهم‌ترین اعتراض‌ها بوده است، در خیابان شش‌خَطه وسیع مالِکَن (Malecón) در شمال هاوانا، پایتخت کوبا، برگزار شد. این خیابان یک دیوار ساحلی بسیار طولانی دارد که تا هشت کیلومتر امتداد یافته و نام این تظاهرات از آن محل گرفته شده است) و مهم‌تر از آن، 27 نوامبر 2020 که اوضاع برای رژیم کاسترو چندان خوب پیش نمی‌رفت، سبب شد صدها نفر از روشنفکران و هنرمندان مقابل وزارت فرهنگ تحصن کنند و خواستار توقف آزار و اذیت اعضای جنبش مستقل سَن‌ایسیدرو شوند. از اشتباه‌های رئیس‌جمهوری جدید کوبا، میگل دیازکانل، این بود که برای مقابله با حرکت‌های مردمی، در خیابان‌ها از «انقلابیون» ـ‌کسانی که با پای برهنه رژه می‌رفتند و چماق‌های خود را نشان می‌دادند‌ـ خواست تا برای مقابله با «مزدوران» بیرون بریزند و در نهایت هم طبق روال معمول جوامع خودکامه، مردم را مسئول آنچه رخ می‌دهد، خواهد شناخت. بنابراین دیاز کانل، شخصیتی که زیر سایه رائول کاسترو و رهنمودهای او آغاز به کار کرده، از هم‌‌اکنون مرده‌ای سیاسی است؛ به‌رغم اینکه هنوز زنده است. تمام رخدادها به‌زودی، به شیوه کشورهای کمونیستی، با متهم‌کردن مردم و سلب هرگونه مسئولیت از خود، به پایان می‌رسد.‌چرا حیات انقلاب کوبا این‌قدر به درازا کشید؟ چرا 62 سال؟ این مقدار حتی برای یک بهشت کمونیستی خیلی زیاد است. قبل از هر چیز باید گفت کوبا یک جزیره است و برای خودکامگان اداره‌کردن کشوری که تمامش در محاصره آب است، بسیار ساده‌تر به نظر می‌رسد تا سرزمینی که مرزهای زمینی داشته باشد؛ در‌ ثانی، جاذبه فیدل کاسترو و‌ روشن‌تر بگوییم نبوغ او، همه را فریب داد. کاسترو توانست قالب فکری مردم جزیره را به‌تدریج و به ‌دلخواه خود تغییر دهد. ابتدا وانمود کرد یک سوسیال‌مسیحی مترقی است، سپس خود را سوسیال‌دموکرات نشان داد و در نهایت کمونیست شد. البته پیروزی مادی چندانی به دست نیاورد. درآمد سرانه امروز کوبا هنوز از زمان باتیستای خودکامه بیشتر نیست؛ کما‌اینکه در زمان باتیستا میزان نابرابری و فقر به شدت امروز نبود. حالا «جز در مقام‌های رده‌بالای حزب که از امتیازهای زیادی برخوردارند و بی‌تردید محبوبیت زیادی هم ندارند»، نابرابری و فقر در تمام قشرهای جامعه بسیار فراگیر است. البته کسانی مانند فرمانده رامیرو والدِس که دو بار وزیر کشور بوده نیز هستند که در مقابل جمعیتی که با سردادن شعار «میهن، زندگی» خواستار آزادی بودند و برای او سوت کشیدند، خود را بازنشسته کرد و نشان داد توان مقاومت ندارد.‌واژه آزادی این روزها با صدای بلند در تظاهرات شهرها و روستاهای کوبا طنین‌انداز شده است؛ واژه‌ای که قبلا شنیدنش فقط از طریق رسانه‌های اجتماعی امکان‌پذیر بود و به همین دلیل، نخستین راهکار دولت کوبا برای برخورد با اعتراضات، سد‌کردن دسترسی به فیس‌بوک، واتس‌اپ، اینستاگرام و تلگرام بود ‌و اکنون دولت ایالات ‌متحده در تلاش است تمام آنها را به جزیره بازگرداند.

ایالات ‌متحده، بر پایه اتهاماتی که طی سالیان به دولت کوبا و وابستگانش در سایر نقاط جهان وارد کرد، تحریم‌هایی بر این جزیره اعمال کرده است. این تحریم‌ها در دوره ریاست‌‌جمهوری باراك اوباما تقلیل یافت، اما دونالد ترامپ دوباره آنها را تشدید کرد و اکنون بایدن بار دیگر آنها را کاهش داده است. اما تحریم‌ها شامل چه مواردی می‌شوند؟ از آنجایی که دولت ایالات ‌متحده سرمایه‌گذاری کارآفرینان آمریکایی را در کوبا ممنوع کرده، سفر شهروندان این کشور به کوبا برای گذراندن تعطیلات نیز با دشواری‌هایی همراه است؛ هرچند به‌کلی ممنوع نیست. کوبا بسیاری از شرکت‌ها و زمین‌های ایالات ‌متحده را پس از انقلاب ملی اعلام کرد، بدون اینکه غرامتی به صاحبان آنها بپردازد. هر کشوری که تحت تأثیر مقررات کشور دیگر قرار گیرد، حق دارد از منافع خود دفاع کند و در این میان ایالات‌ متحده فروش غذا و دارو را به جزیره مجاز می‌شمارد و ارسال حواله‌های ارزی را می‌پذیرد. این امر باعث شده است ایالات ‌متحده شریک تجاری مهم کوبا باشد.‌کوبا در دوران تحریم فرازونشیب‌های فراوانی از سر گذرانده، اما به‌‌طور کلی تحریم برای دولت کوبا این حسن را داشته تا دستاویز فوق‌العاده‌ای برای توجیه عدم رشد و پیشرفت اقتصادی خود پیدا کند. دولت کوبا سال‌ها با کمک‌های اتحاد جماهیر شوروی ـ‌در واقع تا زمانی که وجود داشت‌‌ـ به حیات خود ادامه داد و حالا لغو تحریم‌های ایالات ‌متحده عملی عدالت‌‌خواهانه یا معامله‌ای دوسویه نیست، بلکه نوعی کمک به نظام ناتوان کاسترو در اداره کشور خواهد بود که رئیس‌‌جمهوری جدید آن، دیاز کانل، نیز اکنون دچار چنین وضعیتی است. نمونه‌ای از آنچه وقتی سوسیالیسم موفق عمل نمی‌کند، رخ می‌دهد. سرمایه‌داری که عامل همه بدی‌های ممکن در تاریخ بشر بوده است، باید بیاید تا آنها را از بی‌کفایتی خود نجات بخشد؛ روندی که ویژه همه جوامعی است که از طریق مارکسیسم ـ لنینیسم دگرگون شده‌اند.
حالا در کوبا چه رخ خواهد داد؟ بستگی به میزان سرکوب دارد. هوشمندانه‌ترین راه برای رژیم آن است که درها را باز کند و اجازه دهد مخالفان خواسته‌های خود را برای آزادی ابراز کنند و این‌گونه می‌تواند به‌تدریج از آنها دلجویی و آتش را خاموش کند. در بدترین حالت، اگر سرکوب‌ها افزایش یابند، این روح آزادی‌خواهی تشدید خواهد شد و بی‌طرف‌های کنونی نیز به‌‌زودی به خیل تظاهرات‌کنندگان خواهند پیوست؛ تظاهراتی که ترکش‌های آن، با بالاگرفتن شور و جوشش عمومی، سبب از‌هم‌پاشیدن ارتش و نیروی‌های مسلح جزیره خواهد شد. اما بر اساس اطلاعات ارسالی خبرنگاران، با تظاهرات وسیع‌تر، سرکوب‌های بیشتری نیز قرار است صورت گیرد. تا زمان نگارش این مطالب، مقامات هنوز تعداد بازداشت‌شدگان را اعلام نکرده‌اند. تا اینجا کشته‌شدن یک نفر را تأیید کرده‌اند و بنا بر شهادت کسانی که به کشورهای غربی رسیده‌اند، در موارد زیادی شکنجه‌های جسمی نیز اعمال شده است. بی‌تردید، غم‌انگیزترین آنها ماجرای زن جوانی است که یک روز تمام را در پی یافتن همسرش در کلانتری‌ها گذراند، بدون آنکه هیچ‌یک از مسئولان دستگیری آن مرد را تأیید کرده باشند. مأموری آن جوان را زیر لگد گرفته و تحت شکنجه قرار داده و با فریاد «مزدور، مزدور» بازوی او را شکسته بود.
بالاخره برای پشتیبانی از آن مبارزات آزادی‌خواهانه کوبا چه می‌توان کرد؟ هر چیزی در جهت حمایت از آنها گفته شود، مفید خواهد بود. اما باید توجه داشت که هرگونه انتقاد با مخالفت اقلیت کوچکی روبه‌رو می شود که هنوز راه نجات غرب را از نابرابری‌ها و فسادهای ناامیدکننده در کمونیسم می‌دانند (بدتر اینکه گروه زیادی هم به آنها باور دارند). بسیاری معتقدند ریشه این امر در آن سوسیالیسم بنیادگرای دولتی است، بدون اینکه تصور کنند الگویی که هنوز اقتصاد آن تحت مدیریت دولت باشد، نتیجه‌اش شکست ‌در پی شکست است یا همان‌طور که اکنون در چین و روسیه رخ داده، عملا سرمایه‌داری‌ بر مبنای رابطه است که به کارآفرینان خاصی اجازه ثروت‌‌اندوزی را از طریق شرکت‌های رانتی در یک نظام به‌ظاهر رقابتی می‌دهد.
مهم‌ترین مسئله این است که مردم کوبا در حال حاضر برای اعتراض روانه خیابان‌ها شده‌اند. در بسیاری از شهرها و روستاها این اتفاق افتاده است و امواج معترضان ـ‌ما آنها را در تلویزیون دیده‌ایم‌ـ از نیروهای مسلحی که برای سرکوب آنها گسیل شده، فراتر رفته است. در ماه‌های آینده، روشن می‌شود که با سرکوب بیشتر، تظاهرات بیشتری هم برای نیل به آزادی برگزار خواهد شد یا نه. در درازمدت، مردم کوبا پیروز خواهند شد و امیدوارم بتوانند آزادی خود را به دست آورند و برخلاف آنچه اخیرا در بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین رخ داده است، دیگر آن را از دست ندهند.

تظاهراتی که علیه رژیم فیدل کاسترو در شهرها و روستاهای کوبا در روز یازدهم جولای و پس از آن، کمی آرام‌تر، فردای همان روز برپا شد، انقلاب کوبا را به پایان نمی‌برد، اما می‌توان آن را نشانه‌ای از وخامت اوضاع و پیشرفت چشمگیر حرکتی برای برکنار‌کردن نظام از قدرت دانست. پس از 62 سال فقر فزاینده، مردم کوبا از هرج‌ومرج، نبود مواد غذایی، ابهام درباره ویروس کرونا و ضعف نهادهای دولتی در مقابله با مشکلات بی‌کاری و کمبود واکسن در این جزیره برآشفته شده‌‌اند و دیگر از چیزی نمی‌ترسند. اگرچه به گفته روزنامه‌نگاران، ازجمله مائوریسیو ویسنت، خبرنگار اِل‌پاییس، طبق روال همیشه فشارها در روزها، هفته‌ها و ماه‌های آینده افزایش خواهد یافت و به احتمال زیاد کوبا از شکل معمول دیکتاتوری‌های نظامی آمریکای لاتین به گونه دموکراسی‌های جمهوری‌های اقماری اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شود؛ جمهوری‌هایی که پس از فروپاشی امپراتوری‌ای شکل گرفتند که لنین و استالین برقرار کرده بودند. «فریاد»ی که کوبا را بهت‌‌زده کرد، پیش از این نیز وجود داشته و سبب دشواری‌هایی هم برای حکومت شده است. این اعتراض‌ها از زمان قیام معروف مالِکُنازوی در سال 1994 (تظاهراتی ضد‌دولتی که در پنجم آگوست 1994 در کوبا روی داد. این تظاهرات، که از آغاز انقلاب کوبا یکی از مهم‌ترین اعتراض‌ها بوده است، در خیابان شش‌خَطه وسیع مالِکَن (Malecón) در شمال هاوانا، پایتخت کوبا، برگزار شد. این خیابان یک دیوار ساحلی بسیار طولانی دارد که تا هشت کیلومتر امتداد یافته و نام این تظاهرات از آن محل گرفته شده است) و مهم‌تر از آن، 27 نوامبر 2020 که اوضاع برای رژیم کاسترو چندان خوب پیش نمی‌رفت، سبب شد صدها نفر از روشنفکران و هنرمندان مقابل وزارت فرهنگ تحصن کنند و خواستار توقف آزار و اذیت اعضای جنبش مستقل سَن‌ایسیدرو شوند. از اشتباه‌های رئیس‌جمهوری جدید کوبا، میگل دیازکانل، این بود که برای مقابله با حرکت‌های مردمی، در خیابان‌ها از «انقلابیون» ـ‌کسانی که با پای برهنه رژه می‌رفتند و چماق‌های خود را نشان می‌دادند‌ـ خواست تا برای مقابله با «مزدوران» بیرون بریزند و در نهایت هم طبق روال معمول جوامع خودکامه، مردم را مسئول آنچه رخ می‌دهد، خواهد شناخت. بنابراین دیاز کانل، شخصیتی که زیر سایه رائول کاسترو و رهنمودهای او آغاز به کار کرده، از هم‌‌اکنون مرده‌ای سیاسی است؛ به‌رغم اینکه هنوز زنده است. تمام رخدادها به‌زودی، به شیوه کشورهای کمونیستی، با متهم‌کردن مردم و سلب هرگونه مسئولیت از خود، به پایان می‌رسد.‌چرا حیات انقلاب کوبا این‌قدر به درازا کشید؟ چرا 62 سال؟ این مقدار حتی برای یک بهشت کمونیستی خیلی زیاد است. قبل از هر چیز باید گفت کوبا یک جزیره است و برای خودکامگان اداره‌کردن کشوری که تمامش در محاصره آب است، بسیار ساده‌تر به نظر می‌رسد تا سرزمینی که مرزهای زمینی داشته باشد؛ در‌ ثانی، جاذبه فیدل کاسترو و‌ روشن‌تر بگوییم نبوغ او، همه را فریب داد. کاسترو توانست قالب فکری مردم جزیره را به‌تدریج و به ‌دلخواه خود تغییر دهد. ابتدا وانمود کرد یک سوسیال‌مسیحی مترقی است، سپس خود را سوسیال‌دموکرات نشان داد و در نهایت کمونیست شد. البته پیروزی مادی چندانی به دست نیاورد. درآمد سرانه امروز کوبا هنوز از زمان باتیستای خودکامه بیشتر نیست؛ کما‌اینکه در زمان باتیستا میزان نابرابری و فقر به شدت امروز نبود. حالا «جز در مقام‌های رده‌بالای حزب که از امتیازهای زیادی برخوردارند و بی‌تردید محبوبیت زیادی هم ندارند»، نابرابری و فقر در تمام قشرهای جامعه بسیار فراگیر است. البته کسانی مانند فرمانده رامیرو والدِس که دو بار وزیر کشور بوده نیز هستند که در مقابل جمعیتی که با سردادن شعار «میهن، زندگی» خواستار آزادی بودند و برای او سوت کشیدند، خود را بازنشسته کرد و نشان داد توان مقاومت ندارد.‌واژه آزادی این روزها با صدای بلند در تظاهرات شهرها و روستاهای کوبا طنین‌انداز شده است؛ واژه‌ای که قبلا شنیدنش فقط از طریق رسانه‌های اجتماعی امکان‌پذیر بود و به همین دلیل، نخستین راهکار دولت کوبا برای برخورد با اعتراضات، سد‌کردن دسترسی به فیس‌بوک، واتس‌اپ، اینستاگرام و تلگرام بود ‌و اکنون دولت ایالات ‌متحده در تلاش است تمام آنها را به جزیره بازگرداند.

ایالات ‌متحده، بر پایه اتهاماتی که طی سالیان به دولت کوبا و وابستگانش در سایر نقاط جهان وارد کرد، تحریم‌هایی بر این جزیره اعمال کرده است. این تحریم‌ها در دوره ریاست‌‌جمهوری باراك اوباما تقلیل یافت، اما دونالد ترامپ دوباره آنها را تشدید کرد و اکنون بایدن بار دیگر آنها را کاهش داده است. اما تحریم‌ها شامل چه مواردی می‌شوند؟ از آنجایی که دولت ایالات ‌متحده سرمایه‌گذاری کارآفرینان آمریکایی را در کوبا ممنوع کرده، سفر شهروندان این کشور به کوبا برای گذراندن تعطیلات نیز با دشواری‌هایی همراه است؛ هرچند به‌کلی ممنوع نیست. کوبا بسیاری از شرکت‌ها و زمین‌های ایالات ‌متحده را پس از انقلاب ملی اعلام کرد، بدون اینکه غرامتی به صاحبان آنها بپردازد. هر کشوری که تحت تأثیر مقررات کشور دیگر قرار گیرد، حق دارد از منافع خود دفاع کند و در این میان ایالات‌ متحده فروش غذا و دارو را به جزیره مجاز می‌شمارد و ارسال حواله‌های ارزی را می‌پذیرد. این امر باعث شده است ایالات ‌متحده شریک تجاری مهم کوبا باشد.‌کوبا در دوران تحریم فرازونشیب‌های فراوانی از سر گذرانده، اما به‌‌طور کلی تحریم برای دولت کوبا این حسن را داشته تا دستاویز فوق‌العاده‌ای برای توجیه عدم رشد و پیشرفت اقتصادی خود پیدا کند. دولت کوبا سال‌ها با کمک‌های اتحاد جماهیر شوروی ـ‌در واقع تا زمانی که وجود داشت‌‌ـ به حیات خود ادامه داد و حالا لغو تحریم‌های ایالات ‌متحده عملی عدالت‌‌خواهانه یا معامله‌ای دوسویه نیست، بلکه نوعی کمک به نظام ناتوان کاسترو در اداره کشور خواهد بود که رئیس‌‌جمهوری جدید آن، دیاز کانل، نیز اکنون دچار چنین وضعیتی است. نمونه‌ای از آنچه وقتی سوسیالیسم موفق عمل نمی‌کند، رخ می‌دهد. سرمایه‌داری که عامل همه بدی‌های ممکن در تاریخ بشر بوده است، باید بیاید تا آنها را از بی‌کفایتی خود نجات بخشد؛ روندی که ویژه همه جوامعی است که از طریق مارکسیسم ـ لنینیسم دگرگون شده‌اند.
حالا در کوبا چه رخ خواهد داد؟ بستگی به میزان سرکوب دارد. هوشمندانه‌ترین راه برای رژیم آن است که درها را باز کند و اجازه دهد مخالفان خواسته‌های خود را برای آزادی ابراز کنند و این‌گونه می‌تواند به‌تدریج از آنها دلجویی و آتش را خاموش کند. در بدترین حالت، اگر سرکوب‌ها افزایش یابند، این روح آزادی‌خواهی تشدید خواهد شد و بی‌طرف‌های کنونی نیز به‌‌زودی به خیل تظاهرات‌کنندگان خواهند پیوست؛ تظاهراتی که ترکش‌های آن، با بالاگرفتن شور و جوشش عمومی، سبب از‌هم‌پاشیدن ارتش و نیروی‌های مسلح جزیره خواهد شد. اما بر اساس اطلاعات ارسالی خبرنگاران، با تظاهرات وسیع‌تر، سرکوب‌های بیشتری نیز قرار است صورت گیرد. تا زمان نگارش این مطالب، مقامات هنوز تعداد بازداشت‌شدگان را اعلام نکرده‌اند. تا اینجا کشته‌شدن یک نفر را تأیید کرده‌اند و بنا بر شهادت کسانی که به کشورهای غربی رسیده‌اند، در موارد زیادی شکنجه‌های جسمی نیز اعمال شده است. بی‌تردید، غم‌انگیزترین آنها ماجرای زن جوانی است که یک روز تمام را در پی یافتن همسرش در کلانتری‌ها گذراند، بدون آنکه هیچ‌یک از مسئولان دستگیری آن مرد را تأیید کرده باشند. مأموری آن جوان را زیر لگد گرفته و تحت شکنجه قرار داده و با فریاد «مزدور، مزدور» بازوی او را شکسته بود.
بالاخره برای پشتیبانی از آن مبارزات آزادی‌خواهانه کوبا چه می‌توان کرد؟ هر چیزی در جهت حمایت از آنها گفته شود، مفید خواهد بود. اما باید توجه داشت که هرگونه انتقاد با مخالفت اقلیت کوچکی روبه‌رو می شود که هنوز راه نجات غرب را از نابرابری‌ها و فسادهای ناامیدکننده در کمونیسم می‌دانند (بدتر اینکه گروه زیادی هم به آنها باور دارند). بسیاری معتقدند ریشه این امر در آن سوسیالیسم بنیادگرای دولتی است، بدون اینکه تصور کنند الگویی که هنوز اقتصاد آن تحت مدیریت دولت باشد، نتیجه‌اش شکست ‌در پی شکست است یا همان‌طور که اکنون در چین و روسیه رخ داده، عملا سرمایه‌داری‌ بر مبنای رابطه است که به کارآفرینان خاصی اجازه ثروت‌‌اندوزی را از طریق شرکت‌های رانتی در یک نظام به‌ظاهر رقابتی می‌دهد.
مهم‌ترین مسئله این است که مردم کوبا در حال حاضر برای اعتراض روانه خیابان‌ها شده‌اند. در بسیاری از شهرها و روستاها این اتفاق افتاده است و امواج معترضان ـ‌ما آنها را در تلویزیون دیده‌ایم‌ـ از نیروهای مسلحی که برای سرکوب آنها گسیل شده، فراتر رفته است. در ماه‌های آینده، روشن می‌شود که با سرکوب بیشتر، تظاهرات بیشتری هم برای نیل به آزادی برگزار خواهد شد یا نه. در درازمدت، مردم کوبا پیروز خواهند شد و امیدوارم بتوانند آزادی خود را به دست آورند و برخلاف آنچه اخیرا در بسیاری از کشورهای آمریکای لاتین رخ داده است، دیگر آن را از دست ندهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.