|

حذف استادان علوم اجتماعی و نشانه‌های بروز بیماری خودایمنی

سعید هراسانی

خبر ساده و سریع دست به دست می‌شد؛ محمد فاضلی عضو هئیت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی اخراج شد. با خوابیدن گردوخاک اولیه مشخص شد که دانشگاه در نامه‌ای رسمی به دلیل تخلفات انضباطی اعلام عدم نیاز کرده است و این به منزله کنارگذاشتن محمد فاضلی از هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی بود. اندکی نگذشته بود که عدم تمدید قرارداد آرش اباذری عضو هیئت علمی گروه فلسفه علم دانشگاه شریف هم بازتاب یافت. مطالعه بیانیه انجمن علمی فلسفه علم دانشگاه شریف نشانه‌هایی از دعوای درون‌گروهی استادان فعلی و بازنشسته را عیان کرد؛ موضوعی که در مصاحبه سایر استادان این گروه نیز خود را به وضوح نشان داد.
با داغ‌شدن موضوع «تصفیه سیاسی دانشگاه‌ها» اخبار حذف این دو استاد در اکثر رسانه‌های کشور بازتاب یافت. در گیرودار هضم دلیل حذف محمد فاضلی بودیم که اخباری مبنی بر کنارگذاشتن رضا امیدی عضو هیئت علمی گروه توسعه و سیاست‌گذاری اجتماعی دانشگاه تهران نیز منتشر شد. غلامرضا جمشیدیها، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، رسما مخالفت نهادهای امنیتی را دلیل اخراج امیدی اعلام کرده است. اگرچه در این مورد نیز سرنخ‌هایی از دعوای درون‌دانشکده‌ای دیده می‌شود. بدون قضاوت درباره دلیل کنارگذاشتن این استادان، واقعیت آن است که حذف آنها نشانه‌های بروز بیماری خودایمنی در ساختار دانشگاهی کشور را تداعی می‌کند. محمد فاضلی با ایجاد کانال «دغدغه ایران» در بعد نظری و با ایجاد کارزارهایی همچون «موفقیت‌های کوچک ایرانیان» در گامی عملی بیش از همه خود را طرفدار ایجاد انسجام اجتماعی برای حرکت به سمت توسعه نشان داده است.
از طرف دیگر حوزه تخصصی رضا امیدی با سیاست اجتماعی و انسجام اجتماعی گره خورده است. این استاد دانشگاه که همین اخیرا کتاب مشترک او با عنوان «سیاست‌گذاری اجتماعی در ایران» در انتشارات معتبر روتلج منتشر شده است، با تمرکز بر حوزه آموزش و تأمین اجتماعی به دنبال تقویت پایه‌های عدالت اجتماعی و در پی آن حفظ انسجام اجتماعی در ایران بوده است. این استادان چه از طریق قلم‌فرسایی و چه از طریق همکاری با سازمان‌های دولتی نشان داده‌اند که حفظ و حراست از تمامیت ایران و تقویت زیرساخت‌های نظام حکمرانی از اصول بنیادین فعالیت حرفه‌ای آنان است. از طرف دیگر، واکنش معنادار اهالی دانشگاه به حذف این استادان نشان‌دهنده اعتبار علمی آنها در نظام دانشگاهی ایران است.
فاضلی اگرچه در سال‌های اخیر کمتر درگیر فعالیت کلاسیک دانشگاهی بوده، اما به جای آن تبدیل به حلقه اتصال علوم اجتماعی و مردم شده است. تولید متون کوتاه قابل فهم برای عموم مردم، پادکست‌های مختلف و فعالیت‌های دیگر او منجر به درک ساده جامعه‌شناسی توسط عامه مردم شده است. علاوه‌ بر این، تیتر جامعه اندیشکده‌های کشور با عنوان «حذف یک نگاه سیاست‌پژوهانه از دانشگاه» بیراه نیست. محمد فاضلی جزء محدود افرادی است که جامعه‌شناسی و سیاست‌پژوهی را در ایران ادغام و به‌طور توأمان هم در عرصه نظرورزی و هم اقدام عملی آن را پیش برده است. رضا امیدی اما از اساس داستان متفاوتی دارد؛ حضور او در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران پس از داستان‌هایش در دانشگاه علامه موجب سرخوردگی دانشجویان رفاه علامه و شادی دانشجویان دانشگاه تهران شده بود. اگرچه تمام دانشجویانش او را به سخت‌گیری بیش از اندازه متهم می‌کردند، اما در عین حال در برابر توان علمی او سر تعظیم فرود می‌آوردند. زمینه حرفه‌ای رضا امیدی موضوعی است که شاید بیش از تمام طول تاریخ ایران، امروز نیازمند آن باشیم: حفظ انسجام اجتماعی از طریق سیاست‌گذاری اجتماعی برای بهبود سازوکار بازتوزیع منابع در جامعه. امیدی تمرکز اصلی خود را بر موضوع آموزش گذاشته است. از نظر او آموزش اصلی‌ترین مؤلفه کاهش شکاف نابرابری در جامعه ایران است و اگر قرار باشد آسیب‌پذیرترین گروه‌های اجتماعی خود را نجات دهند از مسیر دسترسی بدون قید و شرط به آموزش رایگان است. از نظر این استاد دانشگاه، انسجام اجتماعی و تعلق به جامعه تنها زمانی ممکن خواهد بود که اعضای آن احساس طردشدن از جامعه را نداشته باشند. به احتمال زیاد فاصله اندیشه‌های محمد فاضلی و رضا امیدی از زمین تا آسمان است، اما در یک نکته مشترک هستند و آن دغدغه ایران و پذیرفتن تمام اصول بنیادین حاکم بر نظام حکمرانی است. این دو بدون حتی یک اشاره به تغییرات بنیادی و در بستر موجود، به دنبال استفاده از روزنه‌های کوچک برای بهبود شرایط جامعه امروز ما بوده‌اند.
با چنین توصیفی از این استادان حذف آنها از دانشگاه را باید نشانه بروز بیماری خودایمنی ‌‌دانست. وقتی انسان دچار بیماری خودایمنی می‌شود، گلبول‌های سفید به عنوان سیستم دفاعی به خود بدن حمله می‌کنند. آنها سلول‌های بدن را به عنوان مهاجم تشخیص می‌دهند ‌و به آنها حمله می‌کنند. حذف استادانی همچون فاضلی و امیدی از دانشگاه عین حمله سیستم ایمنی بدن به خود بدن است، فقط این بار این جامعه است که با چنین حملاتی دچار آسیب‌های جبران‌ناپذیر می‌شود.
به عنوان سخن آخر، رهبر انقلاب در 28 آبان امسال به صراحت عنوان کردند که تشویق جوانان نخبه به ترک کشور خیانت است. بنابراین، چنین برخوردی با استادانی که تماما مورد احترام جامعه علمی و دانشجویان کشور هستند و هیچ‌کس حتی شبهه ضدیت آنها با نظام جمهوری اسلامی را ندارد، به صورت مستقیم تشویق نخبگان به مهاجرت است.

خبر ساده و سریع دست به دست می‌شد؛ محمد فاضلی عضو هئیت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی اخراج شد. با خوابیدن گردوخاک اولیه مشخص شد که دانشگاه در نامه‌ای رسمی به دلیل تخلفات انضباطی اعلام عدم نیاز کرده است و این به منزله کنارگذاشتن محمد فاضلی از هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی بود. اندکی نگذشته بود که عدم تمدید قرارداد آرش اباذری عضو هیئت علمی گروه فلسفه علم دانشگاه شریف هم بازتاب یافت. مطالعه بیانیه انجمن علمی فلسفه علم دانشگاه شریف نشانه‌هایی از دعوای درون‌گروهی استادان فعلی و بازنشسته را عیان کرد؛ موضوعی که در مصاحبه سایر استادان این گروه نیز خود را به وضوح نشان داد.
با داغ‌شدن موضوع «تصفیه سیاسی دانشگاه‌ها» اخبار حذف این دو استاد در اکثر رسانه‌های کشور بازتاب یافت. در گیرودار هضم دلیل حذف محمد فاضلی بودیم که اخباری مبنی بر کنارگذاشتن رضا امیدی عضو هیئت علمی گروه توسعه و سیاست‌گذاری اجتماعی دانشگاه تهران نیز منتشر شد. غلامرضا جمشیدیها، رئیس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، رسما مخالفت نهادهای امنیتی را دلیل اخراج امیدی اعلام کرده است. اگرچه در این مورد نیز سرنخ‌هایی از دعوای درون‌دانشکده‌ای دیده می‌شود. بدون قضاوت درباره دلیل کنارگذاشتن این استادان، واقعیت آن است که حذف آنها نشانه‌های بروز بیماری خودایمنی در ساختار دانشگاهی کشور را تداعی می‌کند. محمد فاضلی با ایجاد کانال «دغدغه ایران» در بعد نظری و با ایجاد کارزارهایی همچون «موفقیت‌های کوچک ایرانیان» در گامی عملی بیش از همه خود را طرفدار ایجاد انسجام اجتماعی برای حرکت به سمت توسعه نشان داده است.
از طرف دیگر حوزه تخصصی رضا امیدی با سیاست اجتماعی و انسجام اجتماعی گره خورده است. این استاد دانشگاه که همین اخیرا کتاب مشترک او با عنوان «سیاست‌گذاری اجتماعی در ایران» در انتشارات معتبر روتلج منتشر شده است، با تمرکز بر حوزه آموزش و تأمین اجتماعی به دنبال تقویت پایه‌های عدالت اجتماعی و در پی آن حفظ انسجام اجتماعی در ایران بوده است. این استادان چه از طریق قلم‌فرسایی و چه از طریق همکاری با سازمان‌های دولتی نشان داده‌اند که حفظ و حراست از تمامیت ایران و تقویت زیرساخت‌های نظام حکمرانی از اصول بنیادین فعالیت حرفه‌ای آنان است. از طرف دیگر، واکنش معنادار اهالی دانشگاه به حذف این استادان نشان‌دهنده اعتبار علمی آنها در نظام دانشگاهی ایران است.
فاضلی اگرچه در سال‌های اخیر کمتر درگیر فعالیت کلاسیک دانشگاهی بوده، اما به جای آن تبدیل به حلقه اتصال علوم اجتماعی و مردم شده است. تولید متون کوتاه قابل فهم برای عموم مردم، پادکست‌های مختلف و فعالیت‌های دیگر او منجر به درک ساده جامعه‌شناسی توسط عامه مردم شده است. علاوه‌ بر این، تیتر جامعه اندیشکده‌های کشور با عنوان «حذف یک نگاه سیاست‌پژوهانه از دانشگاه» بیراه نیست. محمد فاضلی جزء محدود افرادی است که جامعه‌شناسی و سیاست‌پژوهی را در ایران ادغام و به‌طور توأمان هم در عرصه نظرورزی و هم اقدام عملی آن را پیش برده است. رضا امیدی اما از اساس داستان متفاوتی دارد؛ حضور او در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران پس از داستان‌هایش در دانشگاه علامه موجب سرخوردگی دانشجویان رفاه علامه و شادی دانشجویان دانشگاه تهران شده بود. اگرچه تمام دانشجویانش او را به سخت‌گیری بیش از اندازه متهم می‌کردند، اما در عین حال در برابر توان علمی او سر تعظیم فرود می‌آوردند. زمینه حرفه‌ای رضا امیدی موضوعی است که شاید بیش از تمام طول تاریخ ایران، امروز نیازمند آن باشیم: حفظ انسجام اجتماعی از طریق سیاست‌گذاری اجتماعی برای بهبود سازوکار بازتوزیع منابع در جامعه. امیدی تمرکز اصلی خود را بر موضوع آموزش گذاشته است. از نظر او آموزش اصلی‌ترین مؤلفه کاهش شکاف نابرابری در جامعه ایران است و اگر قرار باشد آسیب‌پذیرترین گروه‌های اجتماعی خود را نجات دهند از مسیر دسترسی بدون قید و شرط به آموزش رایگان است. از نظر این استاد دانشگاه، انسجام اجتماعی و تعلق به جامعه تنها زمانی ممکن خواهد بود که اعضای آن احساس طردشدن از جامعه را نداشته باشند. به احتمال زیاد فاصله اندیشه‌های محمد فاضلی و رضا امیدی از زمین تا آسمان است، اما در یک نکته مشترک هستند و آن دغدغه ایران و پذیرفتن تمام اصول بنیادین حاکم بر نظام حکمرانی است. این دو بدون حتی یک اشاره به تغییرات بنیادی و در بستر موجود، به دنبال استفاده از روزنه‌های کوچک برای بهبود شرایط جامعه امروز ما بوده‌اند.
با چنین توصیفی از این استادان حذف آنها از دانشگاه را باید نشانه بروز بیماری خودایمنی ‌‌دانست. وقتی انسان دچار بیماری خودایمنی می‌شود، گلبول‌های سفید به عنوان سیستم دفاعی به خود بدن حمله می‌کنند. آنها سلول‌های بدن را به عنوان مهاجم تشخیص می‌دهند ‌و به آنها حمله می‌کنند. حذف استادانی همچون فاضلی و امیدی از دانشگاه عین حمله سیستم ایمنی بدن به خود بدن است، فقط این بار این جامعه است که با چنین حملاتی دچار آسیب‌های جبران‌ناپذیر می‌شود.
به عنوان سخن آخر، رهبر انقلاب در 28 آبان امسال به صراحت عنوان کردند که تشویق جوانان نخبه به ترک کشور خیانت است. بنابراین، چنین برخوردی با استادانی که تماما مورد احترام جامعه علمی و دانشجویان کشور هستند و هیچ‌کس حتی شبهه ضدیت آنها با نظام جمهوری اسلامی را ندارد، به صورت مستقیم تشویق نخبگان به مهاجرت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.