|

به بهانه تولد خسرو سینایی

تنها به هنر و خلاقیتش وابسته بود

احمد طالبی‌نژاد. منتقد

خسرو سینایی همواره هویت روشنی دارد و علاقه‌مندان به فرهنگ و هنر این کشور او را به خوبی می‌شناسند. فیلم‌ساز و آهنگ‌سازی که در دانشگاه هنرهای زیبای وین، موسیقی خواند و هم‌زمان سینما یاد گرفت. اما خسرو سینایی برخلاف تصوراتی که ما معمولا درباره افرادی که در غرب تحصیل کرده‌اند داریم و آنها را غرب‌زده خطاب می‌کنیم، به‌هیچ‌وجه آدم غرب‌زده‌ای نبود. آدمی بود که سر در فضا و فرهنگ ایران داشت.

ساخته‌هایش، مستند و داستانی، بدون تردید از جنبه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، معماری و... درباره ایران است. او به عنوان یک روشنفکر تا حدی که توانست و امکانات و شرایط به او اجازه داد، به فرهنگ و هنر این کشور خدمت کرد. در لابه‌لای آثار متعدد سینایی، به‌خصوص در عرصه سینمای مستند، هویت ملی خودمان را می‌بینیم که چگونه متجلی شده و اگر افتخاری است، سرمان را بالا بگیریم.
سینایی سال‌های سال در وزارت فرهنگ و هنر سابق یا وزارت ارشاد امروز مستند ساخت. تازه از فرنگ برگشته بود و جذب گروهی شد که زیر نظر چند نفر از مستندسازان و استادان سینمایی دانشگاه سیراکیوز که در بطن ماجرای اصل چهار ترومن به ایران آمده بودند و به کمک نسل جوان علاقه‌مند به سینما تعدادی مستند ساختند‌، ولی بعد راه خودش را پیدا کرد و شروع کرد به مستند‌ساختن. فکر می‌کنم اولین فیلم مستند او هم که رسمیت پیدا می‌کند، «آوایی که عتیقه می‌شود» بود. این مستند درباره لحاف‌دوزهای قدیمی است که در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرها می‌گشتند و با صدای خوش جمله‌ای را تکرار می‌کردند.
«سردی آهن» مستندی است که راجع به آقای نامجو وزنه‌‌بردار و قهرمان وزنه‌برداری ایران ساخت؛ فیلمی بسیار جذاب و دلنشین‌. او درباره موضوعات مختلف اجتماعی، به‌خصوص معماری، فیلم‌های ارزشمندی ساخت. باید توجه داشت که معماری همواره در آثار سینایی جایگاه ویژه‌ای دارد و چند اثر درخشان در کارنامه‌اش دارد از‌جمله مستندی که درباره مسجد شیخ لطف‌الله است. معماری مسجد شیخ لطف‌الله، بسیار خاص است. وقتی قدم به راهرویی که به سمت تالار یا شبستان اصلی می‌رود، می‌گذارید، اگر به سقف نگاه کنید، می‌بینید که انگار سقف حرکت می‌کند و ناخواسته به یک فضای روحانی دعوت می‌شوید. آقای سینایی این را کشف کرد و در فیلم مسجد شیخ لطف‌الله با نمایی که به صورت لو انگل گرفته، به سمت شبستان حرکت می‌کند و ما در فضای بی‌نظیر این مسجد که کاشی‌کاری‌های بی‌نظیری دارد، احساس می‌کنیم سقف از بالای سر ما حرکت می‌کند. این یکی از کارهایی است که آقای سینایی انجام داده است.
مستند‌های دیگری از او به یادگار مانده است که هر کدام از آنها در فرهنگ کشورمان نمونه‌های درخشانی هستند. سینایی به نوعی اصفهانی‌الاصل بود؛ هر‌چند در نیشابور بزرگ شد، اما اصالتا اصفهانی یا اردستانی بود و در مستندی به هنرمندان اصفهانی ادای دین کرده است؛ از‌جمله مستندی دارد به اسم «حسین یاوری» که درباره یکی از استادان درجه‌یک نی‌نوازی ایران است. مستندی دیگر ساخت به نام «مصور‌الملکی»؛ اثری درخشان که در زمان دانشجویی آن را چندین و چند بار دیدم و فیلم محبوب من است.
سینایی بعد از انقلاب، وارد عرصه فیلم داستانی شد. «زنده‌باد» اولین فیلم جدی او بود. این فیلم درباره انقلاب دانشجویی در سال 58 ساخته شد. مهدی هاشمی و ثریا قاسمی در آن ایفای نقش می‌کردند. موضوع این فیلم فرار سربازان از پادگان‌ها و سرباز‌زدن آنها از رویارویی با مردم است. آن زمان به این فیلم اعتنایی نشد؛ چرا‌‌که تحولات سیاسی و اجتماعی شتابنده بود و وقتی به اکران رسید، اتفاق‌های دیگری در کشور در جریان بود و جنگ هم شروع شد. به‌طور کلی در مجموع فیلم‌های سینایی می‌توان سیر تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران را دید. مثلا در «هیولای درون» که دومین فیلم او است و یکی از بهترین فیلم‌ها درباره سیاست و سیاست‌زدگی، این موضوعات به خوبی دیده می‌شود. موضوع فیلم درگیری‌های درونی یک شکنجه‌گر یا بازجوی ساواک است. او به جایی در شمال کشور پناه می‌برد و افرادی که مورد شکنجه و بازجویی او قرار گرفتند، در ذهنش شکل می‌گیرند و باعث آزار روحی او می‌شوند. شخصیت اصلی این فیلم را هم زنده‌یاد داود رشیدی بازی کرد. یا مثلا فیلم «یار در خانه» درباره ازخودبیگانگی و مهاجرت است.
«در کوچه‌های عشق» یکی از جدی‌ترین فیلم‌هایی است که در مورد به‌تصویر‌کشیدن تبعات جنگ دیدم؛ فیلمی داستانی که اجرای آن مستند است. فیلم تأثیرگذاری است. «کوچه پاییز» مستند بلندی است درباره ژازه طباطبایی، مجسمه‌سازی که با آهن‌آلات قراضه، مجسمه درست می‌کرد. فیلم بسیار تکان‌دهنده‌ای است به این دلیل که یکی، دو نسل از سالخوردگان عرصه هنر را در این خانه جمع کرده و فیلم حول این پرسش مهم است که آیا از طریق هنر می‌توان زندگی کرد؟ این سؤالی است که خیلی هم پاسخ روشنی ندارد، ولی افراد مختلفی در آن فیلم هستند که متأسفانه برخی از آنها فوت کرده‌اند؛ ازجمله محمد‌علی کشاورز و چند نفر از نقاشان معاصر که اغلب شخصیت‌هایی که در فیلم حضور دارند، دیگر در جمع ما نیستند. اما فیلمی که نام سینایی را در میان عامه تماشاگران سر زبان‌ها انداخت، «عروس آتش» بود. این فیلم جریان تازه‌ای در سینمایی ایران است و در راستای مفهوم گفت‌وگوی تمدن‌ها هم بود. حرف اصلی سینایی در این فیلم این است که باید گفت‌وگو را از درون آغاز کرد.
با خرده‌فرهنگ‌ها تعامل کنیم تا بعد بتوانیم با جهان ارتباط بگیریم. خسرو سینایی در فیلم‌های سینمایی‌اش سراغ بازیگران گمنامی رفت که بعد صاحب‌نام شدند؛ از‌جمله حمید فرخ‌نژاد، مهدی هاشمی که در تئاتر کار کرده بود و در فیلم درخشان «مرگ یزدگرد» هم بازی کرده بود، ولی با فیلم «زنده‌باد» به تماشاگر عادی معرفی شد. مهدی احمدی با «در کوچه‌های عشق» اولین بار در مقام بازیگر ظاهر شد؛ چرا‌که حرفه‌اش نقاشی بوده و هست و بعد از بازی در این فیلم راهش را به عنوان بازیگر هم ادامه داد. یا غزل صارمی که بازی در«عروس آتش» برای او سکوی پرتاب خوبی بود. این ویژگی سینایی بود که بازیگران جدیدی را کشف و معرفی می‌کرد. فیلم «عروش آتش» با همین ترکیب بازیگران یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سال بود. بعد کارش را با ساخت چند فیلم دیگر ادامه داد که برخی موفق بودند و برخی دیگر خیر. «گفت‌وگو با سایه» یکی از فیلم‌هایی بود که فکر می‌کنم اگر سینایی نمی‌ساخت بهتر بود. تحریف‌هایی در این فیلم به وجود آمده که با تعصبی که به صادق هدایت داریم، اغلب فکر می‌کنیم تحریف است. آخرین فیلم بلند سینایی «جزیره رنگین» است؛ فیلمی درباره جزیره هرمز، یکی از عجیب‌ترین اقلیم‌های این کشور. فیلمی که به عنوان یکی از دوستداران خسرو سینایی می‌توانم بگویم می‌توانست بهتر ساخته شود. به نظرم «جزیره رنگین» فیلمی نیست که امضای سینایی را در آن ببینیم، ولی فیلم درخشانی نیست.
یکی از دردناک‌ترین لحظات برای من در سال گذشته، شنیدن خبر درگذشت خسرو سینایی بود. چند روز قبل‌تر از شنیدن خبر فوت او، با وخامت حالش اغلب انتظار شنیدن این خبر را داشتند، اما من انتظار معجزه داشتم. فکر می‌کردم آقای سینایی بلند می‌شود و با آن حالت شادمانه که سیگاری روشن می‌کرد و تکیه‌کلام معروفش را می‌گفت: «متوجه شدی»، دلم می‌خواست جایی یقه من را بگیرد و بگوید: «متوجه شدی؟» ولی این فرصت پیش نیامد و هیولای کرونا این هنرمند شریف و مستقل را از ما گرفت. او تنها به هنر و خلاقیتش وابسته بود و غیر از آن به هیچ چیز دیگری وابسته نبود. ممکن است با کمک برخی نهادها آثاری ساخته باشد، مثل باقی فیلم‌سازان، ولی محصول کارش در خدمت ایدئولوژی نبود، بلکه در خدمت انسانیت و وطن‌پرستی بود و این ویژگی مهم استاد سینایی است.

خسرو سینایی همواره هویت روشنی دارد و علاقه‌مندان به فرهنگ و هنر این کشور او را به خوبی می‌شناسند. فیلم‌ساز و آهنگ‌سازی که در دانشگاه هنرهای زیبای وین، موسیقی خواند و هم‌زمان سینما یاد گرفت. اما خسرو سینایی برخلاف تصوراتی که ما معمولا درباره افرادی که در غرب تحصیل کرده‌اند داریم و آنها را غرب‌زده خطاب می‌کنیم، به‌هیچ‌وجه آدم غرب‌زده‌ای نبود. آدمی بود که سر در فضا و فرهنگ ایران داشت.

ساخته‌هایش، مستند و داستانی، بدون تردید از جنبه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، معماری و... درباره ایران است. او به عنوان یک روشنفکر تا حدی که توانست و امکانات و شرایط به او اجازه داد، به فرهنگ و هنر این کشور خدمت کرد. در لابه‌لای آثار متعدد سینایی، به‌خصوص در عرصه سینمای مستند، هویت ملی خودمان را می‌بینیم که چگونه متجلی شده و اگر افتخاری است، سرمان را بالا بگیریم.
سینایی سال‌های سال در وزارت فرهنگ و هنر سابق یا وزارت ارشاد امروز مستند ساخت. تازه از فرنگ برگشته بود و جذب گروهی شد که زیر نظر چند نفر از مستندسازان و استادان سینمایی دانشگاه سیراکیوز که در بطن ماجرای اصل چهار ترومن به ایران آمده بودند و به کمک نسل جوان علاقه‌مند به سینما تعدادی مستند ساختند‌، ولی بعد راه خودش را پیدا کرد و شروع کرد به مستند‌ساختن. فکر می‌کنم اولین فیلم مستند او هم که رسمیت پیدا می‌کند، «آوایی که عتیقه می‌شود» بود. این مستند درباره لحاف‌دوزهای قدیمی است که در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرها می‌گشتند و با صدای خوش جمله‌ای را تکرار می‌کردند.
«سردی آهن» مستندی است که راجع به آقای نامجو وزنه‌‌بردار و قهرمان وزنه‌برداری ایران ساخت؛ فیلمی بسیار جذاب و دلنشین‌. او درباره موضوعات مختلف اجتماعی، به‌خصوص معماری، فیلم‌های ارزشمندی ساخت. باید توجه داشت که معماری همواره در آثار سینایی جایگاه ویژه‌ای دارد و چند اثر درخشان در کارنامه‌اش دارد از‌جمله مستندی که درباره مسجد شیخ لطف‌الله است. معماری مسجد شیخ لطف‌الله، بسیار خاص است. وقتی قدم به راهرویی که به سمت تالار یا شبستان اصلی می‌رود، می‌گذارید، اگر به سقف نگاه کنید، می‌بینید که انگار سقف حرکت می‌کند و ناخواسته به یک فضای روحانی دعوت می‌شوید. آقای سینایی این را کشف کرد و در فیلم مسجد شیخ لطف‌الله با نمایی که به صورت لو انگل گرفته، به سمت شبستان حرکت می‌کند و ما در فضای بی‌نظیر این مسجد که کاشی‌کاری‌های بی‌نظیری دارد، احساس می‌کنیم سقف از بالای سر ما حرکت می‌کند. این یکی از کارهایی است که آقای سینایی انجام داده است.
مستند‌های دیگری از او به یادگار مانده است که هر کدام از آنها در فرهنگ کشورمان نمونه‌های درخشانی هستند. سینایی به نوعی اصفهانی‌الاصل بود؛ هر‌چند در نیشابور بزرگ شد، اما اصالتا اصفهانی یا اردستانی بود و در مستندی به هنرمندان اصفهانی ادای دین کرده است؛ از‌جمله مستندی دارد به اسم «حسین یاوری» که درباره یکی از استادان درجه‌یک نی‌نوازی ایران است. مستندی دیگر ساخت به نام «مصور‌الملکی»؛ اثری درخشان که در زمان دانشجویی آن را چندین و چند بار دیدم و فیلم محبوب من است.
سینایی بعد از انقلاب، وارد عرصه فیلم داستانی شد. «زنده‌باد» اولین فیلم جدی او بود. این فیلم درباره انقلاب دانشجویی در سال 58 ساخته شد. مهدی هاشمی و ثریا قاسمی در آن ایفای نقش می‌کردند. موضوع این فیلم فرار سربازان از پادگان‌ها و سرباز‌زدن آنها از رویارویی با مردم است. آن زمان به این فیلم اعتنایی نشد؛ چرا‌‌که تحولات سیاسی و اجتماعی شتابنده بود و وقتی به اکران رسید، اتفاق‌های دیگری در کشور در جریان بود و جنگ هم شروع شد. به‌طور کلی در مجموع فیلم‌های سینایی می‌توان سیر تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ایران را دید. مثلا در «هیولای درون» که دومین فیلم او است و یکی از بهترین فیلم‌ها درباره سیاست و سیاست‌زدگی، این موضوعات به خوبی دیده می‌شود. موضوع فیلم درگیری‌های درونی یک شکنجه‌گر یا بازجوی ساواک است. او به جایی در شمال کشور پناه می‌برد و افرادی که مورد شکنجه و بازجویی او قرار گرفتند، در ذهنش شکل می‌گیرند و باعث آزار روحی او می‌شوند. شخصیت اصلی این فیلم را هم زنده‌یاد داود رشیدی بازی کرد. یا مثلا فیلم «یار در خانه» درباره ازخودبیگانگی و مهاجرت است.
«در کوچه‌های عشق» یکی از جدی‌ترین فیلم‌هایی است که در مورد به‌تصویر‌کشیدن تبعات جنگ دیدم؛ فیلمی داستانی که اجرای آن مستند است. فیلم تأثیرگذاری است. «کوچه پاییز» مستند بلندی است درباره ژازه طباطبایی، مجسمه‌سازی که با آهن‌آلات قراضه، مجسمه درست می‌کرد. فیلم بسیار تکان‌دهنده‌ای است به این دلیل که یکی، دو نسل از سالخوردگان عرصه هنر را در این خانه جمع کرده و فیلم حول این پرسش مهم است که آیا از طریق هنر می‌توان زندگی کرد؟ این سؤالی است که خیلی هم پاسخ روشنی ندارد، ولی افراد مختلفی در آن فیلم هستند که متأسفانه برخی از آنها فوت کرده‌اند؛ ازجمله محمد‌علی کشاورز و چند نفر از نقاشان معاصر که اغلب شخصیت‌هایی که در فیلم حضور دارند، دیگر در جمع ما نیستند. اما فیلمی که نام سینایی را در میان عامه تماشاگران سر زبان‌ها انداخت، «عروس آتش» بود. این فیلم جریان تازه‌ای در سینمایی ایران است و در راستای مفهوم گفت‌وگوی تمدن‌ها هم بود. حرف اصلی سینایی در این فیلم این است که باید گفت‌وگو را از درون آغاز کرد.
با خرده‌فرهنگ‌ها تعامل کنیم تا بعد بتوانیم با جهان ارتباط بگیریم. خسرو سینایی در فیلم‌های سینمایی‌اش سراغ بازیگران گمنامی رفت که بعد صاحب‌نام شدند؛ از‌جمله حمید فرخ‌نژاد، مهدی هاشمی که در تئاتر کار کرده بود و در فیلم درخشان «مرگ یزدگرد» هم بازی کرده بود، ولی با فیلم «زنده‌باد» به تماشاگر عادی معرفی شد. مهدی احمدی با «در کوچه‌های عشق» اولین بار در مقام بازیگر ظاهر شد؛ چرا‌که حرفه‌اش نقاشی بوده و هست و بعد از بازی در این فیلم راهش را به عنوان بازیگر هم ادامه داد. یا غزل صارمی که بازی در«عروس آتش» برای او سکوی پرتاب خوبی بود. این ویژگی سینایی بود که بازیگران جدیدی را کشف و معرفی می‌کرد. فیلم «عروش آتش» با همین ترکیب بازیگران یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌های سال بود. بعد کارش را با ساخت چند فیلم دیگر ادامه داد که برخی موفق بودند و برخی دیگر خیر. «گفت‌وگو با سایه» یکی از فیلم‌هایی بود که فکر می‌کنم اگر سینایی نمی‌ساخت بهتر بود. تحریف‌هایی در این فیلم به وجود آمده که با تعصبی که به صادق هدایت داریم، اغلب فکر می‌کنیم تحریف است. آخرین فیلم بلند سینایی «جزیره رنگین» است؛ فیلمی درباره جزیره هرمز، یکی از عجیب‌ترین اقلیم‌های این کشور. فیلمی که به عنوان یکی از دوستداران خسرو سینایی می‌توانم بگویم می‌توانست بهتر ساخته شود. به نظرم «جزیره رنگین» فیلمی نیست که امضای سینایی را در آن ببینیم، ولی فیلم درخشانی نیست.
یکی از دردناک‌ترین لحظات برای من در سال گذشته، شنیدن خبر درگذشت خسرو سینایی بود. چند روز قبل‌تر از شنیدن خبر فوت او، با وخامت حالش اغلب انتظار شنیدن این خبر را داشتند، اما من انتظار معجزه داشتم. فکر می‌کردم آقای سینایی بلند می‌شود و با آن حالت شادمانه که سیگاری روشن می‌کرد و تکیه‌کلام معروفش را می‌گفت: «متوجه شدی»، دلم می‌خواست جایی یقه من را بگیرد و بگوید: «متوجه شدی؟» ولی این فرصت پیش نیامد و هیولای کرونا این هنرمند شریف و مستقل را از ما گرفت. او تنها به هنر و خلاقیتش وابسته بود و غیر از آن به هیچ چیز دیگری وابسته نبود. ممکن است با کمک برخی نهادها آثاری ساخته باشد، مثل باقی فیلم‌سازان، ولی محصول کارش در خدمت ایدئولوژی نبود، بلکه در خدمت انسانیت و وطن‌پرستی بود و این ویژگی مهم استاد سینایی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.