|

ناآرامی‌هاي قزاقستان و فعال‌‌شدن پیمان نظامی با محوریت مسکو‌

امیر چاهکی: پس از گذشت سه دهه حکمرانی بلامنازع خانواده نور‌سلطان نظربایف بر قزاقستان، شاهد به زیر کشیده‌شدن مجسمه‌های «پدر ملت» در شهرهای مختلف این کشور هستیم. وضع به‌گونه‌ای متشنج است که قاسم ژومارت توکایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان و مرید نظربایف، از ذکر نام پایتخت که به پیشنهاد خود او از آستانه به نور‌سلطان تغییر یافته بود، خودداری می‌کند. تنها سه روز بعد از آغاز درگیری‌های خیابانی در الماتی، پایتخت پیشین قزاقستان، بنا بر اعلام خبرگزاری «اوردا قزاقستان» نظربایف و خانواده او کشور را ترک می‌کنند. کسانی که آشنا به جمهوری‌های شکل‌گرفته پساشوروی باشند، متوجه عمق نگاه انتقادی جدید مردم قزاقستان به نتایج حکمرانی نظربایف بر کشور ثروتمند قزاقستان می‌شوند. بهانه همه این تحولات، افزایش دوبرابری نرخ گاز فشرده برای خودرو بود. با آغاز تظاهرات و شدت‌یافتن آن، دولت نرخ گاز را نه‌تنها کاهش داد، بلکه آن را کمتر از نرخ قبلی اعلام کرد؛ ولی مردم ناراضی سطح مطالبات خود را افزایش دادند و خواستار استعفای رئیس‌جمهوری شدند. بخشی از مردم معترض با حمله به مراکز امنیتی و نظامی، مسلح شده و به‌طور مستقیم با پلیس و نیروهای امنیتی درگیر شدند؛ اقامتگاه ریاست‌جمهوری در شهر الماتی به آتش کشیده شد و فرودگاه آن نیز‌ از سوی گروهی از معترضان اشغال و همه پروازها لغو شد. تقریبا در همه شهرهای قزاقستان، مردم به خیابان‌ها آمدند و صدای تیراندازی‌ها در روزهای هم‌زمان با آغاز سال نو مسیحی ۲۰۲۲ همچنان به گوش می‌رسید. قزاقستان‌ با مساحتی بیش از دو برابر کشور ایران، نهمین کشور جهان از نظر وسعت است که در حدود ۱۹ میلیون نفر جمعیت دارد و از کشورهای ثروتمند منطقه به شمار می‌رود. این کشور داری منابع معدنی غنی‌ای از‌جمله نقره، مس، طلا، روی و اورانیوم و ذخایر نفت و گاز است. این كشور صادرکننده عمده غلات محسوب می‌شود و در عین حال در صنایع سنگین نیز پیشرفت‌هایی داشته است. در قزاقستان تا قبل از سال‌های ۲۰۱۵ میلادی، ده‌ها کشور بیش از ۳۰۰ میلیارد ‌دلار در حوزه‌های مختلف اقتصادی و صنعتی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در 10 سال اول حکمرانی نظربایف، رفاه نسبی مردم که بخشی از آن با کمک سوبسید‌های گسترده دولتی در حوزه حامل‌های انرژی تأمین شده بود، پایگاه مستحکمی را برای نظر‌بایف تأمین کرده بود؛ اما برنامه‌های جاه‌طلبانه و پرهزینه‌ای همچون انتقال پایتخت از الماتی به آستانه (آکمولا)، فساد گسترده ساختاری و دخالت و حضور همه‌جانبه خانواده و نزدیکان نظربایف در حوزه‌های مختلف بانکی و اقتصادی و برخورد شدید با هرگونه انتقاد به شیوه حکمرانی او، نارضایتی‌های عمومی را به دنبال داشت. سرکوب رسانه‌های غیرحکومتی و آزار و اذیت مخالفان در نهایت منجر به افزایش بیشتر نارضایتی عمومی شد و با دخالت پنهان مسکو در ۲۰۱۹ میلادی، نظربایف داوطلبانه استعفا داد و رئیس پارلمان وقت قاسم توکایف به‌عنوان جانشین موقت رئیس‌جمهوری و سپس رئیس‌جمهور انتخاب شد. با این حال، خودشیفتگی نورسلطان نظربایف، دیکتاتور و چاپلوسی مریدان او ادامه یافت و بر اساس پیشنهاد قاسم توکایف نام پایتخت جدید بار دیگر تغییر کرد و نور‌سلطان نامیده شد. فاصله عظیم حاکمیت قزاقستان از مردم که در سایه دیکتاتوری بلامنازع و اشرافیت‌گرایی خانواده و نزدیکان نظربایف و فساد ساختاری به وجود آمده بود، مانع هرگونه اعتمادسازی مردمی شد. همچنین ناتوانی و ناکارآمدی دولت در مدیریت بحران‌های سراسری و عدم توافق با معترضان در همان دو روز اول ناآرامی‌ها مشهود بود؛ به‌گونه‌ای که فرودگاه مهم شهر بزرگ آلماتی، به دست 45 معترض نه‌چندان مسلح اشغال شد و نیروهای امنیتی داوطلبانه فرودگاه را ترک کردند. قاسم توکایف پنجم ژانویه از «سازمان پیمان امنیت جمعی» تقاضای کمک نظامی در برابر آنچه او «حمله تروریست‌های مسلح خارجی» می‌نامد، کرد و تقریبا بلافاصله از سوی شورای رهبری امنیت جمعی، این تقاضا پذیرفته شد و در چند روز گذشته چند هزار نفر نیروی مسلح و تجهیزات نظامی با محوریت و فرماندهی نظامیان روسی به قزاقستان اعزام شدند. تاکنون بیش از سه هزار نفر از معترضان دستگیر و چند‌ده نفر نیز کشته یا مجروح شده‌اند. اینترنت و سیستم موبایل در بسیاری شهرها یا قطع شده یا کیفیت نازلی دارد. در چند روز آینده وضعیت روشن‌تر خواهد شد؛ اما آنچه ‌اکنون‌ واضح است، این است که این به‌اصطلاح «تروریست‌ها»، شهروندان عادی کشور قزاقستان هستند که در نتیجه سیاست‌های نابخردانه و فساد سیاسی و اقتصادی خاندان نظربایف و سیاست سرکوب دگراندیشان، از اصلاحات ناامید شده و به خیابان‌ها روی آورده‌اند‌. آنچه در حوزه بین‌الملل در این رخداد مهم به نظر می‌رسد، دخالت مستقیم پیمان نظامی امنیت جمعی در یک کشور است. اگر در درگیرهای داخلی اوکراین، غرب و کی‌یف، کرملین را متهم به دخالت و حمایت نظامی از «شورشیان‌» می‌کنند، در مناقشات قزاقستان اتفاق جدیدی افتاده و نظامیان روسیه، بلاروس، تاجیکستان، قرقیزستان و ارمنستان برای اولین‌بار پس از انحلال «پیمان ورشو»، بر اساس مراجعه رسمی رئیس‌جمهور قانونی وارد خاک کشور دیگری می‌شوند. نگاهی کوتاه به تاریخ مرتبط به شوروی کمک بیشتری به درک شرایط امروز می‌کند. پایان جنگ جهانی دوم منجر به شکل‌گیری دولت‌های سوسیالیستی و تشکیل پیمان ورشو با رهبری اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۵۵ میلادی شد. نیروهای نظامی پیمان ورشو در سال‌های ۱۹۵۶ و ۱۹۶۸ وارد کشورهای مجارستان و چکسلواکی شدند و با سرکوب خشن جریان‌های سیاسی و تجدیدنظرخواه، اهداف شوروی را برای حفظ اتحاد «اردوگاه سوسیالیسم» در مقابل «امپریالیسم» تأمین کردند. به دنبال ورود میخائیل گورباچف به رهبری حزب کمونیست شوروی و آغاز پروسترویکا و گلاسنوست، دخالت‌های مسکو در امور کشورهای سوسیالیستی کاهش یافت و به همین دلیل جنبش «همبستگی» لخ‌والسا در سال‌های پایانی دهه 80 سرکوب نشد و پایان دولت سوسیالیستی لهستان رقم خورد. در سال ۱۹۹۱ میلادی، پیمان ورشو رسما منحل اعلام شد و در ۱۹۹۲ سازمان پیمان امنیت جمعی متشکل از بخشی از کشورهای استقلال‌یافته با محوریت روسیه تشکیل شد که می‌توان به‌عنوان اقدام عملی مسکو در شرایط انحلال پیمان نظامی ورشو نامید.
هنگام انقلاب مخملی گل لاله قرقیزستان در سال ۲۰۰۵ میلادی، علی‌رغم تقاضای رسمی رئیس‌جمهوری وقت، آقایف، پیمان امنیت جمعی با این‌ تقاضا مخالفت کرد. آقایف مجبور به ترک قرقیزستان شد و با موافقت کرملین در مسکو اسکان یافت.
در سال گذشته پس از درگیری‌های مستقیم نظامی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان و سقوط یک بالگرد روسی توسط ارتش آذربایجان و مراجعه مستقیم نیكول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، به پیمان امنیت جمعی، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه با یادآوری این نکته که به خاک ارمنستان حمله نظامی صورت نگرفته است، این تقاضا را رد کرد. چگونه است که این بار پیمان امنیت جمعی ظرف چند ساعت موافقت خود را برای کمک نظامی برای حفظ قدرت در قزاقستان اعلام می‌کند و بلافاصله نیروهای واکنش‌سریع این پیمان وارد قزاقستان می‌شوند؟ پاسخ را در دکترین امنیتی کرملین برای دریافت گارانتی عدم تعرض به روسیه در مقابل ناتو و آمریکا باید جست‌وجو کرد. در تحولات دسامبر ۲۰۲۰، مسکو عملا نشان داد برای تأمین امنیت تمامیت ارضی در برابر برنامه توسعه ناتو به‌سوی شرق، در به‌کارگیری قدرت نظامی تردید نمی‌کند؛ اما این بار و قبل از دیدار چند روز آینده با جو بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا، این مسکو نیست که توازن نیرو را در منطقه تغییر می‌دهد بلکه «سازمان پیمان امنیت جمعی» به یک عضو خود کمک نظامی می‌کند؛ در‌حالی‌که هیچ دشمن خارجی‌ای به خاک قزاقستان تعرض نکرده و در رسانه‌های مستقل و نیمه‌مستقل روسی درک واقع‌بینانه‌ای از بحران ساختاری و فساد سیستمی و نارضایتی مردم قزاقستان ارائه می‌شود. اگر روی میز رئیس‌جمهوری آمریكا، 10 چالش بزرگ جهانی قرار گرفته باشد، برجام و آنچه «خطر ایران هسته‌ای» نامیده می‌شود، نه اولین بلکه دهمین آن است. در پایان باید گفت آنچه روسیه به‌عنوان توافق پیشنهادی به آمریکا ارائه داده است، در حقیقت نوعی اولتیماتوم به آمریکا و ناتو‌ به‌شمار می‌رود. تیم سیاسی و امنیتی کاخ سفید کاملا درگیر آماده‌سازی شرایط دیدار بایدن و پوتین در چند روز آینده ماه ژانویه هستند؛ این دیدار برای اتحادیه اروپا که علاوه بر همسایگی با ابرقدرت اتمی، درگیر بحران انرژی نیز هست، اهمیت بسیاری دارد و شاید برای اولین‌بار معتقدم كه هیئت مذاکره‌کنندگان ایران در وین می‌تواند با کارت مناقشات منطقه پساشوروی و تضادهای روسیه و آمریکا برای به‌نتیجه‌رساندن توافق نهایی با کشورهای غربی و آمریکا بازی برد-برد را مدیریت کند.

امیر چاهکی: پس از گذشت سه دهه حکمرانی بلامنازع خانواده نور‌سلطان نظربایف بر قزاقستان، شاهد به زیر کشیده‌شدن مجسمه‌های «پدر ملت» در شهرهای مختلف این کشور هستیم. وضع به‌گونه‌ای متشنج است که قاسم ژومارت توکایف، رئیس‌جمهوری قزاقستان و مرید نظربایف، از ذکر نام پایتخت که به پیشنهاد خود او از آستانه به نور‌سلطان تغییر یافته بود، خودداری می‌کند. تنها سه روز بعد از آغاز درگیری‌های خیابانی در الماتی، پایتخت پیشین قزاقستان، بنا بر اعلام خبرگزاری «اوردا قزاقستان» نظربایف و خانواده او کشور را ترک می‌کنند. کسانی که آشنا به جمهوری‌های شکل‌گرفته پساشوروی باشند، متوجه عمق نگاه انتقادی جدید مردم قزاقستان به نتایج حکمرانی نظربایف بر کشور ثروتمند قزاقستان می‌شوند. بهانه همه این تحولات، افزایش دوبرابری نرخ گاز فشرده برای خودرو بود. با آغاز تظاهرات و شدت‌یافتن آن، دولت نرخ گاز را نه‌تنها کاهش داد، بلکه آن را کمتر از نرخ قبلی اعلام کرد؛ ولی مردم ناراضی سطح مطالبات خود را افزایش دادند و خواستار استعفای رئیس‌جمهوری شدند. بخشی از مردم معترض با حمله به مراکز امنیتی و نظامی، مسلح شده و به‌طور مستقیم با پلیس و نیروهای امنیتی درگیر شدند؛ اقامتگاه ریاست‌جمهوری در شهر الماتی به آتش کشیده شد و فرودگاه آن نیز‌ از سوی گروهی از معترضان اشغال و همه پروازها لغو شد. تقریبا در همه شهرهای قزاقستان، مردم به خیابان‌ها آمدند و صدای تیراندازی‌ها در روزهای هم‌زمان با آغاز سال نو مسیحی ۲۰۲۲ همچنان به گوش می‌رسید. قزاقستان‌ با مساحتی بیش از دو برابر کشور ایران، نهمین کشور جهان از نظر وسعت است که در حدود ۱۹ میلیون نفر جمعیت دارد و از کشورهای ثروتمند منطقه به شمار می‌رود. این کشور داری منابع معدنی غنی‌ای از‌جمله نقره، مس، طلا، روی و اورانیوم و ذخایر نفت و گاز است. این كشور صادرکننده عمده غلات محسوب می‌شود و در عین حال در صنایع سنگین نیز پیشرفت‌هایی داشته است. در قزاقستان تا قبل از سال‌های ۲۰۱۵ میلادی، ده‌ها کشور بیش از ۳۰۰ میلیارد ‌دلار در حوزه‌های مختلف اقتصادی و صنعتی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در 10 سال اول حکمرانی نظربایف، رفاه نسبی مردم که بخشی از آن با کمک سوبسید‌های گسترده دولتی در حوزه حامل‌های انرژی تأمین شده بود، پایگاه مستحکمی را برای نظر‌بایف تأمین کرده بود؛ اما برنامه‌های جاه‌طلبانه و پرهزینه‌ای همچون انتقال پایتخت از الماتی به آستانه (آکمولا)، فساد گسترده ساختاری و دخالت و حضور همه‌جانبه خانواده و نزدیکان نظربایف در حوزه‌های مختلف بانکی و اقتصادی و برخورد شدید با هرگونه انتقاد به شیوه حکمرانی او، نارضایتی‌های عمومی را به دنبال داشت. سرکوب رسانه‌های غیرحکومتی و آزار و اذیت مخالفان در نهایت منجر به افزایش بیشتر نارضایتی عمومی شد و با دخالت پنهان مسکو در ۲۰۱۹ میلادی، نظربایف داوطلبانه استعفا داد و رئیس پارلمان وقت قاسم توکایف به‌عنوان جانشین موقت رئیس‌جمهوری و سپس رئیس‌جمهور انتخاب شد. با این حال، خودشیفتگی نورسلطان نظربایف، دیکتاتور و چاپلوسی مریدان او ادامه یافت و بر اساس پیشنهاد قاسم توکایف نام پایتخت جدید بار دیگر تغییر کرد و نور‌سلطان نامیده شد. فاصله عظیم حاکمیت قزاقستان از مردم که در سایه دیکتاتوری بلامنازع و اشرافیت‌گرایی خانواده و نزدیکان نظربایف و فساد ساختاری به وجود آمده بود، مانع هرگونه اعتمادسازی مردمی شد. همچنین ناتوانی و ناکارآمدی دولت در مدیریت بحران‌های سراسری و عدم توافق با معترضان در همان دو روز اول ناآرامی‌ها مشهود بود؛ به‌گونه‌ای که فرودگاه مهم شهر بزرگ آلماتی، به دست 45 معترض نه‌چندان مسلح اشغال شد و نیروهای امنیتی داوطلبانه فرودگاه را ترک کردند. قاسم توکایف پنجم ژانویه از «سازمان پیمان امنیت جمعی» تقاضای کمک نظامی در برابر آنچه او «حمله تروریست‌های مسلح خارجی» می‌نامد، کرد و تقریبا بلافاصله از سوی شورای رهبری امنیت جمعی، این تقاضا پذیرفته شد و در چند روز گذشته چند هزار نفر نیروی مسلح و تجهیزات نظامی با محوریت و فرماندهی نظامیان روسی به قزاقستان اعزام شدند. تاکنون بیش از سه هزار نفر از معترضان دستگیر و چند‌ده نفر نیز کشته یا مجروح شده‌اند. اینترنت و سیستم موبایل در بسیاری شهرها یا قطع شده یا کیفیت نازلی دارد. در چند روز آینده وضعیت روشن‌تر خواهد شد؛ اما آنچه ‌اکنون‌ واضح است، این است که این به‌اصطلاح «تروریست‌ها»، شهروندان عادی کشور قزاقستان هستند که در نتیجه سیاست‌های نابخردانه و فساد سیاسی و اقتصادی خاندان نظربایف و سیاست سرکوب دگراندیشان، از اصلاحات ناامید شده و به خیابان‌ها روی آورده‌اند‌. آنچه در حوزه بین‌الملل در این رخداد مهم به نظر می‌رسد، دخالت مستقیم پیمان نظامی امنیت جمعی در یک کشور است. اگر در درگیرهای داخلی اوکراین، غرب و کی‌یف، کرملین را متهم به دخالت و حمایت نظامی از «شورشیان‌» می‌کنند، در مناقشات قزاقستان اتفاق جدیدی افتاده و نظامیان روسیه، بلاروس، تاجیکستان، قرقیزستان و ارمنستان برای اولین‌بار پس از انحلال «پیمان ورشو»، بر اساس مراجعه رسمی رئیس‌جمهور قانونی وارد خاک کشور دیگری می‌شوند. نگاهی کوتاه به تاریخ مرتبط به شوروی کمک بیشتری به درک شرایط امروز می‌کند. پایان جنگ جهانی دوم منجر به شکل‌گیری دولت‌های سوسیالیستی و تشکیل پیمان ورشو با رهبری اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۵۵ میلادی شد. نیروهای نظامی پیمان ورشو در سال‌های ۱۹۵۶ و ۱۹۶۸ وارد کشورهای مجارستان و چکسلواکی شدند و با سرکوب خشن جریان‌های سیاسی و تجدیدنظرخواه، اهداف شوروی را برای حفظ اتحاد «اردوگاه سوسیالیسم» در مقابل «امپریالیسم» تأمین کردند. به دنبال ورود میخائیل گورباچف به رهبری حزب کمونیست شوروی و آغاز پروسترویکا و گلاسنوست، دخالت‌های مسکو در امور کشورهای سوسیالیستی کاهش یافت و به همین دلیل جنبش «همبستگی» لخ‌والسا در سال‌های پایانی دهه 80 سرکوب نشد و پایان دولت سوسیالیستی لهستان رقم خورد. در سال ۱۹۹۱ میلادی، پیمان ورشو رسما منحل اعلام شد و در ۱۹۹۲ سازمان پیمان امنیت جمعی متشکل از بخشی از کشورهای استقلال‌یافته با محوریت روسیه تشکیل شد که می‌توان به‌عنوان اقدام عملی مسکو در شرایط انحلال پیمان نظامی ورشو نامید.
هنگام انقلاب مخملی گل لاله قرقیزستان در سال ۲۰۰۵ میلادی، علی‌رغم تقاضای رسمی رئیس‌جمهوری وقت، آقایف، پیمان امنیت جمعی با این‌ تقاضا مخالفت کرد. آقایف مجبور به ترک قرقیزستان شد و با موافقت کرملین در مسکو اسکان یافت.
در سال گذشته پس از درگیری‌های مستقیم نظامی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان و سقوط یک بالگرد روسی توسط ارتش آذربایجان و مراجعه مستقیم نیكول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، به پیمان امنیت جمعی، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه با یادآوری این نکته که به خاک ارمنستان حمله نظامی صورت نگرفته است، این تقاضا را رد کرد. چگونه است که این بار پیمان امنیت جمعی ظرف چند ساعت موافقت خود را برای کمک نظامی برای حفظ قدرت در قزاقستان اعلام می‌کند و بلافاصله نیروهای واکنش‌سریع این پیمان وارد قزاقستان می‌شوند؟ پاسخ را در دکترین امنیتی کرملین برای دریافت گارانتی عدم تعرض به روسیه در مقابل ناتو و آمریکا باید جست‌وجو کرد. در تحولات دسامبر ۲۰۲۰، مسکو عملا نشان داد برای تأمین امنیت تمامیت ارضی در برابر برنامه توسعه ناتو به‌سوی شرق، در به‌کارگیری قدرت نظامی تردید نمی‌کند؛ اما این بار و قبل از دیدار چند روز آینده با جو بایدن، رئیس‌جمهوری آمریکا، این مسکو نیست که توازن نیرو را در منطقه تغییر می‌دهد بلکه «سازمان پیمان امنیت جمعی» به یک عضو خود کمک نظامی می‌کند؛ در‌حالی‌که هیچ دشمن خارجی‌ای به خاک قزاقستان تعرض نکرده و در رسانه‌های مستقل و نیمه‌مستقل روسی درک واقع‌بینانه‌ای از بحران ساختاری و فساد سیستمی و نارضایتی مردم قزاقستان ارائه می‌شود. اگر روی میز رئیس‌جمهوری آمریكا، 10 چالش بزرگ جهانی قرار گرفته باشد، برجام و آنچه «خطر ایران هسته‌ای» نامیده می‌شود، نه اولین بلکه دهمین آن است. در پایان باید گفت آنچه روسیه به‌عنوان توافق پیشنهادی به آمریکا ارائه داده است، در حقیقت نوعی اولتیماتوم به آمریکا و ناتو‌ به‌شمار می‌رود. تیم سیاسی و امنیتی کاخ سفید کاملا درگیر آماده‌سازی شرایط دیدار بایدن و پوتین در چند روز آینده ماه ژانویه هستند؛ این دیدار برای اتحادیه اروپا که علاوه بر همسایگی با ابرقدرت اتمی، درگیر بحران انرژی نیز هست، اهمیت بسیاری دارد و شاید برای اولین‌بار معتقدم كه هیئت مذاکره‌کنندگان ایران در وین می‌تواند با کارت مناقشات منطقه پساشوروی و تضادهای روسیه و آمریکا برای به‌نتیجه‌رساندن توافق نهایی با کشورهای غربی و آمریکا بازی برد-برد را مدیریت کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.