|

سنت استعاره در مینیاتورهای سیاه

هادی حیدری

سنت استفاده از زبان استعاره در دوره‌های مختلف تاریخ کارتون در ایران و کشورهایی نظیر ایران متداول بوده است. «مینیاتورهای سیاهِ» کامبیز درم‌بخش نمونه درخشانی از این شیوه است. زبان استعاره، میراثی است که از ابتدای ورود هنر کارتون در ایران نسل به نسل چرخیده و به کارتونیست‌های نسل نو رسیده است؛ زبانی که هنوز کارایی خویش را دارد و راه‌حل موثری است برای گریختن از چنگال سانسور.
طراح ژرف‌اندیش ما آنگاه که فضا را برای بیان دیدگاه‌ها و انتقادات صریح و شفاف محدود می‌بیند، قالب معروف مینیاتور را انتخاب می‌کند و ایده‌های انتقادی خود را از قدرت حاکم در این ظرف ریخته و عرضه می‌کند.
«مینیاتورهای سیاه» کامبیز درم‌بخش، به فضای اجتماعی و سیاسی دهه50 خورشیدی در ایران بازمی‌گردد؛ زمانی که او دوران شور و بی‌پروایی جوانی را تجربه می‌کند. از همین‌روست که خلاقیت و نگاه انتقادی تند و تیز نسبت به قدرت در خطوط و مفاهیم این آثار خودنمایی می‌کند.
سرباز مغول که در آب، تصویر واقعی‌اش را می‌بیند اما توهم دارد که دشمن در مقابلش ایستاده و با تیر و کمان به قصد کشتن او برمی‌آید. یا سرباز دیگری که سیگارش را با آتشی روشن می‌کند که بر جان کتابی افتاده است (اشاره به کتاب‌سوزان مغول‌ها)؛ اینها همه قابلیت تطبیق با شرایطی را دارد که کامبیز درم‌بخش در آن به خلق مینیاتورهای سیاه پرداخته است.
درم‌بخش، صاحبان قدرت را نیز از نقد بی‌نصیب نگذاشته است؛ آنجا که پادشاهی سوار بر اسب است و ملازمان برای آنکه همایونی را پرجلال و جبروت جلوه دهند، ذره‌بینی را جلوی او قرار داده‌اند تا از اندازه واقعی‌اش بزرگ‌تر جلوه کند.
گاهی هنرمند کارتونیست ما برای آنکه حال را در گذشته روایت کند و به این شیوه ذهن مخاطب را به حرکت درآورد، از شخصیت‌های امروزی استفاده کرده است؛ آنجا که شخصیت فربهی با پرداخت تکنیکی متفاوت و با هاشورهای پرشمار جلوی تصویر خودنمایی می‌کند و شخصیت مینیاتوری در گوشه طرح در حال گریختن از کادر تصویر است.
درم‌بخش، هنر زورمداران را در همگون‌سازی انسان‌های رنگارنگ می‌پندارد. او در یکی از کارتون‌های مجموعه مینیاتورهای سیاه به‌خوبی به این موضوع پرداخته: جماعت بی‌سران، با شمشیر به تراشیدن سری مشغولند. تراشیدنی که در نهایت تمامی سر را از بدن جدا کرده و او را همرنگ شخصیت‌های دیگر تصویر خواهد کرد.
---
گردآوری این مجموعه آثار که همگی در نشریه «آیندگان» و در فاصله سال‌های 52 تا 54 خورشیدی منتشر شده بودند در قالب کتاب «مینیاتورهای سیاه» کاری ارزشمند و ماندگار است.
نشر تاش به همت حسن کریم‌زاده و انوشه صادقی، این کتاب نفیس را به دوستداران کارتون عرضه داشته‌اند. کیفیت درخشان این مجموعه از زاویه گرافیک و چاپ به ماندگاری این گروه از آثار کامبیز درم‌بخش کمک بسیاری کرده است. در این کتاب تلاش شده تا هارمونی چشم‌نوازی میان محتوای آثار و گرافیک کتاب ایجاد شود که مخاطب را بر محتوای مینیاتورهای سیاه، متمرکزتر می‌کند.
سنت استفاده از زبان استعاره در دوره‌های مختلف تاریخ کارتون در ایران و کشورهایی نظیر ایران متداول بوده است. «مینیاتورهای سیاهِ» کامبیز درم‌بخش نمونه درخشانی از این شیوه است. زبان استعاره، میراثی است که از ابتدای ورود هنر کارتون در ایران نسل به نسل چرخیده و به کارتونیست‌های نسل نو رسیده است؛ زبانی که هنوز کارایی خویش را دارد و راه‌حل موثری است برای گریختن از چنگال سانسور.
طراح ژرف‌اندیش ما آنگاه که فضا را برای بیان دیدگاه‌ها و انتقادات صریح و شفاف محدود می‌بیند، قالب معروف مینیاتور را انتخاب می‌کند و ایده‌های انتقادی خود را از قدرت حاکم در این ظرف ریخته و عرضه می‌کند.
«مینیاتورهای سیاه» کامبیز درم‌بخش، به فضای اجتماعی و سیاسی دهه50 خورشیدی در ایران بازمی‌گردد؛ زمانی که او دوران شور و بی‌پروایی جوانی را تجربه می‌کند. از همین‌روست که خلاقیت و نگاه انتقادی تند و تیز نسبت به قدرت در خطوط و مفاهیم این آثار خودنمایی می‌کند.
سرباز مغول که در آب، تصویر واقعی‌اش را می‌بیند اما توهم دارد که دشمن در مقابلش ایستاده و با تیر و کمان به قصد کشتن او برمی‌آید. یا سرباز دیگری که سیگارش را با آتشی روشن می‌کند که بر جان کتابی افتاده است (اشاره به کتاب‌سوزان مغول‌ها)؛ اینها همه قابلیت تطبیق با شرایطی را دارد که کامبیز درم‌بخش در آن به خلق مینیاتورهای سیاه پرداخته است.
درم‌بخش، صاحبان قدرت را نیز از نقد بی‌نصیب نگذاشته است؛ آنجا که پادشاهی سوار بر اسب است و ملازمان برای آنکه همایونی را پرجلال و جبروت جلوه دهند، ذره‌بینی را جلوی او قرار داده‌اند تا از اندازه واقعی‌اش بزرگ‌تر جلوه کند.
گاهی هنرمند کارتونیست ما برای آنکه حال را در گذشته روایت کند و به این شیوه ذهن مخاطب را به حرکت درآورد، از شخصیت‌های امروزی استفاده کرده است؛ آنجا که شخصیت فربهی با پرداخت تکنیکی متفاوت و با هاشورهای پرشمار جلوی تصویر خودنمایی می‌کند و شخصیت مینیاتوری در گوشه طرح در حال گریختن از کادر تصویر است.
درم‌بخش، هنر زورمداران را در همگون‌سازی انسان‌های رنگارنگ می‌پندارد. او در یکی از کارتون‌های مجموعه مینیاتورهای سیاه به‌خوبی به این موضوع پرداخته: جماعت بی‌سران، با شمشیر به تراشیدن سری مشغولند. تراشیدنی که در نهایت تمامی سر را از بدن جدا کرده و او را همرنگ شخصیت‌های دیگر تصویر خواهد کرد.
---
گردآوری این مجموعه آثار که همگی در نشریه «آیندگان» و در فاصله سال‌های 52 تا 54 خورشیدی منتشر شده بودند در قالب کتاب «مینیاتورهای سیاه» کاری ارزشمند و ماندگار است.
نشر تاش به همت حسن کریم‌زاده و انوشه صادقی، این کتاب نفیس را به دوستداران کارتون عرضه داشته‌اند. کیفیت درخشان این مجموعه از زاویه گرافیک و چاپ به ماندگاری این گروه از آثار کامبیز درم‌بخش کمک بسیاری کرده است. در این کتاب تلاش شده تا هارمونی چشم‌نوازی میان محتوای آثار و گرافیک کتاب ایجاد شود که مخاطب را بر محتوای مینیاتورهای سیاه، متمرکزتر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.