|

اعتراضاتی خودجوش یا طراحی ماهرانه؟

احمد وخشیته. استادیار دانشگاه دوستی ملل روسیه

سال ۲۰۲۲ با یک غافلگیری بزرگ برای کرملین آغاز شد: اعتراضات در قزاقستان؛ برکناری نور‌سلطان نظربایف و بازداشت برخی از نزدیکان او در حلقه امنیتی و مهم‌تر اینکه کشیده‌شدن سربازان روسیه به غائله‌ای که با زیرکی به نام آنها نوشته شد. برای بررسی دقیق یک متغیر نیازمند یک پرسش اصلی هستیم؛ در اینجا سؤال اصلی من این است: «چه کسی در پشت پرده بحران قزاقستان پیروز شد». بدیهی است که در‌این‌میان پرسش‌های فرعی نیز شکل می‌گیرد؛ به‌عنوان مثال در بُعد داخلی می‌توان پرسید: آیا اعتراضات خودجوش بود یا به صورت ماهرانه طراحی شده بود؟ آیا یک رقابت سیاسی در پشت این اعتراضات وجود داشت؟ معترضان، مردم بودند یا تروریست؟ چطور معترضان به‌راحتی توانستند در چند ساعت ساختمان شهرداری، اقامتگاه رئیس‌جمهور و فرودگاه را اشغال کنند؟ چرا یک‌باره رئیس‌جمهوری قزاقستان از سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه برای مبارزه با آنچه تروریسم خواند دعوت کرد؟ اگر نیروهای امنیتی قزاقستان در ابتدا به‌ظاهر توان مقابله نداشتند و رئیس‌جمهوری مجبور شد از نیروهای خارجی پیمان امنیت جمعی دعوت کند، چطور یک‌باره در چند ساعت همه این مناطق پیش از آنکه نیروهای روسی به آلماتی برسند، آزاد شدند؟ همچنین این پرسش‌های فرعی در بُعد خارجی نیز فراوان است: چرا ترکیه و جمهوری آذربایجان و در مجموع اتحادیه کشورهای ترک هم از سرکوب معترضان حمایت کردند؟ چرا وزیر خارجه آمریکا درباره مشروع‌بودن یا نبودن نیروهای حافظ صلح پیمان امنیت جمعی در قزاقستان سخن گفت؛ اما از سوی دیگر به اعلام آمادگی کشورش برای کمک به رئیس‌جمهوری قزاقستان اشاره کرد؟ و مهم‌تر از همه اینکه چرا هیچ بازیگری در عرصه بین‌الملل از غرب تا شرق سرکوب معترضان را محکوم نکرد و درباره مشروع‌بودن یا نبودن خشونت و سرکوب سخن نگفت؟ چرا هیچ کشوری نگفت قطع اینترنت قزاقستان چه آسیب‌هایی به زندگی مردم این کشور وارد کرد؟

هریک از این سؤالات از یک زاویه‌ حوادث اخیر قزاقستان را زیر ذره‌بین می‌برند و قرار‌گرفتن آنها در طول یکدیگر بسیاری از پاسخ‌ها را تداعی می‌کند؛ اما اگر به سؤال اصلی بازگردم، به نظر می‌رسد که در پاسخ، این فرضیه پررنگ است که ما شاهد یک تسویه‌حساب داخلی در لایه بالایی قدرت در قزاقستان هستیم که با توجه به هم‌گرایی هریک از سیاست‌مداران داخلی با بازیگران خارجی در عرصه بین‌الملل، اگر کاملا حساب‌شده صورت نگیرد، ممکن است ‌کسی که رؤیای مات‌کردن رقیب را در شطرنج سیاست دارد، با کوچک‌ترین اشتباه خود مات شود و حتی مجبور به ترک زمین بازی شود. در‌این‌میان لازم است که تغییر در موازنه قدرت در داخل قزاقستان، به تغییر موازنه تهدید میان روسیه و غرب منجر نشود و این درست همان نقطه عطفی است که نشان می‌دهد توکایف چقدر هوشمندانه نه‌تنها نظربایف را مات کرد؛ بلکه با شوک به سازمان پیمان امنیت جمعی برای ورود نظامی به قزاقستان هرگونه واکنش احتمالی روسیه به برکناری نظربایف را نیز خنثی و کرملین را با خود همراه کرد.
روسیه که ۱۲ استانش با قزاقستان هم‌مرز است و با داشتن ۶۸۴۶ کیلومتر مرز مشترک، رکورد طولانی‌ترین مرز پیوسته در جهان را دارد؛ بنابراین در مقابل دعوت توکایف برای حضور نیروهای نظامی نه راه پس داشت و نه راه پیش و لاجرم وارد این سناریو شد تا همان دقیقه اول قیمت یک دلار از ۷۲ روبل به بالای ۷۷ روبل برسد. رئیس‌جمهوری قزاقستان هوشمندانه موفق شد نیروهای سازمان پیمان امنیت جمعی را در سرکوب اعتراضات سهیم کند،‌ حال آنکه طبق اعلام مقامات این کشور آنها تنها وظیفه حفاظت از اماکن استراتژیک را بر‌ عهده دارند؛ اما این حضور و در نگاه غرب مداخله، حتما برگ برنده‌ای خواهد بود در مذاکرات روسیه و آمریکا که از دهم ژانویه درباره اوکراین آغاز می‌شود. در پایان باید توجه داشت که شرایط زندگی مردم در دوران توکایف تفاوتی نسبت به نظربایف ندارد؛ اما او در سایه موازنه مثبت با آمریکا، روسیه، چین، ترکیه و حتی اسرائیل موفق شد بیانیه حمایتی وزارت خارجه همه این کشورها را در سرکوب به دست آورد تا مردم قزاقستان دریابند دموکراسی تنها در‌صورتی‌که در گرو منافع قدرت‌ها باشد، ارزش دارد. بدیهی است که همواره اعتراضات خیابانی مجالی برای سوءاستفاده طرف‌های مختلف سیاسی در داخل و خارج است؛ اما قطعا نمی‌توان تمام مردم معترض را تروریست خواند، اعتراضشان را نشنیده گرفت و آنها را سرکوب کرد و جامعه بین‌المللی نباید برخورد سیاه و سفید با اعتراضات و سرکوب‌ها داشته باشد.

سال ۲۰۲۲ با یک غافلگیری بزرگ برای کرملین آغاز شد: اعتراضات در قزاقستان؛ برکناری نور‌سلطان نظربایف و بازداشت برخی از نزدیکان او در حلقه امنیتی و مهم‌تر اینکه کشیده‌شدن سربازان روسیه به غائله‌ای که با زیرکی به نام آنها نوشته شد. برای بررسی دقیق یک متغیر نیازمند یک پرسش اصلی هستیم؛ در اینجا سؤال اصلی من این است: «چه کسی در پشت پرده بحران قزاقستان پیروز شد». بدیهی است که در‌این‌میان پرسش‌های فرعی نیز شکل می‌گیرد؛ به‌عنوان مثال در بُعد داخلی می‌توان پرسید: آیا اعتراضات خودجوش بود یا به صورت ماهرانه طراحی شده بود؟ آیا یک رقابت سیاسی در پشت این اعتراضات وجود داشت؟ معترضان، مردم بودند یا تروریست؟ چطور معترضان به‌راحتی توانستند در چند ساعت ساختمان شهرداری، اقامتگاه رئیس‌جمهور و فرودگاه را اشغال کنند؟ چرا یک‌باره رئیس‌جمهوری قزاقستان از سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه برای مبارزه با آنچه تروریسم خواند دعوت کرد؟ اگر نیروهای امنیتی قزاقستان در ابتدا به‌ظاهر توان مقابله نداشتند و رئیس‌جمهوری مجبور شد از نیروهای خارجی پیمان امنیت جمعی دعوت کند، چطور یک‌باره در چند ساعت همه این مناطق پیش از آنکه نیروهای روسی به آلماتی برسند، آزاد شدند؟ همچنین این پرسش‌های فرعی در بُعد خارجی نیز فراوان است: چرا ترکیه و جمهوری آذربایجان و در مجموع اتحادیه کشورهای ترک هم از سرکوب معترضان حمایت کردند؟ چرا وزیر خارجه آمریکا درباره مشروع‌بودن یا نبودن نیروهای حافظ صلح پیمان امنیت جمعی در قزاقستان سخن گفت؛ اما از سوی دیگر به اعلام آمادگی کشورش برای کمک به رئیس‌جمهوری قزاقستان اشاره کرد؟ و مهم‌تر از همه اینکه چرا هیچ بازیگری در عرصه بین‌الملل از غرب تا شرق سرکوب معترضان را محکوم نکرد و درباره مشروع‌بودن یا نبودن خشونت و سرکوب سخن نگفت؟ چرا هیچ کشوری نگفت قطع اینترنت قزاقستان چه آسیب‌هایی به زندگی مردم این کشور وارد کرد؟

هریک از این سؤالات از یک زاویه‌ حوادث اخیر قزاقستان را زیر ذره‌بین می‌برند و قرار‌گرفتن آنها در طول یکدیگر بسیاری از پاسخ‌ها را تداعی می‌کند؛ اما اگر به سؤال اصلی بازگردم، به نظر می‌رسد که در پاسخ، این فرضیه پررنگ است که ما شاهد یک تسویه‌حساب داخلی در لایه بالایی قدرت در قزاقستان هستیم که با توجه به هم‌گرایی هریک از سیاست‌مداران داخلی با بازیگران خارجی در عرصه بین‌الملل، اگر کاملا حساب‌شده صورت نگیرد، ممکن است ‌کسی که رؤیای مات‌کردن رقیب را در شطرنج سیاست دارد، با کوچک‌ترین اشتباه خود مات شود و حتی مجبور به ترک زمین بازی شود. در‌این‌میان لازم است که تغییر در موازنه قدرت در داخل قزاقستان، به تغییر موازنه تهدید میان روسیه و غرب منجر نشود و این درست همان نقطه عطفی است که نشان می‌دهد توکایف چقدر هوشمندانه نه‌تنها نظربایف را مات کرد؛ بلکه با شوک به سازمان پیمان امنیت جمعی برای ورود نظامی به قزاقستان هرگونه واکنش احتمالی روسیه به برکناری نظربایف را نیز خنثی و کرملین را با خود همراه کرد.
روسیه که ۱۲ استانش با قزاقستان هم‌مرز است و با داشتن ۶۸۴۶ کیلومتر مرز مشترک، رکورد طولانی‌ترین مرز پیوسته در جهان را دارد؛ بنابراین در مقابل دعوت توکایف برای حضور نیروهای نظامی نه راه پس داشت و نه راه پیش و لاجرم وارد این سناریو شد تا همان دقیقه اول قیمت یک دلار از ۷۲ روبل به بالای ۷۷ روبل برسد. رئیس‌جمهوری قزاقستان هوشمندانه موفق شد نیروهای سازمان پیمان امنیت جمعی را در سرکوب اعتراضات سهیم کند،‌ حال آنکه طبق اعلام مقامات این کشور آنها تنها وظیفه حفاظت از اماکن استراتژیک را بر‌ عهده دارند؛ اما این حضور و در نگاه غرب مداخله، حتما برگ برنده‌ای خواهد بود در مذاکرات روسیه و آمریکا که از دهم ژانویه درباره اوکراین آغاز می‌شود. در پایان باید توجه داشت که شرایط زندگی مردم در دوران توکایف تفاوتی نسبت به نظربایف ندارد؛ اما او در سایه موازنه مثبت با آمریکا، روسیه، چین، ترکیه و حتی اسرائیل موفق شد بیانیه حمایتی وزارت خارجه همه این کشورها را در سرکوب به دست آورد تا مردم قزاقستان دریابند دموکراسی تنها در‌صورتی‌که در گرو منافع قدرت‌ها باشد، ارزش دارد. بدیهی است که همواره اعتراضات خیابانی مجالی برای سوءاستفاده طرف‌های مختلف سیاسی در داخل و خارج است؛ اما قطعا نمی‌توان تمام مردم معترض را تروریست خواند، اعتراضشان را نشنیده گرفت و آنها را سرکوب کرد و جامعه بین‌المللی نباید برخورد سیاه و سفید با اعتراضات و سرکوب‌ها داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.