|

پرتره بهرام صادقی: حضور نامرئی

«سال 1315، در نجف‌آباد، زاده شده‌ام. توی کوچه صادقی. جایی که همه فامیل زندگی می‌کردند و می‌کنند. فرزند آخر خانواده‌ام. با دو خواهر و برادر دیگر،... برای ادامه تحصیل به تهران آمدم و ماندگار شدم. یازده سال است که لباس پزشکی به تن دارم. به دِه‌ام و کوچه‌های خاکی مدیونم. عاطفه‌ام را مدیونم. چه خانه‌هایی از خشت و گل، به بارانی، می‌لرزید. و سیل که آمد، ششصد خانه را با خود برد. به همین راحتی. با همه کم‌سن‌وسالی، مصیبت را درک می‌کردم. عاطفه در من می‌جوشید. عاطفه یک آدم بالغ...».
بهرام صادقی سال‌ها پیش در گفت‌وگویی این‌چنین خود را معرفی کرده بود. او در همین چند سطر و در توصیف کودکی‌اش، از حساسیت‌هایی می‌گوید که بعدها در نویسندگی‌اش تأثیر بسیار می‌گذارند. خود او می‌گوید نویسندگی را از شش‌سالگی آغاز کرده است: «در خود احساسی، چیزی را سراغ داشتم که در بچه‌های همسن و سالم پیدا نمی‌شد. چیزی رنج‌آور و آزاردهنده...».
صادقی بعدتر راه بیان این احساس رنج‌آور و آزاردهنده را در داستان می‌یابد. او اگرچه در رشته پزشکی پذیرفته می‌شود اما همیشه ادبیات برای او در اولویت بوده است. علی یزدانی در مقاله‌ای درباره دغدغه همیشگی بهرام صادقی نوشته: «در سال 1334 که در رشته پزشکی دانشگاه‌های اصفهان و تهران پذیرفته شد راهی تهران گردید. ادبیات حالا دیگر دل‌مشغولی سوای کتاب و دانشکده او بود. شعر می‌سرود و داستان می‌نوشت. سروده‌های اولیه‌اش شعرهایی بود منبعث از حوادث دوران پس از کودتای 28 مرداد. با سبقه‌ای اجتماعی و سیاسی که همه در مجله امید ایران به چاپ می‌رسید. با نام صهبا مقداری که ساخته‌شده درهم‌ریخته‌ای بود از نامش بهرام صادقی. شعرهای بعد از این او که معمولا محتوایی متنوع داشت در کتاب هفته، فردوسی، سخن و صدف منتشر می‌گردید».
بهرام صادقی می‌گوید از شش‌سالگی می‌نوشته است و این نشان می‌دهد که او در خانواده‌ای اهل کتاب بزرگ شده است. ایران صادقی، برادر بهرام صادقی، درباره او گفته بود: «در خانواده‌ای علاقه‌مند به کتاب بزرگ شدیم. پدر و مادرم، اهل کتاب بودند. خواندن و نوشتن می‌دانستند و به کتاب بسیار علاقه‌مند بودند. اغلب شب‌ها، برنامه کتاب‌خوانی داشتیم. حافظ می‌خواندیم و مثنوی را خیلی دوست داشتیم. بهرام، مثنوی را با صدای خودش می‌خواند. کتاب‌های دیگری هم بودند؛ گلستان و بوستان سعدی، شاهنامه، امیر ارسلان‌نامدار، حسین کردشبستری، دیوان باباطاهر عریان، اشعار خیام، شیخ صنعان و... بهرام، هنوز مدرسه نرفته بود، اما هوش و حافظه خاصی داشت. پدرم، روزی از اصفهان، یک کتاب از عشقی برای بهرام خرید که در آن نمایش‌نامه‌ای بود و من آن را برای بهرام می‌خواندم. همه‌اش را حفظ کرد و مدام اجرایش می‌کرد».
بهرام صادقی پیش از آنکه پزشک باشد نویسنده بود و سال‌های زیادی هم به طبابت نپرداخت. اگرچه داستان‌های زیادی هم از او منتشر نشد اما او در همان چند داستان‌ چهره کاملی از نویسنده‌ای مدرن ارائه داده است. به طور کلی می‌توان بهرام صادقی را نویسنده‌ای گوشه‌گیر دانست. محمدعلی سپانلو، از هوشنگ گلشیری و بهرام صادقی به عنوان پدران مکتب اصفهان یاد می‌کند. اما پیش از آنکه ارتباط صادقی با دیگر نویسندگان و شاعران برقرار شود، او در جلسه انجمن ادبی صائب که به کوشش حمید مصدق و ناصر مطیعی تشکیل می‌شد شرکت می‌کند. ناصر مطیعی درباره حضور صادقی در انجمن صائب می‌گوید: «بهرام صادقی را بر حسب تصادف در خیابان چهارباغ، کنار کیوسک مطبوعاتی مشعل اصفهان ملاقات کردم. روبه‌روی کیوسک، کافه‌ای بود که پاتوق نویسندگان و هنرمندان بود. مشغول ورق‌زدن روزنامه‌ها بودم که جوانی باریک‌‌اندام و کشیده‌قد را دیدم که جویای مجله سخن شد. بعد مجله را با اشتیاق ورق زد و برای دوستش توضیح داد که مجله‌ای بسیار خوب است. از توضیحاتش خوشم آمد. کنجکاو شدم و از او سؤال کردم که آیا با مجله سخن همکاری می‌کند؟ گفت؛ یکی، دو داستان در
آن چاپ کرده‌ام. گفتم؛ جناب‌عالی؟ گفت بهرام صادقی. در شماره‌های قبل سخن، داستانی از او خوانده بودم. گفتم داستان شما را خوانده‌ام. حجب و حیای خاصی داشت. گفتم در اصفهان، انجمن ادبی صائب، شب‌های جمعه در دبیرستان صحت تشکیل می‌شود، خوشحال می‌شویم اگر تشریف بیاورید و داستانی بخوانید. گفت امیدوارم بتوانم شرکت کنم. چند ماهی از این تاریخ گذشت تا بهرام صادقی به جلسه انجمن صائب آمد. در آن جلسه، دوستان عزیزی از جمله محمد کلباسی، هوشنگ گلشیری و تعدادی دیگر از نویسندگان سرشناس امروز شرکت داشتند، مورخه 1/7/1338 بود. ضمن معرفی او برای حضار، دعوت کردیم از ایشان که داستانی قرائت کند. داستانی فوق‌العاده جذاب خواند که بر شنونده‌هایش، تأثیر بسزایی گذاشت و همه به شعف و شوق آمدند. حضور بهرام صادقی به جلسه ما شور و شوق دیگری داد. قبل‌تر، فضای انجمن گرایش به قالب‌های سنتی و تکراری ادبیات داشت و در خط قدیم ادبیات بود. آن هم در حد تقلید از سنت‌های کلیشه‌ای گذشته... اندک‌مدتی بود که انجمن گامی به جلو برداشته بود و سعی در آشنایی با دیدگاه‌های نوین ادبیات داشت. جوانان، داستان می‌خواندند و لذا حضور بهرام صادقی، در آن تاریخ و شرایط، دریچه‌ای نوین گشود و مورد استقبال گرم نسل ما قرار گرفت».
بهرام صادقی با همان داستان‌های اولیه‌اش بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد و نویسندگان جوان اصفهان آن دوران با علاقه و پیگیرانه داستان‌های او را دنبال می‌کنند. با این‌حال صادقی اهل حضور مدام در محافل و جمع نیست و حتی در اغلب موارد به ندرت خبری از او شنیده می‌شود. ناصر مطیعی درباره خصایل و روحیات صادقی و میل به گوشه‌گیری او گفته است:
«...صادقی خصلتا انسان خجول و فروتنی بود و زیاد در محافل اجتماعی و انجمن‌ها شرکت نمی‌کرد. همیشه حالت مردم‌گریزی داشت. شاید این بنا به تربیت خانوادگی یا دیدگاهی بود که در اثر مطالعات گوناگون به آن رسیده بود. لذا با توجه به اینکه بارها به اصفهان می‌آمد، کمتر گذرش به محافل ادبی می‌افتاد».
صادقی در سال‌های پایانی عمرش کمتر دیده می‌شد و کمتر خبری از او شنیده می‌شد. دوستانش بارها نقل کرده‌اند که در این سال‌ها حتی اگر اتفاقی او را می‌دیدند به بهانه‌ای با عجله می‌رفت و وعده دیداری می‌داد که اغلب محقق نمی‌شد. احمد اخوت درباره این دوران نوشته است:
«سال‌ها بود کسی او را نمی‌دید. او را نمی‌دیدی اما می‌دانستی که هست. می‌دانستی که زنده است. شب‌ها در کتابخانه‌ است چشمت به پرتره‌اش می‌افتاد او را می‌دیدی که دست زیر چانه با خنده‌ای مرموز دارد به تو نگاه می‌کند. چشم‌های پرتره همان چشم‌های توی عکس‌ها بود. درست در چشم‌هایت نگاه می‌کرد. اکنون سال‌ها است مرده است. پرتره همان پرتره است اما حالت چشم‌ها عوض شده. محو است. انگار دارد از پشت توری به آن حضور نامرئی می‌نگرد».
منابع:
- فرزند جهان سلطان، علی یزدانی، در خون آبی بر زمین نمناک، تألیف و تدوین حسن محمودی، انتشارات آسا، 1377.
- پرتره بهرام صادقی، احمد اخوت، در خون آبی بر زمین نمناک.
- نوشتن سرنوشت من است، گفت‌وگو با بهرام صادقی.
منبع:‌ سایت «انجمن مرغ مقلد»

«سال 1315، در نجف‌آباد، زاده شده‌ام. توی کوچه صادقی. جایی که همه فامیل زندگی می‌کردند و می‌کنند. فرزند آخر خانواده‌ام. با دو خواهر و برادر دیگر،... برای ادامه تحصیل به تهران آمدم و ماندگار شدم. یازده سال است که لباس پزشکی به تن دارم. به دِه‌ام و کوچه‌های خاکی مدیونم. عاطفه‌ام را مدیونم. چه خانه‌هایی از خشت و گل، به بارانی، می‌لرزید. و سیل که آمد، ششصد خانه را با خود برد. به همین راحتی. با همه کم‌سن‌وسالی، مصیبت را درک می‌کردم. عاطفه در من می‌جوشید. عاطفه یک آدم بالغ...».
بهرام صادقی سال‌ها پیش در گفت‌وگویی این‌چنین خود را معرفی کرده بود. او در همین چند سطر و در توصیف کودکی‌اش، از حساسیت‌هایی می‌گوید که بعدها در نویسندگی‌اش تأثیر بسیار می‌گذارند. خود او می‌گوید نویسندگی را از شش‌سالگی آغاز کرده است: «در خود احساسی، چیزی را سراغ داشتم که در بچه‌های همسن و سالم پیدا نمی‌شد. چیزی رنج‌آور و آزاردهنده...».
صادقی بعدتر راه بیان این احساس رنج‌آور و آزاردهنده را در داستان می‌یابد. او اگرچه در رشته پزشکی پذیرفته می‌شود اما همیشه ادبیات برای او در اولویت بوده است. علی یزدانی در مقاله‌ای درباره دغدغه همیشگی بهرام صادقی نوشته: «در سال 1334 که در رشته پزشکی دانشگاه‌های اصفهان و تهران پذیرفته شد راهی تهران گردید. ادبیات حالا دیگر دل‌مشغولی سوای کتاب و دانشکده او بود. شعر می‌سرود و داستان می‌نوشت. سروده‌های اولیه‌اش شعرهایی بود منبعث از حوادث دوران پس از کودتای 28 مرداد. با سبقه‌ای اجتماعی و سیاسی که همه در مجله امید ایران به چاپ می‌رسید. با نام صهبا مقداری که ساخته‌شده درهم‌ریخته‌ای بود از نامش بهرام صادقی. شعرهای بعد از این او که معمولا محتوایی متنوع داشت در کتاب هفته، فردوسی، سخن و صدف منتشر می‌گردید».
بهرام صادقی می‌گوید از شش‌سالگی می‌نوشته است و این نشان می‌دهد که او در خانواده‌ای اهل کتاب بزرگ شده است. ایران صادقی، برادر بهرام صادقی، درباره او گفته بود: «در خانواده‌ای علاقه‌مند به کتاب بزرگ شدیم. پدر و مادرم، اهل کتاب بودند. خواندن و نوشتن می‌دانستند و به کتاب بسیار علاقه‌مند بودند. اغلب شب‌ها، برنامه کتاب‌خوانی داشتیم. حافظ می‌خواندیم و مثنوی را خیلی دوست داشتیم. بهرام، مثنوی را با صدای خودش می‌خواند. کتاب‌های دیگری هم بودند؛ گلستان و بوستان سعدی، شاهنامه، امیر ارسلان‌نامدار، حسین کردشبستری، دیوان باباطاهر عریان، اشعار خیام، شیخ صنعان و... بهرام، هنوز مدرسه نرفته بود، اما هوش و حافظه خاصی داشت. پدرم، روزی از اصفهان، یک کتاب از عشقی برای بهرام خرید که در آن نمایش‌نامه‌ای بود و من آن را برای بهرام می‌خواندم. همه‌اش را حفظ کرد و مدام اجرایش می‌کرد».
بهرام صادقی پیش از آنکه پزشک باشد نویسنده بود و سال‌های زیادی هم به طبابت نپرداخت. اگرچه داستان‌های زیادی هم از او منتشر نشد اما او در همان چند داستان‌ چهره کاملی از نویسنده‌ای مدرن ارائه داده است. به طور کلی می‌توان بهرام صادقی را نویسنده‌ای گوشه‌گیر دانست. محمدعلی سپانلو، از هوشنگ گلشیری و بهرام صادقی به عنوان پدران مکتب اصفهان یاد می‌کند. اما پیش از آنکه ارتباط صادقی با دیگر نویسندگان و شاعران برقرار شود، او در جلسه انجمن ادبی صائب که به کوشش حمید مصدق و ناصر مطیعی تشکیل می‌شد شرکت می‌کند. ناصر مطیعی درباره حضور صادقی در انجمن صائب می‌گوید: «بهرام صادقی را بر حسب تصادف در خیابان چهارباغ، کنار کیوسک مطبوعاتی مشعل اصفهان ملاقات کردم. روبه‌روی کیوسک، کافه‌ای بود که پاتوق نویسندگان و هنرمندان بود. مشغول ورق‌زدن روزنامه‌ها بودم که جوانی باریک‌‌اندام و کشیده‌قد را دیدم که جویای مجله سخن شد. بعد مجله را با اشتیاق ورق زد و برای دوستش توضیح داد که مجله‌ای بسیار خوب است. از توضیحاتش خوشم آمد. کنجکاو شدم و از او سؤال کردم که آیا با مجله سخن همکاری می‌کند؟ گفت؛ یکی، دو داستان در
آن چاپ کرده‌ام. گفتم؛ جناب‌عالی؟ گفت بهرام صادقی. در شماره‌های قبل سخن، داستانی از او خوانده بودم. گفتم داستان شما را خوانده‌ام. حجب و حیای خاصی داشت. گفتم در اصفهان، انجمن ادبی صائب، شب‌های جمعه در دبیرستان صحت تشکیل می‌شود، خوشحال می‌شویم اگر تشریف بیاورید و داستانی بخوانید. گفت امیدوارم بتوانم شرکت کنم. چند ماهی از این تاریخ گذشت تا بهرام صادقی به جلسه انجمن صائب آمد. در آن جلسه، دوستان عزیزی از جمله محمد کلباسی، هوشنگ گلشیری و تعدادی دیگر از نویسندگان سرشناس امروز شرکت داشتند، مورخه 1/7/1338 بود. ضمن معرفی او برای حضار، دعوت کردیم از ایشان که داستانی قرائت کند. داستانی فوق‌العاده جذاب خواند که بر شنونده‌هایش، تأثیر بسزایی گذاشت و همه به شعف و شوق آمدند. حضور بهرام صادقی به جلسه ما شور و شوق دیگری داد. قبل‌تر، فضای انجمن گرایش به قالب‌های سنتی و تکراری ادبیات داشت و در خط قدیم ادبیات بود. آن هم در حد تقلید از سنت‌های کلیشه‌ای گذشته... اندک‌مدتی بود که انجمن گامی به جلو برداشته بود و سعی در آشنایی با دیدگاه‌های نوین ادبیات داشت. جوانان، داستان می‌خواندند و لذا حضور بهرام صادقی، در آن تاریخ و شرایط، دریچه‌ای نوین گشود و مورد استقبال گرم نسل ما قرار گرفت».
بهرام صادقی با همان داستان‌های اولیه‌اش بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد و نویسندگان جوان اصفهان آن دوران با علاقه و پیگیرانه داستان‌های او را دنبال می‌کنند. با این‌حال صادقی اهل حضور مدام در محافل و جمع نیست و حتی در اغلب موارد به ندرت خبری از او شنیده می‌شود. ناصر مطیعی درباره خصایل و روحیات صادقی و میل به گوشه‌گیری او گفته است:
«...صادقی خصلتا انسان خجول و فروتنی بود و زیاد در محافل اجتماعی و انجمن‌ها شرکت نمی‌کرد. همیشه حالت مردم‌گریزی داشت. شاید این بنا به تربیت خانوادگی یا دیدگاهی بود که در اثر مطالعات گوناگون به آن رسیده بود. لذا با توجه به اینکه بارها به اصفهان می‌آمد، کمتر گذرش به محافل ادبی می‌افتاد».
صادقی در سال‌های پایانی عمرش کمتر دیده می‌شد و کمتر خبری از او شنیده می‌شد. دوستانش بارها نقل کرده‌اند که در این سال‌ها حتی اگر اتفاقی او را می‌دیدند به بهانه‌ای با عجله می‌رفت و وعده دیداری می‌داد که اغلب محقق نمی‌شد. احمد اخوت درباره این دوران نوشته است:
«سال‌ها بود کسی او را نمی‌دید. او را نمی‌دیدی اما می‌دانستی که هست. می‌دانستی که زنده است. شب‌ها در کتابخانه‌ است چشمت به پرتره‌اش می‌افتاد او را می‌دیدی که دست زیر چانه با خنده‌ای مرموز دارد به تو نگاه می‌کند. چشم‌های پرتره همان چشم‌های توی عکس‌ها بود. درست در چشم‌هایت نگاه می‌کرد. اکنون سال‌ها است مرده است. پرتره همان پرتره است اما حالت چشم‌ها عوض شده. محو است. انگار دارد از پشت توری به آن حضور نامرئی می‌نگرد».
منابع:
- فرزند جهان سلطان، علی یزدانی، در خون آبی بر زمین نمناک، تألیف و تدوین حسن محمودی، انتشارات آسا، 1377.
- پرتره بهرام صادقی، احمد اخوت، در خون آبی بر زمین نمناک.
- نوشتن سرنوشت من است، گفت‌وگو با بهرام صادقی.
منبع:‌ سایت «انجمن مرغ مقلد»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.