|

۴۲ سال پس از تهاجم شوروی افغانستان همچنان بی‌ثبات

افغانستان در بیش از ۴۰ سال گذشته، آن‌قدر روز‌های تلخ و دردناک در تقویم خود داشته که تفکیک آنکه کدام روز خاص موجب فلاکت بیشتر در آن کشور شده، دشوار است. با‌این‌حال، روز‌هایی چون 27 آوریل و 24 دسامبر، از بدترین روز‌های تاریخ معاصر افغانستان به‌شمار می‌رود، زیرا این روزها مبنا و تداوم‌بخش دوره‌های تلخ‌تر و بحرانی‌تر در افغانستان بوده‌اند.
24 دسامبر 1989 نیرو‌های ارتش سرخ شوروی سابق به افغانستان هجوم آوردند. آنان که نگران شکست تحولی بودند که به «انقلاب شکوهمند ثور» شهرت یافته بود، نمی‌توانستند بپذیرند که در فاصله یک سال، جنبشی که آنان و عمال و طرفداران‌شان در افغانستان، آن را «انقلاب طبقه زحمتکش» می‌دانستند، به شکست بینجامد.
حضور مستقیم نیروهای اتحاد جماهیر شوروی سابق در افغانستان، از نظریه مهم نظریه‌پردازان سیاسی آن کشور برای گسترش نفوذ خود در جنوب آسیا نشئت می‌گرفت. اتحاد جماهیر شوروی مایل بود بیشتر به آسیای جنوبی نزدیک باشد تا بتواند بر پاکستان که از نظر تاریخی به آمریکا نزدیک بوده است، نفوذ یابد و هند را نیز در کنترل داشته باشد. این تمایل با کودتای 27 آوریل در افغانستان تا‌حدی محقق شد و روس‌ها با اطمینان از وجود یک دولت کاملا وابسته به کرملین، حمایت بی‌دریغ خود را در اختیار دولت نورمحمد ترکی گذاشتند. اما با کشته‌شدن ترکی به دست شاگرد ظاهرا وفادارش، حفیظ‌الله امین‌ و قبضه‌کردن قدرت از سوی او، روس‌ها نگران انحراف انقلاب شدند.
هم‌زمان با آن تحولات، گزارش‌هایی هم از تلاش امین برای نزدیک‌شدن به آمریکایی‌ها به گوش مقامات شوروی خورده بود. امین چندین بار با سفیر آمریکا در کابل تماس گرفته بود. در گزارش سفیر آمریکا از یکی از آن تماس‌ها به کاخ سفید، گفته شده است که حفیظ‌الله امین 40 دقیقه با او گفت‌و‌گو کرده است. جناح «پرچم» حزب دموکراتیک خلق افغانستان که با حضور امین در قدرت، خود را کاملا منزوی می‌دید، بحث احتمال جاسوس‌بودن او را داغ‌تر کرد. در نتیجه، روس‌ها که نگران ازدست‌رفتن سرمایه‌گذاری سیاسی بزرگ خود در افغانستان شده بودند، در 24 دسامبر 1989 به افغانستان هجوم آوردند. حفیظ‌الله امین در قصر تاج‌بیگ در جنوب شهر کابل که محل زندگی او و خانواده‌اش بود، توسط نیرو‌های ویژه ارتش سرخ به قتل رسید و ببرک کارمل، رهبر شاخه پرچم حزب دموکراتیک افغانستان، دبیر هیئت اجرائی کمیته مرکزی حزب و صدر دولت افغانستان شد.
روس‌ها به‌سرعت پایگاه‌های مختلفی در سراسر افغانستان ایجاد کردند و هزاران سرباز خود را با حجم گسترده‌ای از تجهیزات نظامی در آن پایگاه‌ها مستقر کردند. تهاجم نیروهای شوروی سابق به افغانستان، واکنش جهانی گسترده‌ای در پی داشت. کشور‌های زیادی آن تهاجم را محکوم کردند و المپیک ۱۹۸۰ مسکو نیز از سوی چندین کشور‌ها تحریم شد. سازمان ملل متحد از شوروی خواست که هرچه زودتر از افغانستان خارج شوند‌اما خروج ارتش سرخ از افغانستان نزدیک به 10 سال طول کشید.
آمریکا که از قبل انتظار هجوم شوروی به افغانستان را می‌کشید، سریع دست‌به‌‌کار شد و از «مجاهدین» حمایت کرد. روس‌ها می‌پنداشتند که نیرو‌های تازه‌شکل‌گرفته مجاهدین را ظرف چند هفته یا چند ماه از بین خواهند برد‌ اما جنگ چریکی فرسایشی مجاهدین در مقابل آنان 10 سال طول کشید و هزینه‌ سنگینی بر دوش اتحاد جماهیر شوروی گذاشت.
اما هزینه‌ای که افغانستان بابت تهاجم ۹ساله روس‌ها به آن کشور پرداخت‌ نیز کمرشکن بود و به تخریب‌های جبران‌ناپذیری انجامید. تاکنون هیچ آماری مبتنی بر بررسی علمی درمورد خسارت‌های به‌جامانده از تهاجم روس‌ها در افغانستان منتشر نشده است‌ اما به نظر می‌رسد که بالغ بر صد‌ها میلیارد دلار باشد، زیرا نه‌تنها افغانستان در زمان خروج روس‌ها به ویرانه‌ای بدل شده بود‌ بلکه از نظر اجتماعی و ساختاری نیز سال‌ها عقب رفته بود.
بحرانی که با هجوم روس‌ها در افغانستان شکل گرفت، هنوز هم ادامه دارد. می‌توان گفت که نخستین هسته‌های افراطی‌گری و تروریسم جهادی، با هجوم روس‌ها به افغانستان شکل گرفت. احزاب و نیروهای افراط‌گرای مذهبی با حمایت مستقیم پاکستان و کمک غیر‌مستقیم آمریکا، در افغانستان شکل گرفتند و منظم و مسلح شدند. آمریکا در دوران حضور نیروهای شوروی سابق در افغانستان، نزدیک به یک‌میلیارد دلار به مجاهدین کمک کرد تا آن نیروها را در افغانستان زمین‌گیر کنند. اما بعد‌ها بیش از دو تریلیون دلار هزینه کرد تا اثرات مخربی را که جنگ افغانستان بر آن کشور و بر جهان گذاشته بود، پاک کند. اما آمریکا نیز مانند شوروی سابق در‌نهایت شکست خورد و پس از ۲۰ سال حضور در افغانستان، از آن کشور خارج شد، در‌حالی‌که پشت‌سرش حکومتی با مبنای فکری افراطی‌گری و تروریسم در افغانستان روی کار آمده است.
منبع: ایندیپندنت

افغانستان در بیش از ۴۰ سال گذشته، آن‌قدر روز‌های تلخ و دردناک در تقویم خود داشته که تفکیک آنکه کدام روز خاص موجب فلاکت بیشتر در آن کشور شده، دشوار است. با‌این‌حال، روز‌هایی چون 27 آوریل و 24 دسامبر، از بدترین روز‌های تاریخ معاصر افغانستان به‌شمار می‌رود، زیرا این روزها مبنا و تداوم‌بخش دوره‌های تلخ‌تر و بحرانی‌تر در افغانستان بوده‌اند.
24 دسامبر 1989 نیرو‌های ارتش سرخ شوروی سابق به افغانستان هجوم آوردند. آنان که نگران شکست تحولی بودند که به «انقلاب شکوهمند ثور» شهرت یافته بود، نمی‌توانستند بپذیرند که در فاصله یک سال، جنبشی که آنان و عمال و طرفداران‌شان در افغانستان، آن را «انقلاب طبقه زحمتکش» می‌دانستند، به شکست بینجامد.
حضور مستقیم نیروهای اتحاد جماهیر شوروی سابق در افغانستان، از نظریه مهم نظریه‌پردازان سیاسی آن کشور برای گسترش نفوذ خود در جنوب آسیا نشئت می‌گرفت. اتحاد جماهیر شوروی مایل بود بیشتر به آسیای جنوبی نزدیک باشد تا بتواند بر پاکستان که از نظر تاریخی به آمریکا نزدیک بوده است، نفوذ یابد و هند را نیز در کنترل داشته باشد. این تمایل با کودتای 27 آوریل در افغانستان تا‌حدی محقق شد و روس‌ها با اطمینان از وجود یک دولت کاملا وابسته به کرملین، حمایت بی‌دریغ خود را در اختیار دولت نورمحمد ترکی گذاشتند. اما با کشته‌شدن ترکی به دست شاگرد ظاهرا وفادارش، حفیظ‌الله امین‌ و قبضه‌کردن قدرت از سوی او، روس‌ها نگران انحراف انقلاب شدند.
هم‌زمان با آن تحولات، گزارش‌هایی هم از تلاش امین برای نزدیک‌شدن به آمریکایی‌ها به گوش مقامات شوروی خورده بود. امین چندین بار با سفیر آمریکا در کابل تماس گرفته بود. در گزارش سفیر آمریکا از یکی از آن تماس‌ها به کاخ سفید، گفته شده است که حفیظ‌الله امین 40 دقیقه با او گفت‌و‌گو کرده است. جناح «پرچم» حزب دموکراتیک خلق افغانستان که با حضور امین در قدرت، خود را کاملا منزوی می‌دید، بحث احتمال جاسوس‌بودن او را داغ‌تر کرد. در نتیجه، روس‌ها که نگران ازدست‌رفتن سرمایه‌گذاری سیاسی بزرگ خود در افغانستان شده بودند، در 24 دسامبر 1989 به افغانستان هجوم آوردند. حفیظ‌الله امین در قصر تاج‌بیگ در جنوب شهر کابل که محل زندگی او و خانواده‌اش بود، توسط نیرو‌های ویژه ارتش سرخ به قتل رسید و ببرک کارمل، رهبر شاخه پرچم حزب دموکراتیک افغانستان، دبیر هیئت اجرائی کمیته مرکزی حزب و صدر دولت افغانستان شد.
روس‌ها به‌سرعت پایگاه‌های مختلفی در سراسر افغانستان ایجاد کردند و هزاران سرباز خود را با حجم گسترده‌ای از تجهیزات نظامی در آن پایگاه‌ها مستقر کردند. تهاجم نیروهای شوروی سابق به افغانستان، واکنش جهانی گسترده‌ای در پی داشت. کشور‌های زیادی آن تهاجم را محکوم کردند و المپیک ۱۹۸۰ مسکو نیز از سوی چندین کشور‌ها تحریم شد. سازمان ملل متحد از شوروی خواست که هرچه زودتر از افغانستان خارج شوند‌اما خروج ارتش سرخ از افغانستان نزدیک به 10 سال طول کشید.
آمریکا که از قبل انتظار هجوم شوروی به افغانستان را می‌کشید، سریع دست‌به‌‌کار شد و از «مجاهدین» حمایت کرد. روس‌ها می‌پنداشتند که نیرو‌های تازه‌شکل‌گرفته مجاهدین را ظرف چند هفته یا چند ماه از بین خواهند برد‌ اما جنگ چریکی فرسایشی مجاهدین در مقابل آنان 10 سال طول کشید و هزینه‌ سنگینی بر دوش اتحاد جماهیر شوروی گذاشت.
اما هزینه‌ای که افغانستان بابت تهاجم ۹ساله روس‌ها به آن کشور پرداخت‌ نیز کمرشکن بود و به تخریب‌های جبران‌ناپذیری انجامید. تاکنون هیچ آماری مبتنی بر بررسی علمی درمورد خسارت‌های به‌جامانده از تهاجم روس‌ها در افغانستان منتشر نشده است‌ اما به نظر می‌رسد که بالغ بر صد‌ها میلیارد دلار باشد، زیرا نه‌تنها افغانستان در زمان خروج روس‌ها به ویرانه‌ای بدل شده بود‌ بلکه از نظر اجتماعی و ساختاری نیز سال‌ها عقب رفته بود.
بحرانی که با هجوم روس‌ها در افغانستان شکل گرفت، هنوز هم ادامه دارد. می‌توان گفت که نخستین هسته‌های افراطی‌گری و تروریسم جهادی، با هجوم روس‌ها به افغانستان شکل گرفت. احزاب و نیروهای افراط‌گرای مذهبی با حمایت مستقیم پاکستان و کمک غیر‌مستقیم آمریکا، در افغانستان شکل گرفتند و منظم و مسلح شدند. آمریکا در دوران حضور نیروهای شوروی سابق در افغانستان، نزدیک به یک‌میلیارد دلار به مجاهدین کمک کرد تا آن نیروها را در افغانستان زمین‌گیر کنند. اما بعد‌ها بیش از دو تریلیون دلار هزینه کرد تا اثرات مخربی را که جنگ افغانستان بر آن کشور و بر جهان گذاشته بود، پاک کند. اما آمریکا نیز مانند شوروی سابق در‌نهایت شکست خورد و پس از ۲۰ سال حضور در افغانستان، از آن کشور خارج شد، در‌حالی‌که پشت‌سرش حکومتی با مبنای فکری افراطی‌گری و تروریسم در افغانستان روی کار آمده است.
منبع: ایندیپندنت

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.