برجام و تجربه فرصتهای سوخته
کوروش احمدی- دیپلمات بازنشسته
یکی از گزارههای مطرح این است که جمهوری اسلامی ایران معمولا هیچ فرصتی را برای ازدستدادن فرصتی از دست نمیدهد. مثالهای زیادی هم در حوزههای مختلف در این زمینه زده میشود. یکی از این مثالها درباره ازدستدادن فرصت مصالحه با دولت جیمی کارتر درمورد گروگانهای آمریکایی است. کارتر رئیسجمهوری خاص در تاریخ معاصر آمریکا به شمار میرود. سیاست خاورمیانهای او مبتنی بر خودداری از همراهی کامل و مطلق با اسرائیل بود. او در مقایسه با سایر رؤسای جمهور آمریکا کوشید تا کاملا در کنار اسرائیل نایستد و به نسبت بیشترین تلاش را برای تشکیل یک دولت فلسطینی انجام داد. سران لابی یهود در آمریکا با انتخاب او در انتخابات 1976 مخالف بودند و در دوره ریاستجمهوریاش او را «یهودستیز» میخواندند و نقش مهمی نیز در شکست او در برابر رونالد ریگان در انتخابات 1980 داشتند. رأی حدود 40 درصد از یهودیان آمریکا به رقیب جمهوریخواه کارتر در 1980 همچنان از نظر فاصلهگرفتن یهودیان آمریکا از یک کاندیدای دموکرات بیسابقه است. کارتر بعد از خروج از کاخ سفید مخالفت با سیاستهای داخلی و خارجی اسرائیل را آشکارتر کرد. او در مصاحبهای با روزنامه اسرائیلی هاآرتص در دسامبر 2006 اسرائیل را «یک رژیم آپارتاید بدتر از آپارتاید آفریقای جنوبی» خواند و در کتابی با عنوان «فلسطین: صلح، نه به آپارتاید» این تم را گسترش داد. اینکه نهایتا ایران دیپلماتهای آمریکایی را چند دقیقه بعد از خاتمه سخنرانی رونالد ریگان در روز تحلیفش آزاد کرد، به عناصر تندرو در آمریکا فرصت داد تا تبلیغ کنند که تهدیدات ریگان مؤثر واقع شد و برای سالها منشأ انواع تئوریهای توطئه شد.
داستان رابطه شکرآب دولت اوباما با نتانیاهو نیز آشکارتر از آن است که نیازی به شرح آن باشد. توافق برجام که نهایتا با دولت اوباما حاصل شد، اگرچه درخور تمجید است؛ اما با تأخیر بسیار انجام شد. اجرائیشدن این توافق در سال آخر ریاستجمهوری اوباما فرصتی برای تحکیم و ریشهدواندن آن باقی نگذاشت و به جناح تندرو در آمریکا فرصت داد تا به تخریب آن بپردازد.
اکنون، دولت بایدن اگرچه برخلاف دولت کارتر و دولت اوباما کمتر متمایل به طیف چپ حزب دموکرات و بیشتر به جناح میانه حزب متمایل است؛ اما بازهم، در مقایسه، فرصتی است برای ایران جهت حل حداقل بخشی از مشکلات خود با آمریکا با شرایطی نسبتا مناسب. یکی از شاخصهای آمادگی نسبی دولت بایدن برای نیل به توافقی شاید اندکی متوازن، با ایران گماردن رابرت مالی بهعنوان نماینده آمریکا در امور ایران و مذاکرهکننده اصلی برای احیای برجام است.
رابرت مالی فرزند پدر و مادری است که هر دو روزنامهنگارانی چپگرا و سخنگویان رسمی و غیررسمی جبهه آزادیبخش الجزایر بودند. آنها روزنامه آفریک آزی را در فرانسه منتشر میکردند و در سال 1980 به خاطر فعالیتهایشان، ازجمله دشمنی با اسرائیل، از فرانسه اخراج شدند. رابرت مالی مقالههای زیادی درمورد مسائل خاورمیانه نوشته و ازجمله خواستار نزدیکی با حماس و اخوانالمسلین بوده است. او با حمایت شدید جناح چپ حزب دموکرات ازجمله برنی سندرز و در میان مخالفت شدید لابی اسرائیل در آمریکا و اسرائیل بهعنوان نماینده آمریکا در امور ایران انتخاب شد. حتی گروههای چپگرای ضدساختار (anti-establishment) در آمریکا نیز به شکلی غیرمعمول برای انتصاب او فعالیت کردند. بهعنوان مثال، گروه آمریکایی کد پینک (Code Pink) که یک گروه ضدآمریکایی
(anti-Americanist) و ضدتحریم شمرده میشود و سران آن در اسفند 97 به ایران سفر کردند، برای حمایت از انتصاب رابرت مالی امضا جمع کرد.
تردید نیست که رابرت مالی با هر سابقهای اکنون نماینده آمریکای استکباری است و ازاینرو حساب او از حساب سوءسیاستها و استکبارگری آمریکا جدا نیست؛ اما برای کسانی که با سیاست داخلی آمریکا آشنا هستند، تفاوت بارز طیفهای سیاسی مختلف در آمریکا و ازجمله تفاوت بارز رابرت مالی با برایان هوک، نماینده دولت ترامپ در امور ایران که آشکارا همفکر و همسو با صهیونیستها بود، روشن است. اگر ایران امروز از فرصت حضور این طیف سیاسی در دولت آمریکا و ترکیب کنونی کنگره بهره نبرد، معلوم نیست فردا با شروع مبارزات انتخاباتی میاندورهای و انتخابات کنگره در نوامبر آینده و بهویژه بعد از انتخابات ریاستجمهوری در نوامبر 2024 با چه شرایط و چه ترکیب سیاسی در واشنگتن مواجه خواهد بود.
یکی از گزارههای مطرح این است که جمهوری اسلامی ایران معمولا هیچ فرصتی را برای ازدستدادن فرصتی از دست نمیدهد. مثالهای زیادی هم در حوزههای مختلف در این زمینه زده میشود. یکی از این مثالها درباره ازدستدادن فرصت مصالحه با دولت جیمی کارتر درمورد گروگانهای آمریکایی است. کارتر رئیسجمهوری خاص در تاریخ معاصر آمریکا به شمار میرود. سیاست خاورمیانهای او مبتنی بر خودداری از همراهی کامل و مطلق با اسرائیل بود. او در مقایسه با سایر رؤسای جمهور آمریکا کوشید تا کاملا در کنار اسرائیل نایستد و به نسبت بیشترین تلاش را برای تشکیل یک دولت فلسطینی انجام داد. سران لابی یهود در آمریکا با انتخاب او در انتخابات 1976 مخالف بودند و در دوره ریاستجمهوریاش او را «یهودستیز» میخواندند و نقش مهمی نیز در شکست او در برابر رونالد ریگان در انتخابات 1980 داشتند. رأی حدود 40 درصد از یهودیان آمریکا به رقیب جمهوریخواه کارتر در 1980 همچنان از نظر فاصلهگرفتن یهودیان آمریکا از یک کاندیدای دموکرات بیسابقه است. کارتر بعد از خروج از کاخ سفید مخالفت با سیاستهای داخلی و خارجی اسرائیل را آشکارتر کرد. او در مصاحبهای با روزنامه اسرائیلی هاآرتص در دسامبر 2006 اسرائیل را «یک رژیم آپارتاید بدتر از آپارتاید آفریقای جنوبی» خواند و در کتابی با عنوان «فلسطین: صلح، نه به آپارتاید» این تم را گسترش داد. اینکه نهایتا ایران دیپلماتهای آمریکایی را چند دقیقه بعد از خاتمه سخنرانی رونالد ریگان در روز تحلیفش آزاد کرد، به عناصر تندرو در آمریکا فرصت داد تا تبلیغ کنند که تهدیدات ریگان مؤثر واقع شد و برای سالها منشأ انواع تئوریهای توطئه شد.
داستان رابطه شکرآب دولت اوباما با نتانیاهو نیز آشکارتر از آن است که نیازی به شرح آن باشد. توافق برجام که نهایتا با دولت اوباما حاصل شد، اگرچه درخور تمجید است؛ اما با تأخیر بسیار انجام شد. اجرائیشدن این توافق در سال آخر ریاستجمهوری اوباما فرصتی برای تحکیم و ریشهدواندن آن باقی نگذاشت و به جناح تندرو در آمریکا فرصت داد تا به تخریب آن بپردازد.
اکنون، دولت بایدن اگرچه برخلاف دولت کارتر و دولت اوباما کمتر متمایل به طیف چپ حزب دموکرات و بیشتر به جناح میانه حزب متمایل است؛ اما بازهم، در مقایسه، فرصتی است برای ایران جهت حل حداقل بخشی از مشکلات خود با آمریکا با شرایطی نسبتا مناسب. یکی از شاخصهای آمادگی نسبی دولت بایدن برای نیل به توافقی شاید اندکی متوازن، با ایران گماردن رابرت مالی بهعنوان نماینده آمریکا در امور ایران و مذاکرهکننده اصلی برای احیای برجام است.
رابرت مالی فرزند پدر و مادری است که هر دو روزنامهنگارانی چپگرا و سخنگویان رسمی و غیررسمی جبهه آزادیبخش الجزایر بودند. آنها روزنامه آفریک آزی را در فرانسه منتشر میکردند و در سال 1980 به خاطر فعالیتهایشان، ازجمله دشمنی با اسرائیل، از فرانسه اخراج شدند. رابرت مالی مقالههای زیادی درمورد مسائل خاورمیانه نوشته و ازجمله خواستار نزدیکی با حماس و اخوانالمسلین بوده است. او با حمایت شدید جناح چپ حزب دموکرات ازجمله برنی سندرز و در میان مخالفت شدید لابی اسرائیل در آمریکا و اسرائیل بهعنوان نماینده آمریکا در امور ایران انتخاب شد. حتی گروههای چپگرای ضدساختار (anti-establishment) در آمریکا نیز به شکلی غیرمعمول برای انتصاب او فعالیت کردند. بهعنوان مثال، گروه آمریکایی کد پینک (Code Pink) که یک گروه ضدآمریکایی
(anti-Americanist) و ضدتحریم شمرده میشود و سران آن در اسفند 97 به ایران سفر کردند، برای حمایت از انتصاب رابرت مالی امضا جمع کرد.
تردید نیست که رابرت مالی با هر سابقهای اکنون نماینده آمریکای استکباری است و ازاینرو حساب او از حساب سوءسیاستها و استکبارگری آمریکا جدا نیست؛ اما برای کسانی که با سیاست داخلی آمریکا آشنا هستند، تفاوت بارز طیفهای سیاسی مختلف در آمریکا و ازجمله تفاوت بارز رابرت مالی با برایان هوک، نماینده دولت ترامپ در امور ایران که آشکارا همفکر و همسو با صهیونیستها بود، روشن است. اگر ایران امروز از فرصت حضور این طیف سیاسی در دولت آمریکا و ترکیب کنونی کنگره بهره نبرد، معلوم نیست فردا با شروع مبارزات انتخاباتی میاندورهای و انتخابات کنگره در نوامبر آینده و بهویژه بعد از انتخابات ریاستجمهوری در نوامبر 2024 با چه شرایط و چه ترکیب سیاسی در واشنگتن مواجه خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.