|

تعامل در عصر ناپایداری ارزش‌ها

الهام فخاری- روان‌شناس و کنشگر فرهنگی

تعامل کنش/واکنش در برابر کنش/واکنش است. تعامل آدم‌ها با هم می‌تواند راه و رویه‌های گوناگون داشته باشد، گاه سازگارانه و گاه ناسازگارانه باشد. تعامل میان آدم‌ها می‌تواند همکارانه یا رقابتی یا شاید ستیزه‌جویانه باشد. تعامل میان آدم‌ها، گروه‌ها و مردم گاهی سازنده و گاه منفی (کاهنده) است. هستی اجتماعی آدمی تعامل با پیرامون و تعامل با دیگران را با خود به همراه دارد. هرچه تعامل‌های ما آگاهانه، دانسته و سنجیده‌تر باشد، دستاوردهای روشن‌تر و سودمندتری به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر هرچه واکنشی و هیجانی با‌هم تعامل داشته باشیم، خواه‌ناخواه پیامدهایی پرهزینه (هزینه روانی، اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی) پدید می‌آوریم.

در جهانی که فناوری ارتباطات و اطلاعات زندگی همگان را زیر‌و‌زبر کرده، چگونگی تعامل آدم‌ها، گروه‌ها‌ و حکومت‌ها در دسترس‌تر، آسان‌تر و فراگیرتر است و البته می‌تواند راه‌گشا یا مسئله‌ساز باشد. جامعه، حکومت یا آدمی که پیش‌بایسته‌های تعامل سازنده، سنجیده و ارزش‌آفرین را بشناسد و به‌ کار آورد، راهی متفاوت را پیش‌روی خود می‌گشاید و از فرصت‌ها برای پیشرفت پایدار بهره می‌گیرد. سوی دیگر این سکه کنش/واکنش‌های نسنجیده، لجبازانه‌ و هیجان‌بنیاد است که گاه به بهای از‌بین‌رفتن ارزش‌ها، پیوندها و سرمایه‌ها تمام می‌شود. کنش/واکنش‌های هیجان‌بنیاد به خودی خود منفی نیستند و در جاهایی بخشی از سازوکارهای دفاعی زیستی ما به‌ شمار می‌روند‌ ولی چنان‌که در نام آن نهفته است، می‌توانند کم‌و‌بیش راهبردها و تعامل‌هایی کوتاه‌مدت و مناسب برای موقعیت‌هایی زودگذر باشند. آنچه راهبردهای ما برای درازمدت را سروسامان می‌دهد، رفتارهای آگاهانه و تعامل‌های سنجیده است. شناخت درست هدف و چیستی تعامل‌هایمان به ما کمک می‌کند که چگونگی تعامل را راهبری کنیم و دستاوردهای پیش‌بینی‌شده و سازنده به ارمغان آوریم. این هدفمندی، چیستی‌شناسی و پایش چگونگی تعامل هم در رقابت و هم در همکاری سازنده خواهد بود.
جامعه ما هنوز از برنامه بسامان و فراگیر پرورش و آموزش مهارت‌های شناختی، فراشناختی و رفتاری تعامل برخوردار نیست. روشن است که با چنین وضعیتی تعامل‌های بیشتر ما با هم چندان ازپیش‌دانسته، سنجیده و دستاوردهای متقابل و سازنده نیست. به همین نسبت سازوکارهای دفاعی‌مان بیشتر سازوکارهای منفی(انکار، فرافکنی، برچسب‌‌زنی و...) است و راهبردهای دفاعی سازنده (مردم‌دوستی، والایش، مهار و شوخ‌طبعی) را درست نیاموخته‌ایم و به‌ کار نمی‌بریم. در چنین سپهر اجتماعی هم در خانواده، میان زن و شوهر، خویشاوندان، گروه‌ها و نهادها تعامل‌ها به‌گونه‌ای بختی (شانسی) به پیش می‌روند، گاهی در نمودی ستیزه‌گرانه یا رقابتی وضعیت دفاعی منفی پیدا می‌کنند و گاهی هم به صِرف رابطه‌ای بدون دستاورد نگه داشته می‌شوند. تعامل‌هایی که در جریان آنها هدف ناروشن یا دچار دگرگونی‌های پیچ‌در‌پیچ باشد، دانش و توانش بایسته در کار نباشد، مهارت‌های شناختی و ارتباطی آموخته و به‌ کار‌ گرفته نشده باشد و بیشتر بر پایه سازوکارهای دفاعی منفی ادامه یابد، دستاوردهای پایدار و روشن و فراگیر نخواهد داشت. از سوی دیگر چه‌ بسا به وضعیتی فرساینده و ازدست‌دادن فرصت‌ها بینجامد که خود تهدیدی بزرگ خواهد شد. تعامل سازنده نیازمند آدم/گروه/مدیر آگاه، بامهارت و تواناست تا از ارتباط پلی برای متعادل‌کردن داشته‌ها و سرمایه و راهبری کارها بسازد نه اینکه بر طبل راهبردهای منفی بکوبد و هزینه‌سازی کند.

تعامل کنش/واکنش در برابر کنش/واکنش است. تعامل آدم‌ها با هم می‌تواند راه و رویه‌های گوناگون داشته باشد، گاه سازگارانه و گاه ناسازگارانه باشد. تعامل میان آدم‌ها می‌تواند همکارانه یا رقابتی یا شاید ستیزه‌جویانه باشد. تعامل میان آدم‌ها، گروه‌ها و مردم گاهی سازنده و گاه منفی (کاهنده) است. هستی اجتماعی آدمی تعامل با پیرامون و تعامل با دیگران را با خود به همراه دارد. هرچه تعامل‌های ما آگاهانه، دانسته و سنجیده‌تر باشد، دستاوردهای روشن‌تر و سودمندتری به همراه خواهد داشت. از سوی دیگر هرچه واکنشی و هیجانی با‌هم تعامل داشته باشیم، خواه‌ناخواه پیامدهایی پرهزینه (هزینه روانی، اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی) پدید می‌آوریم.

در جهانی که فناوری ارتباطات و اطلاعات زندگی همگان را زیر‌و‌زبر کرده، چگونگی تعامل آدم‌ها، گروه‌ها‌ و حکومت‌ها در دسترس‌تر، آسان‌تر و فراگیرتر است و البته می‌تواند راه‌گشا یا مسئله‌ساز باشد. جامعه، حکومت یا آدمی که پیش‌بایسته‌های تعامل سازنده، سنجیده و ارزش‌آفرین را بشناسد و به‌ کار آورد، راهی متفاوت را پیش‌روی خود می‌گشاید و از فرصت‌ها برای پیشرفت پایدار بهره می‌گیرد. سوی دیگر این سکه کنش/واکنش‌های نسنجیده، لجبازانه‌ و هیجان‌بنیاد است که گاه به بهای از‌بین‌رفتن ارزش‌ها، پیوندها و سرمایه‌ها تمام می‌شود. کنش/واکنش‌های هیجان‌بنیاد به خودی خود منفی نیستند و در جاهایی بخشی از سازوکارهای دفاعی زیستی ما به‌ شمار می‌روند‌ ولی چنان‌که در نام آن نهفته است، می‌توانند کم‌و‌بیش راهبردها و تعامل‌هایی کوتاه‌مدت و مناسب برای موقعیت‌هایی زودگذر باشند. آنچه راهبردهای ما برای درازمدت را سروسامان می‌دهد، رفتارهای آگاهانه و تعامل‌های سنجیده است. شناخت درست هدف و چیستی تعامل‌هایمان به ما کمک می‌کند که چگونگی تعامل را راهبری کنیم و دستاوردهای پیش‌بینی‌شده و سازنده به ارمغان آوریم. این هدفمندی، چیستی‌شناسی و پایش چگونگی تعامل هم در رقابت و هم در همکاری سازنده خواهد بود.
جامعه ما هنوز از برنامه بسامان و فراگیر پرورش و آموزش مهارت‌های شناختی، فراشناختی و رفتاری تعامل برخوردار نیست. روشن است که با چنین وضعیتی تعامل‌های بیشتر ما با هم چندان ازپیش‌دانسته، سنجیده و دستاوردهای متقابل و سازنده نیست. به همین نسبت سازوکارهای دفاعی‌مان بیشتر سازوکارهای منفی(انکار، فرافکنی، برچسب‌‌زنی و...) است و راهبردهای دفاعی سازنده (مردم‌دوستی، والایش، مهار و شوخ‌طبعی) را درست نیاموخته‌ایم و به‌ کار نمی‌بریم. در چنین سپهر اجتماعی هم در خانواده، میان زن و شوهر، خویشاوندان، گروه‌ها و نهادها تعامل‌ها به‌گونه‌ای بختی (شانسی) به پیش می‌روند، گاهی در نمودی ستیزه‌گرانه یا رقابتی وضعیت دفاعی منفی پیدا می‌کنند و گاهی هم به صِرف رابطه‌ای بدون دستاورد نگه داشته می‌شوند. تعامل‌هایی که در جریان آنها هدف ناروشن یا دچار دگرگونی‌های پیچ‌در‌پیچ باشد، دانش و توانش بایسته در کار نباشد، مهارت‌های شناختی و ارتباطی آموخته و به‌ کار‌ گرفته نشده باشد و بیشتر بر پایه سازوکارهای دفاعی منفی ادامه یابد، دستاوردهای پایدار و روشن و فراگیر نخواهد داشت. از سوی دیگر چه‌ بسا به وضعیتی فرساینده و ازدست‌دادن فرصت‌ها بینجامد که خود تهدیدی بزرگ خواهد شد. تعامل سازنده نیازمند آدم/گروه/مدیر آگاه، بامهارت و تواناست تا از ارتباط پلی برای متعادل‌کردن داشته‌ها و سرمایه و راهبری کارها بسازد نه اینکه بر طبل راهبردهای منفی بکوبد و هزینه‌سازی کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.