|

تأملی بر نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای 3+3 قفقاز بدون حضور گرجستان

قفقاز و تکرار تجربه آلمان و فرانسه بعد از جنگ جهانی دوم

ولی کالجی*

در‌حالی‌که بعد از خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق‌نامه برجام در 8 می‌‌ 2018 میلادی، ترکیب 1+5 در مذاکرات هسته‌ای با ایران تبدیل به 1+4 شد و با همین ترکیب نیز هم‌اکنون مذاکرات هسته‌ای در وین در حال برگزاری است، عدم شرکت گرجستان در نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ متشکل از سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) موجب شد این نشست عملا در قالب 3+2 و در سطح معاونان وزرای خارجه این کشورها در مسکو در روز جمعه 9 دسامبر 2021 میلادی (19 آذر 1400) برگزار شود. هرچند پرچم گرجستان در کنار پرچم‌های روسیه، ایران، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه در این نشست قرار داشت که نشانه‌ای از تمایل کشورهای حاضر برای شرکت گرجستان در دوره‌های بعدی مذاکرات بود. چنانچه در بیانیه پایانی این نشست نیز طرف‌های شرکت‌کننده ابراز علاقه‌مندی کردند که طرف گرجستانی که نمایندگان آن از حضور در نخستین نشست خودداری کردند، نیز در این مذاکرات مشارکت داشته باشد و درها به روی مقامات تفلیس همچنان باز خواهد بود. نماینده ایران در این نشست، «علیرضا حقیقیان» دستیار وزیر و مدیرکل اوراسیای وزارت امور خارجه بود که در سخنان خود ضمن حمایت از همکاری‌ها در قالب این فرمت، بر لزوم احترام به تمامیت ارضی کشورها و اجتناب از هرگونه تغییرات ژئوپلیتیک در منطقه تأکید کرد.

مخالفان پیشنهاد تهران و آنکارا
اگر کمی به عقب برگردیم، در جریان جنگ دوم قره‌باغ در سال گذشته، ایران «فرمت همکاری‌های منطقه‌ای 3+3» را با مشارکت سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) پیشنهاد داد که این پیشنهاد در سفرهای دوره‌ای سید‌عباس عراقچی و محمدجواد ظریف به کشورهای منطقه با رهبران این کشورها در میان گذاشته شد. به موازات پیشنهاد ایران، پیشنهاد دیگری نیز از سوی رجب طیب اردوغان مطرح شد که «پلتفرم همکاری‌های منطقه‌ای شش کشور» را با مشارکت شش کشور ایران، ترکیه، روسیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان مطرح می‌کرد که حداقل در شکل و فرمت همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز تفاوت چندان زیادی با فرمت پیشنهادی 3+3 از سوی ایران نداشت. در‌حالی‌که این پیشنهادهای تهران و آنکارا با استقبال جمهوری آذربایجان و روسیه مواجه شد، اما این پیشنهاد دو مخالف «صریح» و «ضمنی» نیز داشت.
«مخالف صریح» گرجستان بود که به دلیل آنچه اشغال مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی از سوی فدراسیون روسیه در جنگ سال 2008 میلادی می‌نامید، اعلام کرد که از مشارکت در هر طرح منطقه‌ای در منطقه قفقاز با مشارکت مسکو خودداری خواهد کرد. مذاکرات متعدد مقامات ایران و ترکیه با مقامات گرجی در یک سال گذشته نیز نتیجه‌ای در بر نداشت. در آخرین موضع‌گیری نیز «دیوید زالکالیانی» وزیر امور خارجه و معاون نخست‌وزیر گرجستان در 28 آبان 1400 اظهار کرد که «تفلیس قصدی برای شرکت در مذاکرات 3+3 (با شرکت جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه، ترکیه و ایران) درباره موضوع رفع موانع روابط اقتصادی و حمل‌ونقل در منطقه قفقاز جنوبی ندارد». به‌همین‌دلیل، چنانچه اشاره شد در نخستین نشست فرمت ۳+۳ در قفقاز که در روز جمعه 9 دسامبر 2021 میلادی (19 آذر 1400) در مسکو برگزار شد، گرجستان غایب این نشست بود.
اما «مخالف ضمنی» فرمت 3+3، ارمنستان است که ملاحظات خاص خود را دارد. در جریان جنگ دوم قره‌باغ که به شکست نظامی ارمنستان و بازگشت هفت منطقه پیرامونی قره‌باغ به حاکمیت جمهوری آذربایجان منتهی شد، فضای سیاسی و روانی حاکم بر جامعه ارمنستان اساسا آمادگی پذیرش چنین پیشنهادهایی را نداشت و به دلیل حمایت سیاسی ایران و نیز حمایت سیاسی- نظامی ترکیه از جمهوری آذربایجان در جریان جنگ، ارمنستان چنین پیشنهادهایی را بیشتر به نفع طرف پیروز جنگ یعنی باکو می‌دانست و به‌ویژه نسبت به «پلتفرم همکاری‌های منطقه‌ای شش کشور» که از سوی رجب طیب اردوغان مطرح شده بود، با شک و بدبینی می‌نگریست. اما با گذشت زمان و به‌ویژه پس از پیروزی مجدد نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی 20 ژوئن 2021 میلادی (30 خرداد 1400) که باعث افزایش اعتماد‌به‌نفس او شد، به‌تدریج ملاحظات ارمنستان در رابطه با پیشنهادهای همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز نیز روشن‌تر شد. چنان‌که نیکول پاشینیان در جریان یک سخنرانی در 7 نوامبر 2021 میلادی (16 آبان 1400) اعلام کرد که «مسائل حل‌وفصل قره‌باغ یا بازکردن ارتباطات حمل‌ونقل منطقه‌ای نباید در قالب احتمالی 3+3 مورد بحث قرار گیرد. دولت ارمنستان همکاری‌های منطقه‌ای را به‌عنوان یک تمهید مهم در برنامه خود گنجانده است و به همه امکانات تعامل در منطقه نیز علاقه‌مند است. مشکل در تفاوت‌های ظریف این راه‌حل‌هاست. موضع ما این است که فرمت 3+3 نباید در دستور کار خود موضوعاتی را که قبلا در قالب‌های دیگر مورد بحث قرار گرفته است، بگنجاند. به‌ویژه، گشایش ارتباطات منطقه‌‌ای، حل‌وفصل منطقه قره‌باغ کوهستانی و... نباید در این فرمت قرار بگیرد؛ یعنی اگر این قالب یک دستور کار جدید و قابل قبول دوجانبه را به همراه داشته باشد، مثلا ترانزیت اقتصادی منطقه‌ای، ممکن است جالب باشد، و ما ممکن است به این موضوع علاقه‌مند باشیم. همان‌طور که ممکن است فرمت «3+3» تنها قالب مورد علاقه ما نباشد و ما این موضع را پیش از این ابراز کرده‌ایم».
از لحن کلام پاشینیان این‌گونه برمی‌آید که ارمنستان مایل نیست در مسائلی مانند کریدور زنگه‌زور مد‌نظر جمهوری آذربایجان و حل‌وفصل منطقه قره‌باغ کوهستانی که وضعیت حقوقی آن در موافقت‌نامه آتش‌بس سال گذشته مبهم باقی مانده است، کشورهای دیگری مانند ایران و ترکیه مشارکت داشته باشند و از‌این‌رو این کشور ترجیح می‌دهد این مسائل نه در فرمت 3+3 بلکه در چارچوب مذاکرات سه‌جانبه ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه یا در ترکیب گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (ارمنستان و جمهوری آذربایجان با فرانسه، روسیه و آمریکا) دنبال شود. بنابراین به نظر می‌رسد ارمنستان با چنین ملاحظاتی در نخستین نشست 3+3 در مسکو حاضر شده است و درصدد بود تا از نزدیک فضای حاکم بر این گفت‌وگوها را رصد کند و به جمع‌بندی دقیق‌تری از سمت‌ و‌ سو و اهداف فرمت 3+3 برسد.
راه برای بازگشت گرجستان باز ماند
با وجود همه ملاحظاتی که به آن اشاره شد، در رابطه با نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو، چند نکته بسیار مهم شایان توجه است:
1 نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو نخستین نشست مشترک پنج کشور ایران، روسیه، ترکیه و جمهوری آذربایجان با محوریت همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شده است و از این نظر بسیار حائز اهمیت است. طی سه دهه گذشته پیشنهادهای مختلفی مانند «ابتکار قفقاز صلح‌خواه» از سوی ادوارد شواردنادزه، رئیس‌جمهور سابق گرجستان، «پیمان ثبات برای قفقاز» از سوی سلیمان دِمیرِل، رئیس‌جمهور سابق ترکیه، «پلتفرم همکاری و ثبات قفقاز» از سوی رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر وقت ترکیه در سال 2008 و «قفقاز یکپارچه» از سوی میخائیل ساکاشویلی، رئیس‌جمهور سابق گرجستان مطرح شد‌ اما هیچ‌یک از آنها به‌ واسطه اختلافات موجود در منطقه از جمله قطع روابط دیپلماتیک میان ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه و نیز گرجستان با روسیه به نتیجه عملی نرسید و حتی هیچ نشستی هم در قالب فرمت‌های پیشنهاد‌شده برگزار نشد. بنابراین از این جهت، برگزاری نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو نخستین نشست مشترکی است که پس از فروپاشی شوروی و خارج از فرمت سه‌جانبه ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه یا در ترکیب گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (ارمنستان و جمهوری آذربایجان با فرانسه، روسیه و آمریکا)، با دستور کار همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز برگزار می‌شود. هرچند به این نکته بسیار مهم باید توجه داشت که نقطه‌ ضعف تمامی طرح‌های پیشنهادی برای همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز که به آن اشاره شد، «فقدان دستور کار و محورهای مشخص برای همکاری» بود. به‌ عبارتی دیگر این طرح‌ها تنها در سطح «کلیات» مطرح شده بودند و به‌همین‌دلیل نیز به نتیجه نرسید. بنابراین راه جلوگیری از دچار‌شدن فرمت 3+3 به سرنوشت طرح‌های قبلی، تعریف «دستور‌‌ کارهای مشخص با قابلیت اجرا و عملیاتی‌سازی» در محیط و فضای منطقه قفقاز است.
2 اقدام خوب، مثبت و عمل‌گرایانه‌ای که در نشست 3+3 در مسکو صورت گرفت، معطل‌نشدن بیشتر برای حضور و مشارکت گرجستان بود. چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، مذاکرات متعدد مقامات ایران و ترکیه در یک سال گذشته برای مشارکت گرجستان در فرمت 3+3 یا همکاری‌های شش‌جانبه مؤثر واقع نشد بنابراین کشورهای ایران، روسیه، ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان تصمیم گرفتند در قالب 3+2 گفت‌وگوها را آغاز کنند و از طرفی دیگر راه را نیز برای ورود و مشارکت گرجی‌ها باز نگه دارند. این احتمال وجود دارد که گرجی‌ها با مشاهده تداوم گفت‌وگوهای این پنج کشور و نیز مشاهده نتایج عملی فرمت 3+3 در آینده به آن ملحق شوند. شاید بتوان از این منظر گرجستان در قفقاز را با ازبکستان در آسیای مرکزی مقایسه کرد. زمانی که «گروه شانگهای پنج» در سال 1996 با مشارکت پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان تشکیل شد، ازبکستان به‌ واسطه اختلافاتی که با تاجیکستان و نیز روسیه داشت، از مشارکت در این فرمت منطقه‌ای نوظهور در آسیای مرکزی خودداری کرد. اما این کشور پس از گذشت چهار سال و با مشاهده نتایج و موفقیت‌های «گروه شانگهای پنج» به‌ویژه در حل‌وفصل اختلافات مرزی، در سال 2000 به این جمع پیوست و متعاقب آن «گروه شانگهای پنج» در سال 2001 به «سازمان همکاری شانگهای» تبدیل شد که امروزه یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین سازمان‌های منطقه‌ای در فضای اوراسیا به‌ شمار می‌رود. بنابراین درمورد مشارکت گرجستان در فرمت 3+3 در قفقاز نیز نباید عجله کرد و باید با صبوری و حوصله به این کشور فرصت و زمان داد تا به این نتیجه برسد که عدم مشارکتش در این جمع منطقه‌ای به ضرر منافع ملت گرجستان است. یکی از مواردی که می‌تواند گرجی‌ها را به چنین نتیجه‌ای برساند، احیای راه‌آهن دوره شوروی در جنوب منطقه قفقاز است که در دستور کار کشورهای منطقه از‌جمله ایران قرار دارد. اگر این مسیر ریلی از جلفا در ایران به منطقه برونگان نخجوانِ جمهوری آذربایجان و از آنجا به ایروانِ ارمنستان و تفلیسِ گرجستان وصل شود، امکان ارتباط ریلی گرجی‌ها با ایران فراهم خواهد شد که نقش مهمی در افزایش حجم ترانزیت و صادرات و واردات به‌ویژه در چارچوب کریدور خلیج فارس- دریای سیاه خواهد داشت.
همکاری منطقه‌ای غیرواقعی نیست
3 شاید با توجه به تنش‌ها و اختلافات موجود در منطقه قفقاز به‌ویژه وقوع دو جنگ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه ناگورنو- قره‌باغ، قطع روابط دیپلماتیک بین ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه و نیز گرجستان با روسیه، صحبت از همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز، خوش‌بینانه و غیرواقعی به نظر می‌رسد؛ اما واقعیت امر این‌گونه نیست و در سه دهه گذشته «عدم روابط به معنی عدم ارتباط و مذاکره» بین این کشورها نبوده است. رؤسای جمهور، نخست‌وزیران و دیگر مقامات ارشد ارمنستان و جمهوری آذربایجان در سه دهه اخیر بارها با یکدیگر به‌ صورت دو‌جانبه یا چندجانبه دیدار داشته‌اند؛ بنابراین حضور نمایندگان این دو کشور در نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ موضوع جدید و تعجب‌آوری نیست. رهبران و مقامات ارمنستان و ترکیه هم در سه دهه گذشته با وجود قطع روابط دیپلماتیک در موضوعات مختلف با یکدیگر دیدار داشته‌اند که نقطه اوج آن «دیپلماسی فوتبال» بین دو کشور در جریان سفر عبدالله گل، رئیس‌جمهور وقت ترکیه به ایروان و سفر سرژ سارگسیان، رئیس‌جمهور وقت ارمنستان، به بورسا در سال 2009 بود که در چارچوب مذاکرات ژنو برای عادی‌سازی مناسبات دو کشور صورت گرفت؛ هرچند این دیدارها و تلاش‌ها به نتیجه مشخصی نرسید. علاوه بر این در سایر موضوعات فنی و تخصصی از‌جمله همکاری‌های آبی در حوزه رود ارس همواره نشست‌ها و کمیسیون‌هایی بین نمایندگان و مقامات ارمنستان و ترکیه در چند دهه گذشته برگزار شده است. حتی روابط روسیه و گرجستان نیز که پس از جنگ آگوست 2008 در مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی قطع شده است، منجر به قطع کامل مذاکرات و گفت‌وگوها بین دو کشور نشده است و دو کشور پس از کناررفتن میخائیل ساکاشویلی از قدرت در سال 2013 میلادی، گفت‌وگوهای منظمی را هر شش ماه یک بار در پراگِ جمهوری چک در قالب فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» (معاونان وقت وزارت‌خارجه‌های روسیه و گرجستان) برگزار می‌کنند که به جز دو موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی، سایر موضوعات مانند همکاری‌های اقتصادی و تجاری، مهاجرت و مسائل کنسولی و مواردی از این دست در آن مورد گفت‌وگو قرار می‌گیرد. به همین دلیل نگارنده در یک سال گذشته در جلسات مختلف با کارشناسان و نخبگان گرجستان، با اشاره به همین سوابق این نکته را به آنها یادآور شده است که اگر شما می‌توانید در قالب فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» با روس‌ها به گفت‌وگو بنشینید، قطعا می‌توانید در قالب فرمت «3+3» نیز با آنها دور یک میز بنشینید. اگر در فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی به‌عنوان «خط قرمز» گرجستان مطرح نشده است، در فرمت «3+3» نیز می‌تواند به همین ترتیب عمل شود و تفلیس می‌تواند با این «حق شرط» یا «حق تحفظ» به جمع همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز بپیوندد.
یک تجربه تاریخی جهانی
4 به باور نگارنده ارمنستان و جمهوری آذربایجان پس از جنگ دوم قره‌باغ در شرایطی قرار گرفته‌اند که بسیار شبیه آلمان و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم است. پاریس و برلین پس از تجربه تلخ و بسیار پرهزینه جنگ جهانی دوم، همکاری‌های خود را در قالب «جامعه زغال سنگ و فولاد» شروع کردند که بعدها در قالب «جامعه اقتصادی اروپا» یا «بازار مشترک اروپا» دنبال شد و پس از پایان جنگ سرد به تشکیل «اتحادیه اروپا» انجامید؛ بنابراین نقطه شروع همکاری‌ها در اروپای پس از جنگ، حوزه‌های «غیرسیاسی و فنی» بود؛ بنابراین همین تجربه و مسیر را می‌توان در قفقاز پس از جنگ دوم قره‌باغ با حوصله، صبوری و برنامه‌ریزی دنبال کرد. در این راستا، دو موضوع «کریدورهای ارتباطی به‌ویژه احیای راه‌آهن دوره شوروی در جنوب قفقاز» و «منابع آبی حوزه کورا- ارس» می‌توانند همان نقشی را در نزدیک‌ساختن کشورهای منطقه قفقاز و همسایگان آن ایفا کنند که «زغال سنگ و فولاد» بین آلمان و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم ایفا کرد؛ بنابراین در قالب فرمت 3+3 نباید رویکردی آرمان‌گرایانه به منطقه قفقاز داشت. اختلافات و تنش‌ها یک واقعیت است و نمی‌توان آنها را نادیده گرفت؛ بنابراین باید از جایی و نقطه‌ای شروع کرد که حساسیت‌های سیاسی کمتر است و همه کشورهای منطقه از منافع آن برخوردار می‌شوند. احیای راه‌آهن جنوب قفقاز نمونه بارز این رویکرد واقع‌بینانه است که از نتایج آن هر شش کشور ایران، جمهوری آذربایجان، روسیه، ارمنستان، گرجستان و ترکیه بهره‌مند خواهند شد و همین امر می‌تواند منطقه را یک گام دیگر به هم نزدیک‌تر کند و زمینه‌ساز همکاری‌ها در سایر حوزه‌ها شود.
5 چنان‌که اشاره شد، «فرمت همکاری‌های منطقه‌ای 3+3» با مشارکت سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) در سفرهای دوره‌ای سال گذشته سیدعباس عراقچی و محمدجواد ظریف به کشورهای منطقه با رهبران این کشورها در میان گذاشته شد؛ ازاین‌رو ادامه این سیاست در دولت جدید ایران و وزارت امور خارجه تحت مدیریت حسین امیرعبداللهیان، اقدامی مثبت و ارزشمند است که نشان می‌دهد سیاست خارجی ایران در منطقه قفقاز و برنامه‌های پیشنهادی برای همکاری‌های منطقه‌ای از یک خط سیر ممتد و باثبات پیروی می‌کند. به‌ویژه آنکه ایران برای پیگیری و به‌نتیجه‌رساندن فرمت 3+3 در منطقه قفقاز از ظرفیت بسیار خوبی برخوردار است. از بین سه کشور همسایه منطقه قفقاز یعنی ایران، روسیه و گرجستان، تنها ایران است که با هر سه یعنی ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان روابط دیپلماتیک دارد، چراکه روابط ارمنستان و ترکیه از سال 1993 و روابط گرجستان و روسیه نیز از سال 2008 قطع است. همچنین ایران تنها کشوری است که با هر دو بخش جمهوری آذربایجان یعنی سرزمین اصلی این کشور و منطقه برونگان نخجوان همسایه است. با چنین ظرفیتی است که ایران می‌تواند میزبانی نشست‌های 3+3 را بر‌عهده بگیرد و همه نمایندگان شش کشور دور یک میز بنشینند تا فرمت 3+2 مسکو تبدیل به فرمت 3+3 شود و مسیر جدیدی را ایجاد کند تا به این دور باطل نفرت، خشونت و جنگ در منطقه قفقاز که نتیجه‌ای جز ویرانی، آوارگی و ازبین‌رفتن هزاران انسان به‌ویژه غیرنظامیان نداشته است، پایان داده شود.
* دکترای مطالعات منطقه‌ای از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

در‌حالی‌که بعد از خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق‌نامه برجام در 8 می‌‌ 2018 میلادی، ترکیب 1+5 در مذاکرات هسته‌ای با ایران تبدیل به 1+4 شد و با همین ترکیب نیز هم‌اکنون مذاکرات هسته‌ای در وین در حال برگزاری است، عدم شرکت گرجستان در نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ متشکل از سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) موجب شد این نشست عملا در قالب 3+2 و در سطح معاونان وزرای خارجه این کشورها در مسکو در روز جمعه 9 دسامبر 2021 میلادی (19 آذر 1400) برگزار شود. هرچند پرچم گرجستان در کنار پرچم‌های روسیه، ایران، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه در این نشست قرار داشت که نشانه‌ای از تمایل کشورهای حاضر برای شرکت گرجستان در دوره‌های بعدی مذاکرات بود. چنانچه در بیانیه پایانی این نشست نیز طرف‌های شرکت‌کننده ابراز علاقه‌مندی کردند که طرف گرجستانی که نمایندگان آن از حضور در نخستین نشست خودداری کردند، نیز در این مذاکرات مشارکت داشته باشد و درها به روی مقامات تفلیس همچنان باز خواهد بود. نماینده ایران در این نشست، «علیرضا حقیقیان» دستیار وزیر و مدیرکل اوراسیای وزارت امور خارجه بود که در سخنان خود ضمن حمایت از همکاری‌ها در قالب این فرمت، بر لزوم احترام به تمامیت ارضی کشورها و اجتناب از هرگونه تغییرات ژئوپلیتیک در منطقه تأکید کرد.

مخالفان پیشنهاد تهران و آنکارا
اگر کمی به عقب برگردیم، در جریان جنگ دوم قره‌باغ در سال گذشته، ایران «فرمت همکاری‌های منطقه‌ای 3+3» را با مشارکت سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) پیشنهاد داد که این پیشنهاد در سفرهای دوره‌ای سید‌عباس عراقچی و محمدجواد ظریف به کشورهای منطقه با رهبران این کشورها در میان گذاشته شد. به موازات پیشنهاد ایران، پیشنهاد دیگری نیز از سوی رجب طیب اردوغان مطرح شد که «پلتفرم همکاری‌های منطقه‌ای شش کشور» را با مشارکت شش کشور ایران، ترکیه، روسیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان مطرح می‌کرد که حداقل در شکل و فرمت همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز تفاوت چندان زیادی با فرمت پیشنهادی 3+3 از سوی ایران نداشت. در‌حالی‌که این پیشنهادهای تهران و آنکارا با استقبال جمهوری آذربایجان و روسیه مواجه شد، اما این پیشنهاد دو مخالف «صریح» و «ضمنی» نیز داشت.
«مخالف صریح» گرجستان بود که به دلیل آنچه اشغال مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی از سوی فدراسیون روسیه در جنگ سال 2008 میلادی می‌نامید، اعلام کرد که از مشارکت در هر طرح منطقه‌ای در منطقه قفقاز با مشارکت مسکو خودداری خواهد کرد. مذاکرات متعدد مقامات ایران و ترکیه با مقامات گرجی در یک سال گذشته نیز نتیجه‌ای در بر نداشت. در آخرین موضع‌گیری نیز «دیوید زالکالیانی» وزیر امور خارجه و معاون نخست‌وزیر گرجستان در 28 آبان 1400 اظهار کرد که «تفلیس قصدی برای شرکت در مذاکرات 3+3 (با شرکت جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان، روسیه، ترکیه و ایران) درباره موضوع رفع موانع روابط اقتصادی و حمل‌ونقل در منطقه قفقاز جنوبی ندارد». به‌همین‌دلیل، چنانچه اشاره شد در نخستین نشست فرمت ۳+۳ در قفقاز که در روز جمعه 9 دسامبر 2021 میلادی (19 آذر 1400) در مسکو برگزار شد، گرجستان غایب این نشست بود.
اما «مخالف ضمنی» فرمت 3+3، ارمنستان است که ملاحظات خاص خود را دارد. در جریان جنگ دوم قره‌باغ که به شکست نظامی ارمنستان و بازگشت هفت منطقه پیرامونی قره‌باغ به حاکمیت جمهوری آذربایجان منتهی شد، فضای سیاسی و روانی حاکم بر جامعه ارمنستان اساسا آمادگی پذیرش چنین پیشنهادهایی را نداشت و به دلیل حمایت سیاسی ایران و نیز حمایت سیاسی- نظامی ترکیه از جمهوری آذربایجان در جریان جنگ، ارمنستان چنین پیشنهادهایی را بیشتر به نفع طرف پیروز جنگ یعنی باکو می‌دانست و به‌ویژه نسبت به «پلتفرم همکاری‌های منطقه‌ای شش کشور» که از سوی رجب طیب اردوغان مطرح شده بود، با شک و بدبینی می‌نگریست. اما با گذشت زمان و به‌ویژه پس از پیروزی مجدد نیکول پاشینیان در انتخابات پارلمانی 20 ژوئن 2021 میلادی (30 خرداد 1400) که باعث افزایش اعتماد‌به‌نفس او شد، به‌تدریج ملاحظات ارمنستان در رابطه با پیشنهادهای همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز نیز روشن‌تر شد. چنان‌که نیکول پاشینیان در جریان یک سخنرانی در 7 نوامبر 2021 میلادی (16 آبان 1400) اعلام کرد که «مسائل حل‌وفصل قره‌باغ یا بازکردن ارتباطات حمل‌ونقل منطقه‌ای نباید در قالب احتمالی 3+3 مورد بحث قرار گیرد. دولت ارمنستان همکاری‌های منطقه‌ای را به‌عنوان یک تمهید مهم در برنامه خود گنجانده است و به همه امکانات تعامل در منطقه نیز علاقه‌مند است. مشکل در تفاوت‌های ظریف این راه‌حل‌هاست. موضع ما این است که فرمت 3+3 نباید در دستور کار خود موضوعاتی را که قبلا در قالب‌های دیگر مورد بحث قرار گرفته است، بگنجاند. به‌ویژه، گشایش ارتباطات منطقه‌‌ای، حل‌وفصل منطقه قره‌باغ کوهستانی و... نباید در این فرمت قرار بگیرد؛ یعنی اگر این قالب یک دستور کار جدید و قابل قبول دوجانبه را به همراه داشته باشد، مثلا ترانزیت اقتصادی منطقه‌ای، ممکن است جالب باشد، و ما ممکن است به این موضوع علاقه‌مند باشیم. همان‌طور که ممکن است فرمت «3+3» تنها قالب مورد علاقه ما نباشد و ما این موضع را پیش از این ابراز کرده‌ایم».
از لحن کلام پاشینیان این‌گونه برمی‌آید که ارمنستان مایل نیست در مسائلی مانند کریدور زنگه‌زور مد‌نظر جمهوری آذربایجان و حل‌وفصل منطقه قره‌باغ کوهستانی که وضعیت حقوقی آن در موافقت‌نامه آتش‌بس سال گذشته مبهم باقی مانده است، کشورهای دیگری مانند ایران و ترکیه مشارکت داشته باشند و از‌این‌رو این کشور ترجیح می‌دهد این مسائل نه در فرمت 3+3 بلکه در چارچوب مذاکرات سه‌جانبه ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه یا در ترکیب گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (ارمنستان و جمهوری آذربایجان با فرانسه، روسیه و آمریکا) دنبال شود. بنابراین به نظر می‌رسد ارمنستان با چنین ملاحظاتی در نخستین نشست 3+3 در مسکو حاضر شده است و درصدد بود تا از نزدیک فضای حاکم بر این گفت‌وگوها را رصد کند و به جمع‌بندی دقیق‌تری از سمت‌ و‌ سو و اهداف فرمت 3+3 برسد.
راه برای بازگشت گرجستان باز ماند
با وجود همه ملاحظاتی که به آن اشاره شد، در رابطه با نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو، چند نکته بسیار مهم شایان توجه است:
1 نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو نخستین نشست مشترک پنج کشور ایران، روسیه، ترکیه و جمهوری آذربایجان با محوریت همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز است که پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شده است و از این نظر بسیار حائز اهمیت است. طی سه دهه گذشته پیشنهادهای مختلفی مانند «ابتکار قفقاز صلح‌خواه» از سوی ادوارد شواردنادزه، رئیس‌جمهور سابق گرجستان، «پیمان ثبات برای قفقاز» از سوی سلیمان دِمیرِل، رئیس‌جمهور سابق ترکیه، «پلتفرم همکاری و ثبات قفقاز» از سوی رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر وقت ترکیه در سال 2008 و «قفقاز یکپارچه» از سوی میخائیل ساکاشویلی، رئیس‌جمهور سابق گرجستان مطرح شد‌ اما هیچ‌یک از آنها به‌ واسطه اختلافات موجود در منطقه از جمله قطع روابط دیپلماتیک میان ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه و نیز گرجستان با روسیه به نتیجه عملی نرسید و حتی هیچ نشستی هم در قالب فرمت‌های پیشنهاد‌شده برگزار نشد. بنابراین از این جهت، برگزاری نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ در مسکو نخستین نشست مشترکی است که پس از فروپاشی شوروی و خارج از فرمت سه‌جانبه ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه یا در ترکیب گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (ارمنستان و جمهوری آذربایجان با فرانسه، روسیه و آمریکا)، با دستور کار همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز برگزار می‌شود. هرچند به این نکته بسیار مهم باید توجه داشت که نقطه‌ ضعف تمامی طرح‌های پیشنهادی برای همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز که به آن اشاره شد، «فقدان دستور کار و محورهای مشخص برای همکاری» بود. به‌ عبارتی دیگر این طرح‌ها تنها در سطح «کلیات» مطرح شده بودند و به‌همین‌دلیل نیز به نتیجه نرسید. بنابراین راه جلوگیری از دچار‌شدن فرمت 3+3 به سرنوشت طرح‌های قبلی، تعریف «دستور‌‌ کارهای مشخص با قابلیت اجرا و عملیاتی‌سازی» در محیط و فضای منطقه قفقاز است.
2 اقدام خوب، مثبت و عمل‌گرایانه‌ای که در نشست 3+3 در مسکو صورت گرفت، معطل‌نشدن بیشتر برای حضور و مشارکت گرجستان بود. چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، مذاکرات متعدد مقامات ایران و ترکیه در یک سال گذشته برای مشارکت گرجستان در فرمت 3+3 یا همکاری‌های شش‌جانبه مؤثر واقع نشد بنابراین کشورهای ایران، روسیه، ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان تصمیم گرفتند در قالب 3+2 گفت‌وگوها را آغاز کنند و از طرفی دیگر راه را نیز برای ورود و مشارکت گرجی‌ها باز نگه دارند. این احتمال وجود دارد که گرجی‌ها با مشاهده تداوم گفت‌وگوهای این پنج کشور و نیز مشاهده نتایج عملی فرمت 3+3 در آینده به آن ملحق شوند. شاید بتوان از این منظر گرجستان در قفقاز را با ازبکستان در آسیای مرکزی مقایسه کرد. زمانی که «گروه شانگهای پنج» در سال 1996 با مشارکت پنج کشور روسیه، چین، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان تشکیل شد، ازبکستان به‌ واسطه اختلافاتی که با تاجیکستان و نیز روسیه داشت، از مشارکت در این فرمت منطقه‌ای نوظهور در آسیای مرکزی خودداری کرد. اما این کشور پس از گذشت چهار سال و با مشاهده نتایج و موفقیت‌های «گروه شانگهای پنج» به‌ویژه در حل‌وفصل اختلافات مرزی، در سال 2000 به این جمع پیوست و متعاقب آن «گروه شانگهای پنج» در سال 2001 به «سازمان همکاری شانگهای» تبدیل شد که امروزه یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین سازمان‌های منطقه‌ای در فضای اوراسیا به‌ شمار می‌رود. بنابراین درمورد مشارکت گرجستان در فرمت 3+3 در قفقاز نیز نباید عجله کرد و باید با صبوری و حوصله به این کشور فرصت و زمان داد تا به این نتیجه برسد که عدم مشارکتش در این جمع منطقه‌ای به ضرر منافع ملت گرجستان است. یکی از مواردی که می‌تواند گرجی‌ها را به چنین نتیجه‌ای برساند، احیای راه‌آهن دوره شوروی در جنوب منطقه قفقاز است که در دستور کار کشورهای منطقه از‌جمله ایران قرار دارد. اگر این مسیر ریلی از جلفا در ایران به منطقه برونگان نخجوانِ جمهوری آذربایجان و از آنجا به ایروانِ ارمنستان و تفلیسِ گرجستان وصل شود، امکان ارتباط ریلی گرجی‌ها با ایران فراهم خواهد شد که نقش مهمی در افزایش حجم ترانزیت و صادرات و واردات به‌ویژه در چارچوب کریدور خلیج فارس- دریای سیاه خواهد داشت.
همکاری منطقه‌ای غیرواقعی نیست
3 شاید با توجه به تنش‌ها و اختلافات موجود در منطقه قفقاز به‌ویژه وقوع دو جنگ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه ناگورنو- قره‌باغ، قطع روابط دیپلماتیک بین ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه و نیز گرجستان با روسیه، صحبت از همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز، خوش‌بینانه و غیرواقعی به نظر می‌رسد؛ اما واقعیت امر این‌گونه نیست و در سه دهه گذشته «عدم روابط به معنی عدم ارتباط و مذاکره» بین این کشورها نبوده است. رؤسای جمهور، نخست‌وزیران و دیگر مقامات ارشد ارمنستان و جمهوری آذربایجان در سه دهه اخیر بارها با یکدیگر به‌ صورت دو‌جانبه یا چندجانبه دیدار داشته‌اند؛ بنابراین حضور نمایندگان این دو کشور در نخستین نشست همکاری‌های منطقه‌ای موسوم به فرمت ۳+۳ موضوع جدید و تعجب‌آوری نیست. رهبران و مقامات ارمنستان و ترکیه هم در سه دهه گذشته با وجود قطع روابط دیپلماتیک در موضوعات مختلف با یکدیگر دیدار داشته‌اند که نقطه اوج آن «دیپلماسی فوتبال» بین دو کشور در جریان سفر عبدالله گل، رئیس‌جمهور وقت ترکیه به ایروان و سفر سرژ سارگسیان، رئیس‌جمهور وقت ارمنستان، به بورسا در سال 2009 بود که در چارچوب مذاکرات ژنو برای عادی‌سازی مناسبات دو کشور صورت گرفت؛ هرچند این دیدارها و تلاش‌ها به نتیجه مشخصی نرسید. علاوه بر این در سایر موضوعات فنی و تخصصی از‌جمله همکاری‌های آبی در حوزه رود ارس همواره نشست‌ها و کمیسیون‌هایی بین نمایندگان و مقامات ارمنستان و ترکیه در چند دهه گذشته برگزار شده است. حتی روابط روسیه و گرجستان نیز که پس از جنگ آگوست 2008 در مناطق آبخازیا و اوستیای جنوبی قطع شده است، منجر به قطع کامل مذاکرات و گفت‌وگوها بین دو کشور نشده است و دو کشور پس از کناررفتن میخائیل ساکاشویلی از قدرت در سال 2013 میلادی، گفت‌وگوهای منظمی را هر شش ماه یک بار در پراگِ جمهوری چک در قالب فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» (معاونان وقت وزارت‌خارجه‌های روسیه و گرجستان) برگزار می‌کنند که به جز دو موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی، سایر موضوعات مانند همکاری‌های اقتصادی و تجاری، مهاجرت و مسائل کنسولی و مواردی از این دست در آن مورد گفت‌وگو قرار می‌گیرد. به همین دلیل نگارنده در یک سال گذشته در جلسات مختلف با کارشناسان و نخبگان گرجستان، با اشاره به همین سوابق این نکته را به آنها یادآور شده است که اگر شما می‌توانید در قالب فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» با روس‌ها به گفت‌وگو بنشینید، قطعا می‌توانید در قالب فرمت «3+3» نیز با آنها دور یک میز بنشینید. اگر در فرمت «کاراسین- آپاشیدزده» موضوع آبخازیا و اوستیای جنوبی به‌عنوان «خط قرمز» گرجستان مطرح نشده است، در فرمت «3+3» نیز می‌تواند به همین ترتیب عمل شود و تفلیس می‌تواند با این «حق شرط» یا «حق تحفظ» به جمع همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز بپیوندد.
یک تجربه تاریخی جهانی
4 به باور نگارنده ارمنستان و جمهوری آذربایجان پس از جنگ دوم قره‌باغ در شرایطی قرار گرفته‌اند که بسیار شبیه آلمان و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم است. پاریس و برلین پس از تجربه تلخ و بسیار پرهزینه جنگ جهانی دوم، همکاری‌های خود را در قالب «جامعه زغال سنگ و فولاد» شروع کردند که بعدها در قالب «جامعه اقتصادی اروپا» یا «بازار مشترک اروپا» دنبال شد و پس از پایان جنگ سرد به تشکیل «اتحادیه اروپا» انجامید؛ بنابراین نقطه شروع همکاری‌ها در اروپای پس از جنگ، حوزه‌های «غیرسیاسی و فنی» بود؛ بنابراین همین تجربه و مسیر را می‌توان در قفقاز پس از جنگ دوم قره‌باغ با حوصله، صبوری و برنامه‌ریزی دنبال کرد. در این راستا، دو موضوع «کریدورهای ارتباطی به‌ویژه احیای راه‌آهن دوره شوروی در جنوب قفقاز» و «منابع آبی حوزه کورا- ارس» می‌توانند همان نقشی را در نزدیک‌ساختن کشورهای منطقه قفقاز و همسایگان آن ایفا کنند که «زغال سنگ و فولاد» بین آلمان و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم ایفا کرد؛ بنابراین در قالب فرمت 3+3 نباید رویکردی آرمان‌گرایانه به منطقه قفقاز داشت. اختلافات و تنش‌ها یک واقعیت است و نمی‌توان آنها را نادیده گرفت؛ بنابراین باید از جایی و نقطه‌ای شروع کرد که حساسیت‌های سیاسی کمتر است و همه کشورهای منطقه از منافع آن برخوردار می‌شوند. احیای راه‌آهن جنوب قفقاز نمونه بارز این رویکرد واقع‌بینانه است که از نتایج آن هر شش کشور ایران، جمهوری آذربایجان، روسیه، ارمنستان، گرجستان و ترکیه بهره‌مند خواهند شد و همین امر می‌تواند منطقه را یک گام دیگر به هم نزدیک‌تر کند و زمینه‌ساز همکاری‌ها در سایر حوزه‌ها شود.
5 چنان‌که اشاره شد، «فرمت همکاری‌های منطقه‌ای 3+3» با مشارکت سه کشور قفقاز جنوبی (جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان) و سه کشور همسایه با این منطقه (روسیه، ترکیه و ایران) در سفرهای دوره‌ای سال گذشته سیدعباس عراقچی و محمدجواد ظریف به کشورهای منطقه با رهبران این کشورها در میان گذاشته شد؛ ازاین‌رو ادامه این سیاست در دولت جدید ایران و وزارت امور خارجه تحت مدیریت حسین امیرعبداللهیان، اقدامی مثبت و ارزشمند است که نشان می‌دهد سیاست خارجی ایران در منطقه قفقاز و برنامه‌های پیشنهادی برای همکاری‌های منطقه‌ای از یک خط سیر ممتد و باثبات پیروی می‌کند. به‌ویژه آنکه ایران برای پیگیری و به‌نتیجه‌رساندن فرمت 3+3 در منطقه قفقاز از ظرفیت بسیار خوبی برخوردار است. از بین سه کشور همسایه منطقه قفقاز یعنی ایران، روسیه و گرجستان، تنها ایران است که با هر سه یعنی ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان روابط دیپلماتیک دارد، چراکه روابط ارمنستان و ترکیه از سال 1993 و روابط گرجستان و روسیه نیز از سال 2008 قطع است. همچنین ایران تنها کشوری است که با هر دو بخش جمهوری آذربایجان یعنی سرزمین اصلی این کشور و منطقه برونگان نخجوان همسایه است. با چنین ظرفیتی است که ایران می‌تواند میزبانی نشست‌های 3+3 را بر‌عهده بگیرد و همه نمایندگان شش کشور دور یک میز بنشینند تا فرمت 3+2 مسکو تبدیل به فرمت 3+3 شود و مسیر جدیدی را ایجاد کند تا به این دور باطل نفرت، خشونت و جنگ در منطقه قفقاز که نتیجه‌ای جز ویرانی، آوارگی و ازبین‌رفتن هزاران انسان به‌ویژه غیرنظامیان نداشته است، پایان داده شود.
* دکترای مطالعات منطقه‌ای از دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.