|

نگاهی به «برگ»، از فیلم‌های حاضر در جشنواره سینما حقیقت

سرنوشت محتوم روشنفکران جهان سوم

محمدحسین آسایش

فیلم کوتاه مستند «برگ» ساخته فیلم‌ساز خوش‌فکر «حمید جعفری» که ظاهرا براساس یک ماجرای واقعی ساخته شده، روایتگر زندگی مردی است که بعد از انصراف از خودکشی به خاطر بحران‌های عاطفی پی‌درپی ناشی از ازدست‌دادن بستگان نزدیکش، سعی می‌کند نگاهی تازه به مظاهر زندگی داشته باشد و با پناه‌بردن به دامان طبیعت آرامش از‌کف‌رفته را بازیابد. موضوع شاید در نگاه اول قدری تکراری به نظر برسد؛ ولی به خاطر نگاه هوشمندانه و قابلیت‌های فکری فیلم‌ساز مخاطب را با فیلمی خوش‌ساخت و اثری بسیار درخور تأمل روبه‌رو می‌کند. به این لحاظ که با دستمایه قراردادن یک سوژه ساده در زمانی کوتاه جدی‌ترین حرف‌های ناگفته درباره مسائل روز نه صرفا مختص جامعه ایرانی، بلکه بسیاری از جوامع امروز را که یا دیده نشده یا ناگفته مانده، با نهایت ایجاز و حداکثر اختصار و گزیده‌گویی و بی‌نیاز از حاشیه‌های غیرلازم بیان کند... . (از‌این‌رو این دغدغه‌ها از قالبی ملی فراتر رفته و ابعادی فراملیتی می‌یابند).
ساختار فیلم و پیکره‌بندی فیلم به‌خوبی نشانگر وقوف فیلم‌ساز بر استانداردهای واقعی فیلم مستند در فرم و محتواست که یک فیلم مستند را به اندازه فیلم کلاسیک داستانی جذاب و دیدنی می‌سازد... و همین مقوله باعث شده فیلم‌ساز با ترفندهایی هوشمندانه فیلم خویش را از بسیاری از فیلم‌هایی که مخاطب را به عرصه‌های کسالت‌بار رهنمون می‌کند، متمایز ساخته و انگیزه کافی را برای تماشگر برای تعقیب روند فیلم فرهم سازد. ازاین‌رو قبل از اینکه تماشگر احساس یکنواختی در روند فیلم کند، به‌موقع عناصر مرتبط را داخل می‌سازد و آن‌چنان این تمهیدات در ساختار فیلم معنای تماتیمک و واقعی می‌یابند که مخاطب اثری از احتمال تصنعی‌بودن این عناصر برای حفظ فیلم نمی‌یابد و این بیانگر این واقعیت است که فیلم‌ساز با دقت و وسواس لازم در روند فیلم به‌خوبی روی تک‌تک قاب‌ها و نماها و سکانس‌ها اندیشیده و حتی با استفاده از حداقل تغییر در زوایای دوربین ریتم متعادل و مناسب را به‌خوبی در ساختار فیلم نمودار می‌کند.
فیلم با رویکرد پرسوناژ اصلی فیلم به فضای طعبیت (دامنه کوه) و کاشت گل و گیاه و... در زمین‌های بایر و خشک در دامنه یا ارتفاعات آغاز شده و با ارتباطی که با معدود افراد پیرامون خود در مقطع و مدت‌زمان کوتاه، برقرار می‌کند، تدوام می‌یابد. نگاه پیرمرد به مظاهر فرهنگ سنتی گرچه مانند هم‌نسلانش ساده و بی‌پیرایه و غیرپیچیده است؛ ولی لزوما سطحی و دم‌دستی و دمُده نیست. شاید به همین دلیل است که علایق فرهنگی او با دو خانم و یک آقای جوان که با او فاصله سنی درخور‌توجهی دارند، پیوند می‌یابد و آنها را چه در کاشت گیاه و چه هم‌نوایی در مولوی‌خوانی و... به مساعدت و همراهی با او وامی‌دارد و بین آنها دغدغه‌های مشترکی پدیدار می‌کند و استفاده نمادین از برخی از مظاهر هنر فاخرانه و نام‌بردن از چهره‌های تأثیرگذار در همه اقشار مانند شجریان و ناظری این نکته را به ذهن متبادر می‌کند که شاید در تفاوت در سلیقه‌های نسلی نتوان به یک تفاهم حداکثری رسید؛ ولی با اتکا به برخی مشترکات شاید بتوان به یک توافق حداقلی رسید... (و درست در زمانه‌ای که انحطاط نسلی به خاطر ناتوانی نسل‌های گذشته در برقراری یک ارتباط سازنده و تأثیرگذاری موفق با نسل‌های امروز با تفسیر کلیشه‌ای «این شکاف نسلی» توجیه و تعبیر جعلی شده است)، از اهمیت خاصی برخوردار می‌شود و این واقعیت را آشکار می‌کند که با وجود تمایزها و تفاوت‌های بنیادین مشکل مشترک همه نسل‌ها «معناباختگی» ناشی از فهم غیردقیق مدرنیته یا اتکا به نمادهای غیرواقعی که به اشتباه مصداق مدرن‌بودن تلقی شده‌اند، از یک سو و نفی برخی از ارزش‌های ملی و حتی فراملیتی و انسانی که مغایرتی با زیست مدرن ندارند، به بهانه نسبیت اخلاقی و کنار‌نهادن برخی اخلاق‌گرایی‌های ریاکارانه و بدون پشتوانه جلوه‌های کم‌رنگی یافته‌اند... و این بیشتر از اینکه ناشی از مشقات و سختی‌های گذر از سنت به مدرنیته باشد، به نظر می‌رسد حاصل سردرگمی‌هایی هست که به خاطر برخی برداشت‌ها یا سوءبرداشت‌ها و تلقی‌های شخصی و سلیقه‌ای است که از مفهوم مدرنیسم رواج داده شده و جامعه را به یک فهم مشترک از این مقوله نرسانده است. (وگرنه تفاوت بین ارزش‌های انسانی که فراتر از هر مسلکی و مرامی قرار دارند، با آن نوع اخلاق‌گرایی‌های خاص که سعی می‌شود با بسته‌بندی‌های ایدئولوژیک آن هم در دورانی که بسیاری به درست یا غلط دوران پایان ایدئولوژی‌ها نام نهادند، تفاوت‌های محسوس و آشکاری دارد...).
در تأمل و تعمق به مفاهیم پنهان و آشکار در فیلم «برگ» این مفهوم کلی برایم آشکار شد که موضوع و مضمون فیلم با وجود تفاوت در انگیزه‌ها برای اقشار و طیف‌های مختلف، مفهوم آشنایی دارد. رویکرد پیرمرد عامی در گریز از بحران‌های زندگی و پناه‌بردن به دامان طبیعت و دل‌مشغولی‌های او نشان از توجه به یک عرفان خاص بومی و غیروارداتی دارد که به رویکردهایی که روشنفکران جهان سوم در دوران کهولت پیدا می‌کنند، شباهت می‌یابد؛ چراکه زمانی نجیب محفوظ گفته بود: سرنوشت محتوم روشنفکران جهان سوم همیشه این بوده که در جوانی رادیکال باشند، در میانسالی محافظه‌کار و در پیری عرفان‌گرا... .
با توجه به این نکته که بنا بر تحقیقات و آمارهای مراکز و منابع جامعه‌شناسانه معتبر سال‌هاست که شهرنشینان ایرانی از طبقات مختلف در گریز از تنگناها و پیچیدگی‌ها و روزمرگی‌های زندگی شهری اگر توانایی یا امکان گریز از مرکز و شهر را نداشته باشند، آرزوی آن را دارند... .
ختم کلام اینکه با آنکه به علت فقدان فیلم خوب و تأثیرگذار سال‌هاست انگیزه نوشتن درباره فیلم و سینما را (که دل‌مشغولی و حرفه اصلی من هست) سلب کرده، دیدن فیلم خوب «برگ» انگیزه قدرتمند و حس خوبی در من به وجود آورد تا در طول سه سال گذشته سومین نوشتار سینمایی‌ام را در بوته آزمون بگذارم. شبیه حس خوبی که دیدن فیلم «زمانی یک زن» از دوست ارجمند جلیل اکبری‌صحت در تابستان سال گذشته در وجودم جاری کرد. با تشکر از سازنده فیلم جناب حمید جعفری عزیز که با نگاه خاص و متفاوت خود به دغدغه‌هایی که همواره دغدغه‌های بسیاری مانند من هم بوده، مولد ایجاد این حس در من بوده است... .

فیلم کوتاه مستند «برگ» ساخته فیلم‌ساز خوش‌فکر «حمید جعفری» که ظاهرا براساس یک ماجرای واقعی ساخته شده، روایتگر زندگی مردی است که بعد از انصراف از خودکشی به خاطر بحران‌های عاطفی پی‌درپی ناشی از ازدست‌دادن بستگان نزدیکش، سعی می‌کند نگاهی تازه به مظاهر زندگی داشته باشد و با پناه‌بردن به دامان طبیعت آرامش از‌کف‌رفته را بازیابد. موضوع شاید در نگاه اول قدری تکراری به نظر برسد؛ ولی به خاطر نگاه هوشمندانه و قابلیت‌های فکری فیلم‌ساز مخاطب را با فیلمی خوش‌ساخت و اثری بسیار درخور تأمل روبه‌رو می‌کند. به این لحاظ که با دستمایه قراردادن یک سوژه ساده در زمانی کوتاه جدی‌ترین حرف‌های ناگفته درباره مسائل روز نه صرفا مختص جامعه ایرانی، بلکه بسیاری از جوامع امروز را که یا دیده نشده یا ناگفته مانده، با نهایت ایجاز و حداکثر اختصار و گزیده‌گویی و بی‌نیاز از حاشیه‌های غیرلازم بیان کند... . (از‌این‌رو این دغدغه‌ها از قالبی ملی فراتر رفته و ابعادی فراملیتی می‌یابند).
ساختار فیلم و پیکره‌بندی فیلم به‌خوبی نشانگر وقوف فیلم‌ساز بر استانداردهای واقعی فیلم مستند در فرم و محتواست که یک فیلم مستند را به اندازه فیلم کلاسیک داستانی جذاب و دیدنی می‌سازد... و همین مقوله باعث شده فیلم‌ساز با ترفندهایی هوشمندانه فیلم خویش را از بسیاری از فیلم‌هایی که مخاطب را به عرصه‌های کسالت‌بار رهنمون می‌کند، متمایز ساخته و انگیزه کافی را برای تماشگر برای تعقیب روند فیلم فرهم سازد. ازاین‌رو قبل از اینکه تماشگر احساس یکنواختی در روند فیلم کند، به‌موقع عناصر مرتبط را داخل می‌سازد و آن‌چنان این تمهیدات در ساختار فیلم معنای تماتیمک و واقعی می‌یابند که مخاطب اثری از احتمال تصنعی‌بودن این عناصر برای حفظ فیلم نمی‌یابد و این بیانگر این واقعیت است که فیلم‌ساز با دقت و وسواس لازم در روند فیلم به‌خوبی روی تک‌تک قاب‌ها و نماها و سکانس‌ها اندیشیده و حتی با استفاده از حداقل تغییر در زوایای دوربین ریتم متعادل و مناسب را به‌خوبی در ساختار فیلم نمودار می‌کند.
فیلم با رویکرد پرسوناژ اصلی فیلم به فضای طعبیت (دامنه کوه) و کاشت گل و گیاه و... در زمین‌های بایر و خشک در دامنه یا ارتفاعات آغاز شده و با ارتباطی که با معدود افراد پیرامون خود در مقطع و مدت‌زمان کوتاه، برقرار می‌کند، تدوام می‌یابد. نگاه پیرمرد به مظاهر فرهنگ سنتی گرچه مانند هم‌نسلانش ساده و بی‌پیرایه و غیرپیچیده است؛ ولی لزوما سطحی و دم‌دستی و دمُده نیست. شاید به همین دلیل است که علایق فرهنگی او با دو خانم و یک آقای جوان که با او فاصله سنی درخور‌توجهی دارند، پیوند می‌یابد و آنها را چه در کاشت گیاه و چه هم‌نوایی در مولوی‌خوانی و... به مساعدت و همراهی با او وامی‌دارد و بین آنها دغدغه‌های مشترکی پدیدار می‌کند و استفاده نمادین از برخی از مظاهر هنر فاخرانه و نام‌بردن از چهره‌های تأثیرگذار در همه اقشار مانند شجریان و ناظری این نکته را به ذهن متبادر می‌کند که شاید در تفاوت در سلیقه‌های نسلی نتوان به یک تفاهم حداکثری رسید؛ ولی با اتکا به برخی مشترکات شاید بتوان به یک توافق حداقلی رسید... (و درست در زمانه‌ای که انحطاط نسلی به خاطر ناتوانی نسل‌های گذشته در برقراری یک ارتباط سازنده و تأثیرگذاری موفق با نسل‌های امروز با تفسیر کلیشه‌ای «این شکاف نسلی» توجیه و تعبیر جعلی شده است)، از اهمیت خاصی برخوردار می‌شود و این واقعیت را آشکار می‌کند که با وجود تمایزها و تفاوت‌های بنیادین مشکل مشترک همه نسل‌ها «معناباختگی» ناشی از فهم غیردقیق مدرنیته یا اتکا به نمادهای غیرواقعی که به اشتباه مصداق مدرن‌بودن تلقی شده‌اند، از یک سو و نفی برخی از ارزش‌های ملی و حتی فراملیتی و انسانی که مغایرتی با زیست مدرن ندارند، به بهانه نسبیت اخلاقی و کنار‌نهادن برخی اخلاق‌گرایی‌های ریاکارانه و بدون پشتوانه جلوه‌های کم‌رنگی یافته‌اند... و این بیشتر از اینکه ناشی از مشقات و سختی‌های گذر از سنت به مدرنیته باشد، به نظر می‌رسد حاصل سردرگمی‌هایی هست که به خاطر برخی برداشت‌ها یا سوءبرداشت‌ها و تلقی‌های شخصی و سلیقه‌ای است که از مفهوم مدرنیسم رواج داده شده و جامعه را به یک فهم مشترک از این مقوله نرسانده است. (وگرنه تفاوت بین ارزش‌های انسانی که فراتر از هر مسلکی و مرامی قرار دارند، با آن نوع اخلاق‌گرایی‌های خاص که سعی می‌شود با بسته‌بندی‌های ایدئولوژیک آن هم در دورانی که بسیاری به درست یا غلط دوران پایان ایدئولوژی‌ها نام نهادند، تفاوت‌های محسوس و آشکاری دارد...).
در تأمل و تعمق به مفاهیم پنهان و آشکار در فیلم «برگ» این مفهوم کلی برایم آشکار شد که موضوع و مضمون فیلم با وجود تفاوت در انگیزه‌ها برای اقشار و طیف‌های مختلف، مفهوم آشنایی دارد. رویکرد پیرمرد عامی در گریز از بحران‌های زندگی و پناه‌بردن به دامان طبیعت و دل‌مشغولی‌های او نشان از توجه به یک عرفان خاص بومی و غیروارداتی دارد که به رویکردهایی که روشنفکران جهان سوم در دوران کهولت پیدا می‌کنند، شباهت می‌یابد؛ چراکه زمانی نجیب محفوظ گفته بود: سرنوشت محتوم روشنفکران جهان سوم همیشه این بوده که در جوانی رادیکال باشند، در میانسالی محافظه‌کار و در پیری عرفان‌گرا... .
با توجه به این نکته که بنا بر تحقیقات و آمارهای مراکز و منابع جامعه‌شناسانه معتبر سال‌هاست که شهرنشینان ایرانی از طبقات مختلف در گریز از تنگناها و پیچیدگی‌ها و روزمرگی‌های زندگی شهری اگر توانایی یا امکان گریز از مرکز و شهر را نداشته باشند، آرزوی آن را دارند... .
ختم کلام اینکه با آنکه به علت فقدان فیلم خوب و تأثیرگذار سال‌هاست انگیزه نوشتن درباره فیلم و سینما را (که دل‌مشغولی و حرفه اصلی من هست) سلب کرده، دیدن فیلم خوب «برگ» انگیزه قدرتمند و حس خوبی در من به وجود آورد تا در طول سه سال گذشته سومین نوشتار سینمایی‌ام را در بوته آزمون بگذارم. شبیه حس خوبی که دیدن فیلم «زمانی یک زن» از دوست ارجمند جلیل اکبری‌صحت در تابستان سال گذشته در وجودم جاری کرد. با تشکر از سازنده فیلم جناب حمید جعفری عزیز که با نگاه خاص و متفاوت خود به دغدغه‌هایی که همواره دغدغه‌های بسیاری مانند من هم بوده، مولد ایجاد این حس در من بوده است... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.