|

شعری که راوی استعاره‌هاست

سریا داودی حموله

در مجموعه‌ «صدای من را از خواستن می‌شنوید»، اثر آرش نصرت‌اللهی، شیوه‌ اندیشیدن، شیوه‌ اجرا، شیوه‌ روایت و شیوه‌ رفتار با کلمات، وجه زیبایی‌شناسی شعر را تشکیل می‌دهند و هر روایتی در برابر روایت بعدی قرار می‌گیرد. این وضعیت در بیشتر شعرها از جمله «برگرد را بردار از برنگرد، برگرد»، «زخم‌هایم دیگر آن‌قدر بزرگ شده‌اند»، «دو هزار سال بعد از ماست» و... وجود دارد و در این یادداشت، شعر زیر به‌عنوان نمونه واکاوی می‌شود:
«روزهای بی‌داد بود و/ شب‌های بی‌تو/ بی تو تن دادم به تنهایی/ بی تو تن دادم به میله‌ میله‌ میله‌هایی/ که آزادی را راه‌راه می‌کنند/ بی تو چهار دیوار در من درد می‌کشند/ و می‌افتند/ پشت‌شان/ طاق‌های آجری، طاق‌های آجری/ طاق‌های آجری، طاق‌های آجری/ چهار دالان در من است/ چهار نفر در من/ چهار تاریکی را می‌کنم هم‌زمان/ چهار سو می‌روم هر بار/ و برمی‌گردم/ دیوارها را بلند می‌کنم می‌گذارم سر جای‌شان/ ما همیشه چیزی برای پنهان‌کردن داریم/ همان‌طورکه پنهان‌کردن همیشه چیزی برای ما دارد/ روزی هر چهار تاریکی تمام خواهد شد/ حتا اگر هیچ‌کدام از ما چهار نفر/ تاریکی را تمام نکند نرسد به روزهای با داد و شب‌های با تو».
تکرار واژه‌هایی نظیر «من، تو، چهار، دیوار، تاریکی» مفاهیم عمیق و ژرفی را در دل متن پنهان کرده‌اند. متن در محوریت استعاری است. در این پیچیدگی محتوایی، روایت، کش‌وقوس متفاوت و گاه متناقضی دارد. تکرارشوندگی برخی کلمات رازآمیز است، کشف این رازآلودگی به‌واسطه‌ «چهار دیوار، چهار دالان، چهار نفر، چهار تاریکی، چهار سو» در محوریت استعاری بازنمود دارد. این راز و رمز در چهارگانه‌های «جداگشتن و شدن، به‌هم‌پیوستن و نرسیدن، برگشتن و تاریکی، خواستن و دردکشیدن» مشهود است. در این رازوارگی، ترکیب‌سازی و غریبه‌سازی، فضای نامکشوفی وجود دارد. طبق وجوه عددشناسی، هر عددی راهنمای روحی خود را دارد. آن‌چنان که در این شعر، عدد چهار و تکرار آن حاوی یک پیام اضطراری است.
در علم اعداد، عدد چهار نشانه‌ قدرت و ضعف را توأمان دارد. از این منظر اگر کسی تحت ارتعاش عدد چهار متولد شود، دارای چندگانگی‌های تناقضی خواهد بود. آن‌چنان که در هرکدام از این بندهای شعری، انسان معقول در مقابل انسان مجنون، انسان نگران در مقابل انسان شاد، انسان خودآگاه در مقابل انسان ناخودآگاه، انسان چندوجهی در مقابل انسان تک‌بعدی قرار می‌گیرد. تکرار عدد چهار، خلاقانه به‌کار رفته است.
همه‌ تناسب‌ها و تناظرهای شعری به درون متن برمی‌گردد. چهار، نقش پازلی نیمه‌کاره را بازی می‌کند و به‌عنوان یک عدد در طول متن، محتواهایی را می‌سازد. گویا با این سطر بازی‌گوشانه (برمی‌گردم/ دیوارها را بلند می‌کنم می‌گذارم سر جای‌شان) خواننده فریب می‌خورد و ذهنش به چارچوب درونی متن برمی‌گردد.
آشنایی‌زدایی (غریبه‌سازی)ها در زمان اتفاق افتاده است. با توجه به بندهای شعری، گذشت زمان نقش مهمی در این چهارگانه‌ها دارد. چهار طیف از سیر زایشی (تاریکی زهدان، تاریکی شکم، تاریکی دنیا، تاریکی گور)، سیر زندگی (کودکی، نوجوانی، جوانی، پیری)، سیر زمان (صبح، ظهر، عصر، شب) سیر جهت‌یاب (چپ، راست، بالا، پایین)، سیر عناصر اربعه ( باد، خاک، آب، آتش) و... همگی از دل تاریکی و ظلمات سر بیرون آورده‌اند و به مسیر آغازین خود برمی‌گردند. حتی در ساختار روایی، این شعر با (روزهای بی داد بود و شب‌های بی تو) آغاز می‌شود و با (روزهای باداد و شب‌های با تو) پایان می‌یابد که در واقع به نقطه‌ آغاز برمی‌گردد.
واژه‌ داد (با داد، بی داد) از بار‌های معنایی مختلفی برخوردار است. لفظ «داد» را از هر طرف که بخوانی «داد» است، حرف اضافه بر وجوه محتوایی آن افزوده است. علاوه بر مقام فعل، کلمه ساده‌ای است که می‌تواند با پسوند و پیشوند، معناهای متغیری از اسم و فعل پیدا کند، آن‌چنان که در رابطه با ضمیر منفصل «تو»، معناهای دیگری می‌یابد.
تکرار چهار در موقعیت‌های مختلف روایی، حالت تِم پیدا کرده است. در این دوگانگی و پارادوکس، خرده‌پاره‌های روایتی به هم ربط پیدا می‌کنند. محتوامحوری و پراکندگی زمانی در تکرار بین رؤیا و واقعیت خود را نشان می‌دهد. این دوگانگی تعارضی در «شب، روز»، «بی تو، با تو»، و «با داد، بی داد» بارز است. تشخصی که به دیوار داده شده است: (دردکشیدن دیوار)، تشخص به میله‌هایی که آزادی را راه‌راه می‌کنند و البته آشنایی‌زدایی‌های لفظی در عبارت‌هایی نظیر (تن‌دادن به تاریکی، دردکشیدن دیوار در کسی، چهار دالان در درون کسی و...» شعر را در مسیر استعاری می‌برد.
در ساختار روایی این شعر، آشنایی‌زدایی‌های زمانی، نقش کلیدی دارند. راوی (انسان نمادین) دور خود میله‌های مختلفی کشیده است و اسیر زندان برون و درون است. از یک طرف زندانی تن خویش است و از طرف دیگر چندین نفر را درون خود دارد. چهار نفر وجود راوی به چهار سو جدا می‌شوند و به هر سو می‌روند و دوباره به مرکزیتی که متعلق به آنهاست برمی‌گردند.
در عرفان و فلسفه، نشانه‌هایی از تاریکی و نور در همه‌ موجودات هست اما رموز بیشتری در عناصر وجودی انسان شعله‌ور است. در عرفان عدد چهار متعلق به حرف دال است که در این شعر حرف دال بیشترین تکرار را دارد و حروف کلمه‌ دیوار «د ی و ا ر» بالاترین تکرار حرفی را در متن دارند، آن‌چنان که بیشترین مفاهیم ضمنی بر محوریت آن می‌چرخد.
آدمی مرکز ثقل چهار طرف است، سعی دارد در هر سویی بذری بکارد اما برابرش دیوارها قد می‌کشند یا دری به دالانی باز می‌شود. هر تکه‌اش درون کسی است، همچنان که هر تکه از هر فرد رهاشده درون راوی هست البته یک بند اعتراف‌گونه در متن هست که برای آنچه گفته شد نقطه‌ عطفی محسوب می‌شود:
«ما همیشه چیزی برای پنهان‌کردن داریم/ همان‌طورکه پنهان‌کردن همیشه چیزی برای ما دارد».
سطرهای آخر آرزویی است که شاید در آینده اتفاق بیفتد. رهایی از تاریکی که آرزوی هر موجودی است و سکوت بین بندها (فاصله سطرها) جریان زندگی را در «آمدن، خواستن، نرسیدن، برگشتن» شکل می‌دهد. در واقع اجرای شعر از موارد دیگری است که در بهترین حالت ممکن اتفاق افتاده است.
در فرم اجرایی نصرت‌اللهی فردیتی نقش گرفته است که متعلق به صدای درون‌متنی است. بین معنا (قرارداد قطعی شعر) و محتوا (قرارداد ضمنی)، تکیه‌ شاعر بر محتواست یعنی آنچه را نمی‌شود گفت، ترسیم کرده است. پتانسیل‌هایی در زبان روایی قرار داده است تا ناگفتنی‌ها را پنهان کند. «خواستن» را به تعلیق می‌اندازد و تصاویر روایی را جایگزین تصاویر دیگر می‌کند تا ذهن مخاطب را به چالش بکشاند.

در مجموعه‌ «صدای من را از خواستن می‌شنوید»، اثر آرش نصرت‌اللهی، شیوه‌ اندیشیدن، شیوه‌ اجرا، شیوه‌ روایت و شیوه‌ رفتار با کلمات، وجه زیبایی‌شناسی شعر را تشکیل می‌دهند و هر روایتی در برابر روایت بعدی قرار می‌گیرد. این وضعیت در بیشتر شعرها از جمله «برگرد را بردار از برنگرد، برگرد»، «زخم‌هایم دیگر آن‌قدر بزرگ شده‌اند»، «دو هزار سال بعد از ماست» و... وجود دارد و در این یادداشت، شعر زیر به‌عنوان نمونه واکاوی می‌شود:
«روزهای بی‌داد بود و/ شب‌های بی‌تو/ بی تو تن دادم به تنهایی/ بی تو تن دادم به میله‌ میله‌ میله‌هایی/ که آزادی را راه‌راه می‌کنند/ بی تو چهار دیوار در من درد می‌کشند/ و می‌افتند/ پشت‌شان/ طاق‌های آجری، طاق‌های آجری/ طاق‌های آجری، طاق‌های آجری/ چهار دالان در من است/ چهار نفر در من/ چهار تاریکی را می‌کنم هم‌زمان/ چهار سو می‌روم هر بار/ و برمی‌گردم/ دیوارها را بلند می‌کنم می‌گذارم سر جای‌شان/ ما همیشه چیزی برای پنهان‌کردن داریم/ همان‌طورکه پنهان‌کردن همیشه چیزی برای ما دارد/ روزی هر چهار تاریکی تمام خواهد شد/ حتا اگر هیچ‌کدام از ما چهار نفر/ تاریکی را تمام نکند نرسد به روزهای با داد و شب‌های با تو».
تکرار واژه‌هایی نظیر «من، تو، چهار، دیوار، تاریکی» مفاهیم عمیق و ژرفی را در دل متن پنهان کرده‌اند. متن در محوریت استعاری است. در این پیچیدگی محتوایی، روایت، کش‌وقوس متفاوت و گاه متناقضی دارد. تکرارشوندگی برخی کلمات رازآمیز است، کشف این رازآلودگی به‌واسطه‌ «چهار دیوار، چهار دالان، چهار نفر، چهار تاریکی، چهار سو» در محوریت استعاری بازنمود دارد. این راز و رمز در چهارگانه‌های «جداگشتن و شدن، به‌هم‌پیوستن و نرسیدن، برگشتن و تاریکی، خواستن و دردکشیدن» مشهود است. در این رازوارگی، ترکیب‌سازی و غریبه‌سازی، فضای نامکشوفی وجود دارد. طبق وجوه عددشناسی، هر عددی راهنمای روحی خود را دارد. آن‌چنان که در این شعر، عدد چهار و تکرار آن حاوی یک پیام اضطراری است.
در علم اعداد، عدد چهار نشانه‌ قدرت و ضعف را توأمان دارد. از این منظر اگر کسی تحت ارتعاش عدد چهار متولد شود، دارای چندگانگی‌های تناقضی خواهد بود. آن‌چنان که در هرکدام از این بندهای شعری، انسان معقول در مقابل انسان مجنون، انسان نگران در مقابل انسان شاد، انسان خودآگاه در مقابل انسان ناخودآگاه، انسان چندوجهی در مقابل انسان تک‌بعدی قرار می‌گیرد. تکرار عدد چهار، خلاقانه به‌کار رفته است.
همه‌ تناسب‌ها و تناظرهای شعری به درون متن برمی‌گردد. چهار، نقش پازلی نیمه‌کاره را بازی می‌کند و به‌عنوان یک عدد در طول متن، محتواهایی را می‌سازد. گویا با این سطر بازی‌گوشانه (برمی‌گردم/ دیوارها را بلند می‌کنم می‌گذارم سر جای‌شان) خواننده فریب می‌خورد و ذهنش به چارچوب درونی متن برمی‌گردد.
آشنایی‌زدایی (غریبه‌سازی)ها در زمان اتفاق افتاده است. با توجه به بندهای شعری، گذشت زمان نقش مهمی در این چهارگانه‌ها دارد. چهار طیف از سیر زایشی (تاریکی زهدان، تاریکی شکم، تاریکی دنیا، تاریکی گور)، سیر زندگی (کودکی، نوجوانی، جوانی، پیری)، سیر زمان (صبح، ظهر، عصر، شب) سیر جهت‌یاب (چپ، راست، بالا، پایین)، سیر عناصر اربعه ( باد، خاک، آب، آتش) و... همگی از دل تاریکی و ظلمات سر بیرون آورده‌اند و به مسیر آغازین خود برمی‌گردند. حتی در ساختار روایی، این شعر با (روزهای بی داد بود و شب‌های بی تو) آغاز می‌شود و با (روزهای باداد و شب‌های با تو) پایان می‌یابد که در واقع به نقطه‌ آغاز برمی‌گردد.
واژه‌ داد (با داد، بی داد) از بار‌های معنایی مختلفی برخوردار است. لفظ «داد» را از هر طرف که بخوانی «داد» است، حرف اضافه بر وجوه محتوایی آن افزوده است. علاوه بر مقام فعل، کلمه ساده‌ای است که می‌تواند با پسوند و پیشوند، معناهای متغیری از اسم و فعل پیدا کند، آن‌چنان که در رابطه با ضمیر منفصل «تو»، معناهای دیگری می‌یابد.
تکرار چهار در موقعیت‌های مختلف روایی، حالت تِم پیدا کرده است. در این دوگانگی و پارادوکس، خرده‌پاره‌های روایتی به هم ربط پیدا می‌کنند. محتوامحوری و پراکندگی زمانی در تکرار بین رؤیا و واقعیت خود را نشان می‌دهد. این دوگانگی تعارضی در «شب، روز»، «بی تو، با تو»، و «با داد، بی داد» بارز است. تشخصی که به دیوار داده شده است: (دردکشیدن دیوار)، تشخص به میله‌هایی که آزادی را راه‌راه می‌کنند و البته آشنایی‌زدایی‌های لفظی در عبارت‌هایی نظیر (تن‌دادن به تاریکی، دردکشیدن دیوار در کسی، چهار دالان در درون کسی و...» شعر را در مسیر استعاری می‌برد.
در ساختار روایی این شعر، آشنایی‌زدایی‌های زمانی، نقش کلیدی دارند. راوی (انسان نمادین) دور خود میله‌های مختلفی کشیده است و اسیر زندان برون و درون است. از یک طرف زندانی تن خویش است و از طرف دیگر چندین نفر را درون خود دارد. چهار نفر وجود راوی به چهار سو جدا می‌شوند و به هر سو می‌روند و دوباره به مرکزیتی که متعلق به آنهاست برمی‌گردند.
در عرفان و فلسفه، نشانه‌هایی از تاریکی و نور در همه‌ موجودات هست اما رموز بیشتری در عناصر وجودی انسان شعله‌ور است. در عرفان عدد چهار متعلق به حرف دال است که در این شعر حرف دال بیشترین تکرار را دارد و حروف کلمه‌ دیوار «د ی و ا ر» بالاترین تکرار حرفی را در متن دارند، آن‌چنان که بیشترین مفاهیم ضمنی بر محوریت آن می‌چرخد.
آدمی مرکز ثقل چهار طرف است، سعی دارد در هر سویی بذری بکارد اما برابرش دیوارها قد می‌کشند یا دری به دالانی باز می‌شود. هر تکه‌اش درون کسی است، همچنان که هر تکه از هر فرد رهاشده درون راوی هست البته یک بند اعتراف‌گونه در متن هست که برای آنچه گفته شد نقطه‌ عطفی محسوب می‌شود:
«ما همیشه چیزی برای پنهان‌کردن داریم/ همان‌طورکه پنهان‌کردن همیشه چیزی برای ما دارد».
سطرهای آخر آرزویی است که شاید در آینده اتفاق بیفتد. رهایی از تاریکی که آرزوی هر موجودی است و سکوت بین بندها (فاصله سطرها) جریان زندگی را در «آمدن، خواستن، نرسیدن، برگشتن» شکل می‌دهد. در واقع اجرای شعر از موارد دیگری است که در بهترین حالت ممکن اتفاق افتاده است.
در فرم اجرایی نصرت‌اللهی فردیتی نقش گرفته است که متعلق به صدای درون‌متنی است. بین معنا (قرارداد قطعی شعر) و محتوا (قرارداد ضمنی)، تکیه‌ شاعر بر محتواست یعنی آنچه را نمی‌شود گفت، ترسیم کرده است. پتانسیل‌هایی در زبان روایی قرار داده است تا ناگفتنی‌ها را پنهان کند. «خواستن» را به تعلیق می‌اندازد و تصاویر روایی را جایگزین تصاویر دیگر می‌کند تا ذهن مخاطب را به چالش بکشاند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.