گفتوگو با غلامحسین نامی، به بهانه انتشار کتاب «روزگار نو: خاطرات غلامحسین نامی»
خاطراتی از دوران اوج فروغ هنر
شهرزاد رویائی
نقاشیهای سپید سهبعدی، کالیگرافی و گلی و...، عضویت در گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان، تدریس هنر و تألیف پنج کتاب نظری و آموزشی مهمترین نشانههای یادآور غلامحسین نامی تاکنون بوده و چاپ کتاب «روزگار نو: خاطرات غلامحسین نامی» به نشانهای دیگر از مختصات حرفهای نامی بدل شده است. نامی در این کتاب به شرح خاطرات جذاب کوتاه و بلندی از جوانی و به طور خاص دوران دانشجوییاش در دانشکده هنرهای زیبا و روزگار نو هنر در دهه 40 اشاره میکند. روزگاری که به گفته او اولین دریچههای هنر معاصر در ایران بوده و شاید تکرار آن هرگز محقق نشود. غلامحسین نامی بهعنوان نقاشی مدرنیست که از نخستین شاهدان در روزهای پیدایش هنر معاصر بوده، خاطرات آن روزها را بعد از 70 سال فعالیت و در روزهای دور از وطن مینویسد. او علاوه بر انتشار کتاب در دو سال اخیر به خلق نقاشیهای جدید در سبکهای مختلف پرداخته است. نامی که در حال حاضر ساکن کاناداست، مدتها از فضای نمایشگاه و جمعهای هنر تجسمی دور بوده و اکنون با آثاری جدید که ترکیبی از سبکهای پیشین او و تجربههای دیگری است، درصدد برگزاری نمایشگاهی در کانادا برآمده و در انتظار افول کرونا برای بازگشت به ایران و حضور در نمایشگاههایی از نقاشیهای خود و جمع هنرمندان است. این هنرمند پیشکسوت درباره کتاب خاطراتش و آثار جدیدی که خلق کرده، در این گفتوگو توضیح میدهد.
شما پیشتر در گفتوگوهای متعدد از روند کار حرفهای و دورههای کاریتان صحبت کرده بودید؛ این اسناد، یادداشتها و گفتوگوهای مطبوعاتی چقدر در شکلگیری کتاب به شما کمک کرده است؟
در این کتاب تقریبا برای دو مورد از جراید استفاده کردم. یک مطلب که دکتر جواد مجابی در سال 1350 در روزنامه اطلاعات درباره من نوشته بوده و مطلبی دیگر که زندهیاد دکتر کریم امامی در کیهان انگلیسی درباره من نوشتند، در این کتاب منتشر شده اما سایر جراید که از قدیم جمعآوری کرده بودم، در ایران بوده و من اینجا در اختیار نداشتمشان، در نتیجه خیلی از مطالب روزنامهها و گفتوگوها استفاده نکردم.
نوشتن کتاب چقدر از شما وقت گرفت؟
نگارش و ویرایش این کتاب کمتر از دو سال زمان برد و در نهایت توسط آرمان خلعتبری عزیز هم ویرایش شد و در آخر در مؤسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر به چاپ رسید. واقعیت این است که انگیزه من برای نگارش این کتاب انبوه خاطراتم در گذر زمان بوده و بیشتر جنبه هنری خاطرات برای من اهمیت داشته است، همچنین معتقد بودم باید وقایع را به نسلهای دیگر منتقل کنم و به همین دلیل نگارش این کتاب خیلی طول نکشید. از طرفی من نزدیک به 70 سال فعالیت کردهام و سن و سالی را از سر میگذرانم، در نتیجه خاطرهنویسی برای من اهمیت پیدا کرد و به همین خاطر با جدیت پیگیر ثبت خاطرهها شدم.
شما در اتفاقات تاریخی متعددی حضور داشتید؛ مثل گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان یا دوستی با محسن وزیریمقدم که بعدتر به اختلاف نظری هم منجر شد. از آنجا که بسیاری از این چهرهها در قید حیات نیستند، آیا فرصتی برای تبادل نظر درمورد خاطرات با ایشان پیش از فوتشان فراهم شد؟
من با همه دوستانم در ایران تماس ندارم و تصمیمم برای نگارش کتاب را تنها با بعضی از دوستان نزدیکم مطرح کرده بودم، اما همه این خاطرات از دید من نوشته و وقایع از نگاه من بیان شده، در نتیجه این گفتوگو با اسامیای که در کتاب آمده، الزامی نبوده است. همچنین من باید اشاره کنم که خاطرات، بازگوکننده مسائل خصوصی هیچ کسی جز من نیست. آنچه واضح است این است که دهه 40 هجری شمسی یا همان 1960 میلادی اوج فروغ هنر بوده و بسیاری از اولین دریچههای هنر معاصر از آن دوره رقم خورده و من سعی کردم با رعایت حقوق افراد، روزگار نو در آن سالها را از دید خودم منتشر و ماندگار کنم.
کدام بخش از خاطرات برای خودتان جذابتر بوده یا فکر میکنید کمتر به آن پرداخته شده است؟
پاسخ به این سؤال مشکل است. همانطور که از فهرست کتاب مشخص است، من تمام وقایع مورد نظرم در دورههای مختلف را ثبت کردهام. بخشهایی هم بوده که فراموش کردم یا به دلایلی امکان بیانش را نداشتهام، اما در بین آنچه به چاپ رسیده، قطعا خاطراتم با محمدابراهیم جعفری دوست عزیز ازدسترفتهام جذابتر است و بخش زیادی از کتاب را به خود اختصاص میدهد. جعفری از دوستان نزدیک من بود که از سال 1339 با ورود به دانشکده تا آخرین لحظات زندگیاش با هم رفاقت داشتیم. وقتی به نگارش خاطرات بین خودم و محمدابراهیم جعفری پرداختم، شوق زیادی داشتم که قابل وصف نیست و یادآوری آن لحظات برای من خیلی جذاب بود.
کتاب آرمان خلعتبری درباره گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان با فاصلهای اندک از کتاب شما منتشر شد، چقدر در جریان انتشار آن کتاب بودید؟
مدتها قبل اطلاعاتی درباره این گروه به آرمان خلعتبری داده بودم و بارها به صورت حضوری در ایران یا تلفنی در زمان سکونت من در خارج از کشور، درباره این گروه با هم صحبت کرده بودیم. گرچه متأسفانه هنوز این کتاب به دستم نرسیده ولی با شناختی که از آرمان خلعتبری دارم، از عالیبودن نتیجه اطمینان دارم.
در سالهای اخیر هنرمندان متعددی دست به انتشار کتاب خاطرات زدند؛ از زندهیاد ایران درودی گرفته تا علیاکبر صادقی و... . این خاطرات تا چه حد تاریخ هنر معاصر ایران را توصیف میکنند؟
در این سالها که بیشتر خارج از کشور در کانادا ساکن بودهام امکان مطالعه این کتابها را نداشتهام، اما خاطرات همه هنرمندان، به هر نحوی اهمیت بالایی دارد و حتی اگر تحریف شده باشند، در طول تاریخ واقعیتشان روشن میشود و از طرفی سرنخی برای دستیابی به تاریخ هنر مملکت طی دوران هستند. به نظرم هنرمندان جوان نیز باید از همین سنین هر آنچه در هنر میبینند و روزگاری که در هنر زمان خود میگذرانند را به نگارش درآورند تا نسلهای بعد را از اتفاقهای دوران خود آگاه کنند. کسانی که از جوانی به نگارش خاطرات میپردازند بخت بیشتری برای ثبت جزئیات دارند، چراکه ممکن است گذر دوران تا حدی خاطرات را در ذهن نویسنده کمرنگ کند و مخاطب اطلاعات کمتری از هنر تاریخ مورد نظر به دست آورد. به طور کلی تاریخ هنر هر مملکتی به دو بخش شفاهی و کتبی تقسیم میشود و تاریخ شفاهی کمتر از تاریخ کتبی دچار تغییر و تحریف میشود، در نتیجه اهمیت و اثرگذاری تاریخ شفاهی به مراتب بیشتر است و باید مورد توجه قرار گیرد.
بیشترین بازخوردتان از انتشار این کتاب چه بوده است؟
من ادعایی در زمینه نگارش کتاب ندارم، اما با توجه به تأکید من بر جنبههای هنری خاطرات، بسیاری از هنرمندان و مخاطبان لطف داشتند و این کتاب را شکلی نوین از تاریخ هنر معاصر ایران دانستند. اینکه کتاب خاطرات در نظر اکثر مخاطبان من چنین نقشی در تاریخ دارد، باعث خوشحالیام شده است.
از آخرین نمایشگاهتان در تهران چند سالی میگذرد. آیا قصد برگزاری نمایشگاه از آثار جدیدتان را دارید؟
فعلا کانادا هستم و احتمالا بهار آینده نمایشگاهی از آثار جدید من در اینجا برپا خواهد شد. همچنین گالری آریا قرار است نمایشگاهی از 70 اثر من را که داخل منزلم در ایران است، نمایش دهد. علاوه بر این دو نمایشگاه، موزه هنرهای معاصر ایران نیز مجموعهای از کارهای من را در اختیار دارد و با تعداد دیگری از آثارم که برادرم به آنها میدهد، نمایشگاهی با عنوان مروری بر آثار غلامحسین نامی برگزار خواهند کرد. اگر بیماری کرونا رو به افول باشد، برای برگزاری نمایشگاه به ایران میآیم و اگر نه که متأسفانه امکان حضور در دو نمایشگاه کارهایم در ایران را نخواهم داشت.
سبک کارهای جدیدتان به همان سبکهای سه دوره قبل (سپید سهبعدی، کالیگرافی و کارهای گلی) است؟
بخشی از آثار جدید من در نمایشگاه کانادا شامل همان کارهای سپید سهبعدی، کالیگرافی و فیگوراتیو است. همه من را با طراحیهای سپید میشناسند اما عاشق نقاشی از طبیعت هستم و طراحیهای فراوانی از طبیعت انجام دادهام که آن آثار را در نمایشگاه آیندهام ارائه میکنم. نقاشی برای من مثل یک مدیتیشن است و خوشحالم که هر آنچه در نقاشی میخواستم را تجربه کردهام.
نقاشیهای سپید سهبعدی، کالیگرافی و گلی و...، عضویت در گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان، تدریس هنر و تألیف پنج کتاب نظری و آموزشی مهمترین نشانههای یادآور غلامحسین نامی تاکنون بوده و چاپ کتاب «روزگار نو: خاطرات غلامحسین نامی» به نشانهای دیگر از مختصات حرفهای نامی بدل شده است. نامی در این کتاب به شرح خاطرات جذاب کوتاه و بلندی از جوانی و به طور خاص دوران دانشجوییاش در دانشکده هنرهای زیبا و روزگار نو هنر در دهه 40 اشاره میکند. روزگاری که به گفته او اولین دریچههای هنر معاصر در ایران بوده و شاید تکرار آن هرگز محقق نشود. غلامحسین نامی بهعنوان نقاشی مدرنیست که از نخستین شاهدان در روزهای پیدایش هنر معاصر بوده، خاطرات آن روزها را بعد از 70 سال فعالیت و در روزهای دور از وطن مینویسد. او علاوه بر انتشار کتاب در دو سال اخیر به خلق نقاشیهای جدید در سبکهای مختلف پرداخته است. نامی که در حال حاضر ساکن کاناداست، مدتها از فضای نمایشگاه و جمعهای هنر تجسمی دور بوده و اکنون با آثاری جدید که ترکیبی از سبکهای پیشین او و تجربههای دیگری است، درصدد برگزاری نمایشگاهی در کانادا برآمده و در انتظار افول کرونا برای بازگشت به ایران و حضور در نمایشگاههایی از نقاشیهای خود و جمع هنرمندان است. این هنرمند پیشکسوت درباره کتاب خاطراتش و آثار جدیدی که خلق کرده، در این گفتوگو توضیح میدهد.
شما پیشتر در گفتوگوهای متعدد از روند کار حرفهای و دورههای کاریتان صحبت کرده بودید؛ این اسناد، یادداشتها و گفتوگوهای مطبوعاتی چقدر در شکلگیری کتاب به شما کمک کرده است؟
در این کتاب تقریبا برای دو مورد از جراید استفاده کردم. یک مطلب که دکتر جواد مجابی در سال 1350 در روزنامه اطلاعات درباره من نوشته بوده و مطلبی دیگر که زندهیاد دکتر کریم امامی در کیهان انگلیسی درباره من نوشتند، در این کتاب منتشر شده اما سایر جراید که از قدیم جمعآوری کرده بودم، در ایران بوده و من اینجا در اختیار نداشتمشان، در نتیجه خیلی از مطالب روزنامهها و گفتوگوها استفاده نکردم.
نوشتن کتاب چقدر از شما وقت گرفت؟
نگارش و ویرایش این کتاب کمتر از دو سال زمان برد و در نهایت توسط آرمان خلعتبری عزیز هم ویرایش شد و در آخر در مؤسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر به چاپ رسید. واقعیت این است که انگیزه من برای نگارش این کتاب انبوه خاطراتم در گذر زمان بوده و بیشتر جنبه هنری خاطرات برای من اهمیت داشته است، همچنین معتقد بودم باید وقایع را به نسلهای دیگر منتقل کنم و به همین دلیل نگارش این کتاب خیلی طول نکشید. از طرفی من نزدیک به 70 سال فعالیت کردهام و سن و سالی را از سر میگذرانم، در نتیجه خاطرهنویسی برای من اهمیت پیدا کرد و به همین خاطر با جدیت پیگیر ثبت خاطرهها شدم.
شما در اتفاقات تاریخی متعددی حضور داشتید؛ مثل گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان یا دوستی با محسن وزیریمقدم که بعدتر به اختلاف نظری هم منجر شد. از آنجا که بسیاری از این چهرهها در قید حیات نیستند، آیا فرصتی برای تبادل نظر درمورد خاطرات با ایشان پیش از فوتشان فراهم شد؟
من با همه دوستانم در ایران تماس ندارم و تصمیمم برای نگارش کتاب را تنها با بعضی از دوستان نزدیکم مطرح کرده بودم، اما همه این خاطرات از دید من نوشته و وقایع از نگاه من بیان شده، در نتیجه این گفتوگو با اسامیای که در کتاب آمده، الزامی نبوده است. همچنین من باید اشاره کنم که خاطرات، بازگوکننده مسائل خصوصی هیچ کسی جز من نیست. آنچه واضح است این است که دهه 40 هجری شمسی یا همان 1960 میلادی اوج فروغ هنر بوده و بسیاری از اولین دریچههای هنر معاصر از آن دوره رقم خورده و من سعی کردم با رعایت حقوق افراد، روزگار نو در آن سالها را از دید خودم منتشر و ماندگار کنم.
کدام بخش از خاطرات برای خودتان جذابتر بوده یا فکر میکنید کمتر به آن پرداخته شده است؟
پاسخ به این سؤال مشکل است. همانطور که از فهرست کتاب مشخص است، من تمام وقایع مورد نظرم در دورههای مختلف را ثبت کردهام. بخشهایی هم بوده که فراموش کردم یا به دلایلی امکان بیانش را نداشتهام، اما در بین آنچه به چاپ رسیده، قطعا خاطراتم با محمدابراهیم جعفری دوست عزیز ازدسترفتهام جذابتر است و بخش زیادی از کتاب را به خود اختصاص میدهد. جعفری از دوستان نزدیک من بود که از سال 1339 با ورود به دانشکده تا آخرین لحظات زندگیاش با هم رفاقت داشتیم. وقتی به نگارش خاطرات بین خودم و محمدابراهیم جعفری پرداختم، شوق زیادی داشتم که قابل وصف نیست و یادآوری آن لحظات برای من خیلی جذاب بود.
کتاب آرمان خلعتبری درباره گروه آزاد نقاشان و مجسمهسازان با فاصلهای اندک از کتاب شما منتشر شد، چقدر در جریان انتشار آن کتاب بودید؟
مدتها قبل اطلاعاتی درباره این گروه به آرمان خلعتبری داده بودم و بارها به صورت حضوری در ایران یا تلفنی در زمان سکونت من در خارج از کشور، درباره این گروه با هم صحبت کرده بودیم. گرچه متأسفانه هنوز این کتاب به دستم نرسیده ولی با شناختی که از آرمان خلعتبری دارم، از عالیبودن نتیجه اطمینان دارم.
در سالهای اخیر هنرمندان متعددی دست به انتشار کتاب خاطرات زدند؛ از زندهیاد ایران درودی گرفته تا علیاکبر صادقی و... . این خاطرات تا چه حد تاریخ هنر معاصر ایران را توصیف میکنند؟
در این سالها که بیشتر خارج از کشور در کانادا ساکن بودهام امکان مطالعه این کتابها را نداشتهام، اما خاطرات همه هنرمندان، به هر نحوی اهمیت بالایی دارد و حتی اگر تحریف شده باشند، در طول تاریخ واقعیتشان روشن میشود و از طرفی سرنخی برای دستیابی به تاریخ هنر مملکت طی دوران هستند. به نظرم هنرمندان جوان نیز باید از همین سنین هر آنچه در هنر میبینند و روزگاری که در هنر زمان خود میگذرانند را به نگارش درآورند تا نسلهای بعد را از اتفاقهای دوران خود آگاه کنند. کسانی که از جوانی به نگارش خاطرات میپردازند بخت بیشتری برای ثبت جزئیات دارند، چراکه ممکن است گذر دوران تا حدی خاطرات را در ذهن نویسنده کمرنگ کند و مخاطب اطلاعات کمتری از هنر تاریخ مورد نظر به دست آورد. به طور کلی تاریخ هنر هر مملکتی به دو بخش شفاهی و کتبی تقسیم میشود و تاریخ شفاهی کمتر از تاریخ کتبی دچار تغییر و تحریف میشود، در نتیجه اهمیت و اثرگذاری تاریخ شفاهی به مراتب بیشتر است و باید مورد توجه قرار گیرد.
بیشترین بازخوردتان از انتشار این کتاب چه بوده است؟
من ادعایی در زمینه نگارش کتاب ندارم، اما با توجه به تأکید من بر جنبههای هنری خاطرات، بسیاری از هنرمندان و مخاطبان لطف داشتند و این کتاب را شکلی نوین از تاریخ هنر معاصر ایران دانستند. اینکه کتاب خاطرات در نظر اکثر مخاطبان من چنین نقشی در تاریخ دارد، باعث خوشحالیام شده است.
از آخرین نمایشگاهتان در تهران چند سالی میگذرد. آیا قصد برگزاری نمایشگاه از آثار جدیدتان را دارید؟
فعلا کانادا هستم و احتمالا بهار آینده نمایشگاهی از آثار جدید من در اینجا برپا خواهد شد. همچنین گالری آریا قرار است نمایشگاهی از 70 اثر من را که داخل منزلم در ایران است، نمایش دهد. علاوه بر این دو نمایشگاه، موزه هنرهای معاصر ایران نیز مجموعهای از کارهای من را در اختیار دارد و با تعداد دیگری از آثارم که برادرم به آنها میدهد، نمایشگاهی با عنوان مروری بر آثار غلامحسین نامی برگزار خواهند کرد. اگر بیماری کرونا رو به افول باشد، برای برگزاری نمایشگاه به ایران میآیم و اگر نه که متأسفانه امکان حضور در دو نمایشگاه کارهایم در ایران را نخواهم داشت.
سبک کارهای جدیدتان به همان سبکهای سه دوره قبل (سپید سهبعدی، کالیگرافی و کارهای گلی) است؟
بخشی از آثار جدید من در نمایشگاه کانادا شامل همان کارهای سپید سهبعدی، کالیگرافی و فیگوراتیو است. همه من را با طراحیهای سپید میشناسند اما عاشق نقاشی از طبیعت هستم و طراحیهای فراوانی از طبیعت انجام دادهام که آن آثار را در نمایشگاه آیندهام ارائه میکنم. نقاشی برای من مثل یک مدیتیشن است و خوشحالم که هر آنچه در نقاشی میخواستم را تجربه کردهام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.