روزنهای به اتاقهای دربسته
جریان مذاکرات هستهای و در نهایت توافق وین که «برجام» نام گرفت، در بسیاری تب کتابنوشتن را زنده کرد؛ البته اغلب آنها خاطرات کسانی بود که در جریان مذاکرات حضور داشتند. اما به واسطه چندوجهیبودن مذاکرات و محرمانهماندن برخی مباحث، با توجه به جایگاهی که هر فرد در آن دوره داشت، دسترسی به همه اطلاعات آنچنان نبود که هیچ کتابی را بتوان در این دوره کتاب جامع مذاکرات هستهای خواند؛ البته میتوان کتاب پنججلدی «راز سربهمهر» را که در روزهای پایانی کار محمدجواد ظریف منتشر شد، از دیگر آثار جدا کرد. بااینحال، اخیرا یک روزنامهنگار دست به تجربه جدیدی زده است. «کتایون لامعزاده» که جزء خبرنگاران باسابقه خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران است، کتابی را به نگارش درآورده که اساسا دنبال پاسخ به سؤالهایی دیگر است؛ «آیا رابطه خبرنگار و دیپلمات با هم همپوشانی دارد؟ آیا بین منافع این دو تزاحم وجود دارد؟ آیا رسانه به ابزاری در دست دیپلمات تبدیل میشود؟ و...». این کتاب که اخیرا چاپ شده، «روزنهای به اتاقهای دربسته» نام دارد با زیرعنوان «پژوهشی بیپرده درباره رابطه خبرنگار و دیپلمات با اتکا به مذاکرات وین». مجید رضاییان از استادان مطرح ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی بر این کتاب دیباچه نوشته و انتشارات ثالث کتاب را منتشر کرده است. استاد رضاییان کاری را که خانم لامعزاده در این کتاب انجام داده، به خوبی در دیباچه بررسی کرده است؛ «دیپلمات در فرایند مذاکره میکوشد امتیاز بستاند و نیز ناچار است امتیاز هم بدهد، اما وظیفه ندارد در امتیازگرفتن و امتیازدادن شفاف عمل کند. از قضا کار خبرنگار همین است که در هر دو مورد شفاف عمل کند و این امر رابطهای میان خبرنگار و دیپلمات به وجود میآورد که گاه تلخ و گاه تا حدی شیرین است... . «منفعتستانی» دیپلمات و «پردهگشایی» خبرنگار، تضاد ویژهای در این رابطه میآفریند. پویایی رابطه دیپلمات و خبرنگار دقیقا در همین دوگانگی و تغایر جذاب است که هرازگاهی میان این دو رخ مینماید... یکی میخواهد ارکان قدرت سیاسی را قانع کند و دیگری میخواهد مخاطبان را متقاعد کند؟...». با این مقدمه به نظر میرسد کار این کتاب سختتر از آنچه فکر میکنیم، باشد. نویسنده، کتاب را در هفت فصل تنظیم کرده است؛ «دیپلمات در نقش خبرنگار، روزنامهنگار در نقش دیپلمات، روزنامهنگار و طعم دیپلماسی رسانهای، دیپلماسی رسانهای در کاخ سفید، بازی رسانه و دیپلماسی در توافق هستهای، حضور دیپلماتها در رسانههای مجازی و اقتضائات حضور دیپلماتهای ایرانی در دنیای مجازی». لامعزاده سه دهه کار رسانهای کرده است؛ از روزنامه انتخاب تا خبرنگاری و دبیر و سردبیری ایرنا. او از زندگی مشترک وندی شرمن با یک روزنامهنگار به این سؤال رسیده که چگونه میتوان بین این دو نقش ارتباطی برقرار کرد و دنبال پاسخ این پرسش رفته است. ناگفته پیداست درباره آنچه او در این کتاب ترسیم کرده، منابع محدودی وجود داشته که عمدتا هم به فارسی برگردانده نشده است؛ چه آنکه مباحث زیادی در رسانهها و سایتهای فارسیزبان مغفول مانده است. در این کتاب با حمید بعیدینژاد که رئیس تیم کارشناسی مذاکرات هستهای بود، گفتوگویی انجام شده است. او که رابطه خوبی با رسانهها داشت، در ابتدای این گفتوگو میگوید: «کار رسانه و دیپلمات حوزههایی کاملا متفاوت است، اما به دلیل تحولات جدید بسیار به هم نزدیک شدهاند. دیپلماسی دیگر نمیتواند در اتاقهای دربسته شکل بگیرد؛ چون رسانهها شما را دنبال میکنند. مردم و افکار عمومی درگیرند. اگر شما بهترین کار را هم انجام دهید ولی تلقی جامعه این باشد که به شما اعتماد ندارند و ما را مدیر ندانند، هر کار هم بکنید باز تأثیر ندارد. بنابراین باید در افکار عمومی هم تأثیر گذاشت». بعیدینژاد در ادامه میگوید: «دیپلماتهای ما باید کار رسانه را یاد بگیرند، بدانند که رسانه چقدر مهم است. اهالی رسانه هم مقداری به مسائل تخصصیشان آشنا شوند. اینطور نیست که یک نفر خبری بهشان بدهد و آنها بروند و بزنند. خودشان هم باید تحلیل داشته باشند...». نویسنده کتاب گفتوگوی قابل تأمل دیگری نیز دارد؛ گفتوگو با فریدون وردینژاد، دیپلماتی که سابقه مدیرعاملی ایرنا را نیز دارد. او بیشتر به تفاوتهای کار خبرنگار و دیپلمات میپردازد؛ «دیپلمات دنبال سازش و توافق است و خبرنگار در پی شفافیت». نویسنده جدولی از تفاوتهای کار دیپلمات و خبرنگار تهیه کرده که خبرنگار «بیشترین مفهوم را با کمترین کلمات بیان میکند، لحنش جسورانه است، ذاتا متهور است، جملهبندیهایش کوتاه است و کلمات عامهفهم به کار میبرد، سریع عمل میکند، سرعت عمل خطای او را بالا میبرد و...»، اما در مقابل دیپلمات «لفاظ است و با کلمات بازی میکند تا منظورش را برساند و در تبیین اهدافش واژههای غیرضروری به کار میبرد، لحنش ملایم است، ذاتا محافظهکار است، از جملهبندیهای طولانی و واژههای دانشگاهی استفاده میکند، درنگ و مکث درصد خطایش را کاهش میدهد و...». نویسنده در فصل پنجم بیشتر وارد موضوع مذاکرات هستهای شده است؛ از جمله تبعات ماجرای توقیف دو قایق حامل ملوانان آمریکایی در آبهای ایران. او به اتفاقاتی میپردازد که بن رودز در مدیریت این ماجرا در فضای رسانهای آمریکا انجام داد. در ادامه اینکه در فضای رسانهای آمریکا از چه روشی برای قبولاندن توافق هستهای به مردم آمریکا استفاده شد؛ «قرار بود بگویند دولت اوباما در 2013 از واقعیات جدید سیاسی در ایران و بهقدرترسیدن میانهروها در آن کشور برای تعامل با آنها استفاده کرده است...». خواندن این کتاب را برای روزنامهنگارانی که در حوزه دیپلماسی کار میکنند و دیپلماتهایی که در ارتباط با رسانهها قرار میگیرند، پیشنهاد میکنیم.
جریان مذاکرات هستهای و در نهایت توافق وین که «برجام» نام گرفت، در بسیاری تب کتابنوشتن را زنده کرد؛ البته اغلب آنها خاطرات کسانی بود که در جریان مذاکرات حضور داشتند. اما به واسطه چندوجهیبودن مذاکرات و محرمانهماندن برخی مباحث، با توجه به جایگاهی که هر فرد در آن دوره داشت، دسترسی به همه اطلاعات آنچنان نبود که هیچ کتابی را بتوان در این دوره کتاب جامع مذاکرات هستهای خواند؛ البته میتوان کتاب پنججلدی «راز سربهمهر» را که در روزهای پایانی کار محمدجواد ظریف منتشر شد، از دیگر آثار جدا کرد. بااینحال، اخیرا یک روزنامهنگار دست به تجربه جدیدی زده است. «کتایون لامعزاده» که جزء خبرنگاران باسابقه خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران است، کتابی را به نگارش درآورده که اساسا دنبال پاسخ به سؤالهایی دیگر است؛ «آیا رابطه خبرنگار و دیپلمات با هم همپوشانی دارد؟ آیا بین منافع این دو تزاحم وجود دارد؟ آیا رسانه به ابزاری در دست دیپلمات تبدیل میشود؟ و...». این کتاب که اخیرا چاپ شده، «روزنهای به اتاقهای دربسته» نام دارد با زیرعنوان «پژوهشی بیپرده درباره رابطه خبرنگار و دیپلمات با اتکا به مذاکرات وین». مجید رضاییان از استادان مطرح ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی بر این کتاب دیباچه نوشته و انتشارات ثالث کتاب را منتشر کرده است. استاد رضاییان کاری را که خانم لامعزاده در این کتاب انجام داده، به خوبی در دیباچه بررسی کرده است؛ «دیپلمات در فرایند مذاکره میکوشد امتیاز بستاند و نیز ناچار است امتیاز هم بدهد، اما وظیفه ندارد در امتیازگرفتن و امتیازدادن شفاف عمل کند. از قضا کار خبرنگار همین است که در هر دو مورد شفاف عمل کند و این امر رابطهای میان خبرنگار و دیپلمات به وجود میآورد که گاه تلخ و گاه تا حدی شیرین است... . «منفعتستانی» دیپلمات و «پردهگشایی» خبرنگار، تضاد ویژهای در این رابطه میآفریند. پویایی رابطه دیپلمات و خبرنگار دقیقا در همین دوگانگی و تغایر جذاب است که هرازگاهی میان این دو رخ مینماید... یکی میخواهد ارکان قدرت سیاسی را قانع کند و دیگری میخواهد مخاطبان را متقاعد کند؟...». با این مقدمه به نظر میرسد کار این کتاب سختتر از آنچه فکر میکنیم، باشد. نویسنده، کتاب را در هفت فصل تنظیم کرده است؛ «دیپلمات در نقش خبرنگار، روزنامهنگار در نقش دیپلمات، روزنامهنگار و طعم دیپلماسی رسانهای، دیپلماسی رسانهای در کاخ سفید، بازی رسانه و دیپلماسی در توافق هستهای، حضور دیپلماتها در رسانههای مجازی و اقتضائات حضور دیپلماتهای ایرانی در دنیای مجازی». لامعزاده سه دهه کار رسانهای کرده است؛ از روزنامه انتخاب تا خبرنگاری و دبیر و سردبیری ایرنا. او از زندگی مشترک وندی شرمن با یک روزنامهنگار به این سؤال رسیده که چگونه میتوان بین این دو نقش ارتباطی برقرار کرد و دنبال پاسخ این پرسش رفته است. ناگفته پیداست درباره آنچه او در این کتاب ترسیم کرده، منابع محدودی وجود داشته که عمدتا هم به فارسی برگردانده نشده است؛ چه آنکه مباحث زیادی در رسانهها و سایتهای فارسیزبان مغفول مانده است. در این کتاب با حمید بعیدینژاد که رئیس تیم کارشناسی مذاکرات هستهای بود، گفتوگویی انجام شده است. او که رابطه خوبی با رسانهها داشت، در ابتدای این گفتوگو میگوید: «کار رسانه و دیپلمات حوزههایی کاملا متفاوت است، اما به دلیل تحولات جدید بسیار به هم نزدیک شدهاند. دیپلماسی دیگر نمیتواند در اتاقهای دربسته شکل بگیرد؛ چون رسانهها شما را دنبال میکنند. مردم و افکار عمومی درگیرند. اگر شما بهترین کار را هم انجام دهید ولی تلقی جامعه این باشد که به شما اعتماد ندارند و ما را مدیر ندانند، هر کار هم بکنید باز تأثیر ندارد. بنابراین باید در افکار عمومی هم تأثیر گذاشت». بعیدینژاد در ادامه میگوید: «دیپلماتهای ما باید کار رسانه را یاد بگیرند، بدانند که رسانه چقدر مهم است. اهالی رسانه هم مقداری به مسائل تخصصیشان آشنا شوند. اینطور نیست که یک نفر خبری بهشان بدهد و آنها بروند و بزنند. خودشان هم باید تحلیل داشته باشند...». نویسنده کتاب گفتوگوی قابل تأمل دیگری نیز دارد؛ گفتوگو با فریدون وردینژاد، دیپلماتی که سابقه مدیرعاملی ایرنا را نیز دارد. او بیشتر به تفاوتهای کار خبرنگار و دیپلمات میپردازد؛ «دیپلمات دنبال سازش و توافق است و خبرنگار در پی شفافیت». نویسنده جدولی از تفاوتهای کار دیپلمات و خبرنگار تهیه کرده که خبرنگار «بیشترین مفهوم را با کمترین کلمات بیان میکند، لحنش جسورانه است، ذاتا متهور است، جملهبندیهایش کوتاه است و کلمات عامهفهم به کار میبرد، سریع عمل میکند، سرعت عمل خطای او را بالا میبرد و...»، اما در مقابل دیپلمات «لفاظ است و با کلمات بازی میکند تا منظورش را برساند و در تبیین اهدافش واژههای غیرضروری به کار میبرد، لحنش ملایم است، ذاتا محافظهکار است، از جملهبندیهای طولانی و واژههای دانشگاهی استفاده میکند، درنگ و مکث درصد خطایش را کاهش میدهد و...». نویسنده در فصل پنجم بیشتر وارد موضوع مذاکرات هستهای شده است؛ از جمله تبعات ماجرای توقیف دو قایق حامل ملوانان آمریکایی در آبهای ایران. او به اتفاقاتی میپردازد که بن رودز در مدیریت این ماجرا در فضای رسانهای آمریکا انجام داد. در ادامه اینکه در فضای رسانهای آمریکا از چه روشی برای قبولاندن توافق هستهای به مردم آمریکا استفاده شد؛ «قرار بود بگویند دولت اوباما در 2013 از واقعیات جدید سیاسی در ایران و بهقدرترسیدن میانهروها در آن کشور برای تعامل با آنها استفاده کرده است...». خواندن این کتاب را برای روزنامهنگارانی که در حوزه دیپلماسی کار میکنند و دیپلماتهایی که در ارتباط با رسانهها قرار میگیرند، پیشنهاد میکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.