|

آسیب‌های اعتیاد؛ از خانواده تا جامعه

سردار سعید دادگر- فرمانده انتظامی استان گلستان: به اعتقاد صاحب‌نظران، اعتیاد زمینه‌ساز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و جرائم خرد است؛ به طوری که بخش بزرگی از زندانیان کشور، به‌ دلیل قاچاق مواد مخدر مجرم شناخته شده‌اند که نبود آنان در کنار خانواده، خود یک آسیب بزرگ برای همسر و فرزندان آنان محسوب شده و زمینه را برای کج‌روی‌ها مهیا می‌کند. عده‌ای از تحلیلگران معتقدند عملکرد خانواده و روابط حاکم بر آن، بستری برای گرایش افراد به اعتیاد است. همچنین اعتیاد یکی از اعضای خانواده، عامل بالقوه‌ای است که می‌تواند اثرات نامطلوبی بر دیگر اعضا ایجاد کند. همان‌طور که آمارها نشان می‌دهد، تعداد زیادی از معتادان، مردان متأهل هستند که بسیاری از آنان دارای فرزند نیز هستند. حال چنانچه تعداد معتادان کشور را در تعداد اعضای خانواده آنها ضرب کنیم و بستگان نزدیک این افراد را نیز به شمار آوریم، رقم بالایی خواهد شد؛ بنابراین اعتیاد، گستره وسیعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهد خانواده‌های معتادان، تفاوت چشمگیری با خانواده‌های عادی دارند، به گونه‌ای که روابط زوجین، روابط پدر معتاد با فرزندان و روابط اجتماعی خانواده و نیز کارکردهای مختلف خانواده نظیر کارکرد اقتصادی، آموزشی و... مختل می‌شود. هرکدام از این موارد می‌تواند منشأ مشکلات عدیده‌ای برای خانواده‎ و جامعه محسوب شود. اعتیاد مرد غالبا منجر به برهم‌خوردن نقش‌‎‌ها و وظایف خانوادگی می‌شود، به‌ گونه‌ای که بار مسئولیت زنان خانه‌دار را می‌افزاید و آنها را تحت فشار قرار می‌دهد. همسر مردان معتاد، درمورد وضعیت زندگی و آینده خانواده خود در رنج و عذاب هستند. اضطراب آنها برایندی از اشتغال ذهنی آنها درمورد بی‌فرجامی و ازهم‌پاشیدگی زندگی است. این افراد به‌ دلیل فشار کارهای منزل، مشکلات اقتصادی ناشی از بی‌کاری همسر معتاد، یکنواختی زندگی، عدم رابطه صمیمانه با همسر و... مضطرب و افسرده هستند. همچنین با خطر ابتلای خود و فرزندان به اعتیاد مواجه‌اند. عمده‌‎ترین آسیب خانوادگی اعتیاد به مواد مخدر مربوط به روابط عاطفی و روانی زن و شوهر در خانواده است. اعتیاد شوهر به انزوا و دوری از همسر و نداشتن تعلق عاطفی، جروبحث و درگیری و نزاع بین زن و شوهر منتهی می‌شود. این وضعیت تأثیرات نامطلوبی بر شخصیت فرزندان می‌گذارد و می‌تواند تهدیدی بالقوه برای آینده و رفتار اجتماعی آنان باشد. بخشی از پیامدهای خانوادگی اعتیاد مردان متأهل در رابطه با فرزندان است. اعتیاد پدر، همه کارکردهای اساسی خانواده، در رابطه با فرزندان از‌جمله کارکرد اقتصادی و خدماتی، تعیین پایگاه اجتماعی فرزندان، جامعه‌پذیری فرزندان، آموزش مذهب به کودکان و نوجوانان، حمایت معنوی و عاطفی فرزندان و... را دچار اختلال می‌کند. همچنین از آنجا که در نظام خانواده ایرانی، فرزندان حتی پس از ازدواج و داشتن فرزند، نسبت به حمایت عاطفی و معنوی پدر احساس نیاز می‌کنند، اعتیاد پدر، فرزندان را از نظر دریافت عطوفت و حمایت، در شرایط نامطلوبی قرار می‌دهد تا آنجا که به‌تدریج اعضای خانواده، در حل مشکلات خود پدر را سهیم نمی‌کنند. معمولا مخفی‌‌‌کاری و اضطراب بر رفتار پدر معتاد حاکم است. آنان در گفتار خود نوعی هیجان، نگرانی و توجیه‌گرایی دارند. در این خانواده‌ها، احترام و عطوفت متقابل در درون نظام خانواده از بین می‌رود و میزان ناسازگاری بین اعضای خانواده افزایش می‌یابد. این رفتارها به‌تدریج بر روابط و مناسبات اجتماعی خانواده، تأثیر مخرب بر جای می‌گذارد، به گونه‌‎ای که همسر و فرزندان در معاشرت‌هایی که با حضور پدر صورت می‌‎گیرد، احساس راحتی و امنیت نمی‌کنند؛ بنابراین در روابط اجتماعی اعضای خانواده‌ پدر معتاد، به جای مهر و عطوفت، خشونت حاکم می‌‎شود. اعضای خانواده معتاد، با فامیل و بستگان و آشنایان مراوده بسیار کمی دارند و در معاشرت‌هایی که پدر معتاد حضور دارد، اعضای خانواده، به جای احساس راحتی و غرور، بیشتر احساس شرم و خجالت می‌کنند. اعتیاد همچنین باعث استهلاک سرمایه‌‎های اجتماعی و مادی می‌شود. با توجه به ساختار جوان کشور، شیوع مصرف مواد مخدر می‌تواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود. اعتیاد، افزون بر زیان‌های جدی و خطرناک جسمی از قبیل ابتلا به بیماری‌های عفونی واگیردار، عوارض و پیامدهای ناگوار اجتماعی و اقتصادی از قبیل افزایش جرائم مرتبط با مواد مخدر و هدررفتن سرمایه‌های کلان مادی کشور را نیز به‌ دنبال دارد. هزینه‌های مالی و اجتماعی و اتلاف نیروی انسانی ناشی از اعتیاد و جرائم مربوطه فقط محدود به شخص معتاد نمی‌شود. هزینه‌های اقتصادی که به اجتماع تحمیل می‌شود، نظیر هزینه بهداشتی، درگیر‌شدن نیروهای انتظامی و قضائی، آزار و اذیت بستگان و... اثرات بسیار منفی بر جای می‌گذارد. برای برنامه‌ریزی راه‌های مؤثر در پیشگیری از اعتیاد، ابتدا باید علل و عوامل مؤثر در شروع مصرف و اعتیاد به مواد افیونی را در نوجوانان و جوانان شناخت. عوامل روحی-روانی، شخصیتی، خانوادگی، محیطی و اجتماعی همگی در مصرف و اعتیاد مؤثر هستند. برای انتخاب و به‌کارگیری مناسب راهبردها، دانستن نیازها، مشکلات، پتانسیل‌ها و توانایی‌های اجتماعی ضروری است. اجرای هر برنامه پیشگیری به شناخت دقیق منطقه، ‌بررسی کامل وضعیت بهداشتی و روان‌شناختی و بررسی‌های همه‌گیرشناسی بستگی دارد تا به این وسیله عوامل مؤثر بر مصرف مواد آشکار شود.

سردار سعید دادگر- فرمانده انتظامی استان گلستان: به اعتقاد صاحب‌نظران، اعتیاد زمینه‌ساز بسیاری از آسیب‌های اجتماعی و جرائم خرد است؛ به طوری که بخش بزرگی از زندانیان کشور، به‌ دلیل قاچاق مواد مخدر مجرم شناخته شده‌اند که نبود آنان در کنار خانواده، خود یک آسیب بزرگ برای همسر و فرزندان آنان محسوب شده و زمینه را برای کج‌روی‌ها مهیا می‌کند. عده‌ای از تحلیلگران معتقدند عملکرد خانواده و روابط حاکم بر آن، بستری برای گرایش افراد به اعتیاد است. همچنین اعتیاد یکی از اعضای خانواده، عامل بالقوه‌ای است که می‌تواند اثرات نامطلوبی بر دیگر اعضا ایجاد کند. همان‌طور که آمارها نشان می‌دهد، تعداد زیادی از معتادان، مردان متأهل هستند که بسیاری از آنان دارای فرزند نیز هستند. حال چنانچه تعداد معتادان کشور را در تعداد اعضای خانواده آنها ضرب کنیم و بستگان نزدیک این افراد را نیز به شمار آوریم، رقم بالایی خواهد شد؛ بنابراین اعتیاد، گستره وسیعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهد خانواده‌های معتادان، تفاوت چشمگیری با خانواده‌های عادی دارند، به گونه‌ای که روابط زوجین، روابط پدر معتاد با فرزندان و روابط اجتماعی خانواده و نیز کارکردهای مختلف خانواده نظیر کارکرد اقتصادی، آموزشی و... مختل می‌شود. هرکدام از این موارد می‌تواند منشأ مشکلات عدیده‌ای برای خانواده‎ و جامعه محسوب شود. اعتیاد مرد غالبا منجر به برهم‌خوردن نقش‌‎‌ها و وظایف خانوادگی می‌شود، به‌ گونه‌ای که بار مسئولیت زنان خانه‌دار را می‌افزاید و آنها را تحت فشار قرار می‌دهد. همسر مردان معتاد، درمورد وضعیت زندگی و آینده خانواده خود در رنج و عذاب هستند. اضطراب آنها برایندی از اشتغال ذهنی آنها درمورد بی‌فرجامی و ازهم‌پاشیدگی زندگی است. این افراد به‌ دلیل فشار کارهای منزل، مشکلات اقتصادی ناشی از بی‌کاری همسر معتاد، یکنواختی زندگی، عدم رابطه صمیمانه با همسر و... مضطرب و افسرده هستند. همچنین با خطر ابتلای خود و فرزندان به اعتیاد مواجه‌اند. عمده‌‎ترین آسیب خانوادگی اعتیاد به مواد مخدر مربوط به روابط عاطفی و روانی زن و شوهر در خانواده است. اعتیاد شوهر به انزوا و دوری از همسر و نداشتن تعلق عاطفی، جروبحث و درگیری و نزاع بین زن و شوهر منتهی می‌شود. این وضعیت تأثیرات نامطلوبی بر شخصیت فرزندان می‌گذارد و می‌تواند تهدیدی بالقوه برای آینده و رفتار اجتماعی آنان باشد. بخشی از پیامدهای خانوادگی اعتیاد مردان متأهل در رابطه با فرزندان است. اعتیاد پدر، همه کارکردهای اساسی خانواده، در رابطه با فرزندان از‌جمله کارکرد اقتصادی و خدماتی، تعیین پایگاه اجتماعی فرزندان، جامعه‌پذیری فرزندان، آموزش مذهب به کودکان و نوجوانان، حمایت معنوی و عاطفی فرزندان و... را دچار اختلال می‌کند. همچنین از آنجا که در نظام خانواده ایرانی، فرزندان حتی پس از ازدواج و داشتن فرزند، نسبت به حمایت عاطفی و معنوی پدر احساس نیاز می‌کنند، اعتیاد پدر، فرزندان را از نظر دریافت عطوفت و حمایت، در شرایط نامطلوبی قرار می‌دهد تا آنجا که به‌تدریج اعضای خانواده، در حل مشکلات خود پدر را سهیم نمی‌کنند. معمولا مخفی‌‌‌کاری و اضطراب بر رفتار پدر معتاد حاکم است. آنان در گفتار خود نوعی هیجان، نگرانی و توجیه‌گرایی دارند. در این خانواده‌ها، احترام و عطوفت متقابل در درون نظام خانواده از بین می‌رود و میزان ناسازگاری بین اعضای خانواده افزایش می‌یابد. این رفتارها به‌تدریج بر روابط و مناسبات اجتماعی خانواده، تأثیر مخرب بر جای می‌گذارد، به گونه‌‎ای که همسر و فرزندان در معاشرت‌هایی که با حضور پدر صورت می‌‎گیرد، احساس راحتی و امنیت نمی‌کنند؛ بنابراین در روابط اجتماعی اعضای خانواده‌ پدر معتاد، به جای مهر و عطوفت، خشونت حاکم می‌‎شود. اعضای خانواده معتاد، با فامیل و بستگان و آشنایان مراوده بسیار کمی دارند و در معاشرت‌هایی که پدر معتاد حضور دارد، اعضای خانواده، به جای احساس راحتی و غرور، بیشتر احساس شرم و خجالت می‌کنند. اعتیاد همچنین باعث استهلاک سرمایه‌‎های اجتماعی و مادی می‌شود. با توجه به ساختار جوان کشور، شیوع مصرف مواد مخدر می‌تواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود. اعتیاد، افزون بر زیان‌های جدی و خطرناک جسمی از قبیل ابتلا به بیماری‌های عفونی واگیردار، عوارض و پیامدهای ناگوار اجتماعی و اقتصادی از قبیل افزایش جرائم مرتبط با مواد مخدر و هدررفتن سرمایه‌های کلان مادی کشور را نیز به‌ دنبال دارد. هزینه‌های مالی و اجتماعی و اتلاف نیروی انسانی ناشی از اعتیاد و جرائم مربوطه فقط محدود به شخص معتاد نمی‌شود. هزینه‌های اقتصادی که به اجتماع تحمیل می‌شود، نظیر هزینه بهداشتی، درگیر‌شدن نیروهای انتظامی و قضائی، آزار و اذیت بستگان و... اثرات بسیار منفی بر جای می‌گذارد. برای برنامه‌ریزی راه‌های مؤثر در پیشگیری از اعتیاد، ابتدا باید علل و عوامل مؤثر در شروع مصرف و اعتیاد به مواد افیونی را در نوجوانان و جوانان شناخت. عوامل روحی-روانی، شخصیتی، خانوادگی، محیطی و اجتماعی همگی در مصرف و اعتیاد مؤثر هستند. برای انتخاب و به‌کارگیری مناسب راهبردها، دانستن نیازها، مشکلات، پتانسیل‌ها و توانایی‌های اجتماعی ضروری است. اجرای هر برنامه پیشگیری به شناخت دقیق منطقه، ‌بررسی کامل وضعیت بهداشتی و روان‌شناختی و بررسی‌های همه‌گیرشناسی بستگی دارد تا به این وسیله عوامل مؤثر بر مصرف مواد آشکار شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.