زنستیزی طالبان و فروپاشی جامعه افغانستان
پس از سرنگونی حکومت طالبان به دست آمریکا و متحدانش در سال 2001، میزان ثبتنام دختران در مدارس دوره ابتدایی افغانستان از صفر به 80 درصد رسید، نرخ مرگومیر نوزادان به نصف کاهش یافت و ازدواج اجباری غیرقانونی اعلام شد. البته تعداد زیادی از مدارس افغانستان مخروبه بودند و بسیاری از خانوادهها هم قانون تحصیل دختران و منع ازدواج اجباری را نادیده میگرفتند، اما کمتر ناظری تردید دارد که دختران و زنان افغان در 20 سال گذشته به پیشرفتهای مهمی دست یافتهاند و اکنون با بازگشت طالبان به قدرت، این دستاوردها به خطر افتاده است.
بنا بر اعلام وزارت خارجه آمریکا، واشنگتن به «پیشبرد برابری جنسیتی» از طریق سیاست خارجی خود «متعهد» است، اما این ادعا در عمل و درمورد افغانستان، با بهجاگذاشتن میلیاردها دلار سلاح برای یکی از خشنترین گروههای ضد زن، زیر سؤال رفته است. بدون تردید، سیاست خارجی عرصه سازشهای دشوار است، اما شواهد فزاینده نشان میدهد ظاهرا حق با هیلاری کلینتون، وزیر خارجه اسبق آمریکا بود که یک دهه قبل گفت: «انقیاد و محدودکردن زنان... تهدیدی برای امنیت جمعی دنیای ماست». جوامعی که به زنان ستم میکنند، بیشتر احتمال دارد جوامع حامی خشونت و بیثباتی باشند.
دلایل زیادی برای اثبات این امر وجود دارد. در بسیاری از جوامع، دختران در دوران جنینی عامدانه سقط میشوند یا بر اثر بیتوجهی والدین جانشان را از دست میدهند؛ در نتیجه، نسبتهای جنسیتی در این جوامع نامتعارف است و میلیونها مرد جوان ناگزیر مجرد میمانند. مردان جوان سرخورده بیشتر احتمال دارد مرتکب جرائم خشونتآمیز شوند یا به گروههای تروریستی بپیوندند. مسئولان عضوگیری گروههای تروریستی مانند داعش و بوکوحرام این واقعیت را میدانند و به این جوانان وعده میدهند که میتوانند در میان غنایم جنگی، «همسرانی» هم بیابند. بااینحال، داشتن چند زن هم تعداد مردان جوان مجرد را افزایش میدهد. چند همسر داشتن اعضای عالیرتبه گروههای شورشی به معنای مجردماندن اعضای پایینرتبه این گروههاست. همه مناقشهها و درگیریها علل پیچیدهای دارند، اما شاید تصادفی نباشد که برای مثال، کشمیر یکی از نامتوازنترین نسبتهای جنسیتی در هند را دارد یا در تمام 20 کشور ناامن موجود در فهرست «کشورهای بیثبات» -که اخیرا از سوی «صندوق صلح» در واشنگتن منتشر شده- داشتن چندهمسر امری رایج است. در کشور آفریقایی گینه که در ماه سپتامبر شاهد وقوع کودتا بود،
42 درصد از زنان متأهل 15 تا 49ساله با مردانی ازدواج کردهاند که چند زن دارند. حکومت مخوف چین هم آمار چشمگیر مردان مجردش را مخفی نگه میدارد، اما همسایگانش نگران آن هستند که روزی خشونت این مردان مجرد فوران کند.
در بیرون از دموکراسیهای ثروتمند، گروههای مبتنی بر خویشاوندی مردانه هنوز واحد اساسی بسیاری از جوامع به شمار میآیند. چنین گروههایی عمدتا برای دفاع از خود پدید آمدهاند؛ پسرعموها با یکدیگر متحد میشدند تا خطر بیگانگان را دفع کنند. اما امروز همین گروهها دردسرساز شدهاند. منازعات و درگیریهای طایفهای در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا به خونریزی میانجامد، قبیلهها برای دردستگرفتن حکومت، اغلب به شیوهای خشونتآمیز، با یکدیگر رقابت میکنند تا بتوانند مشاغل و اموال دولتی را بین خویشاوندان خود تقسیم کنند. این حکومتها فاسد و ناکارآمد هستند، شهروندان را از خود دور میکنند و به حمایت از شبهنظامیان و شورشیانی میپردازند که وعده حکومت و زندگی عادلانه را میدهند.
جوامع مبتنی بر پیوندهای مردانه، معمولا زنان را به فرمانبرداری و اطاعت مجبور میکنند. پدران تعیین میکنند که دخترانشان با چه کسی ازدواج کنند و اغلب مهریه وجود دارد. این امر پدران را ترغیب میکند که دختران را در سنین کم به ازدواج وادارند. این مشکل کوچکی نیست. مهریه در نیمی از کشورها رایج است. یکپنجم از زنان در جهان، قبل از 18سالگی و یکبیستم آنها قبل از 15سالگی ازدواج میکنند. در این میان، کودکهمسران بیشتر احتمال دارد که ترک تحصیل کنند، کمتر میتوانند در برابر شوهران خشن مقاومت کنند و کمتر احتمال دارد فرزندان سالم و تحصیلکردهای تربیت کنند.
پژوهشگران دانشگاههای تگزاس و بریگامیانگ، جدول جهانی نگرشهای مدرن نسبت به زنان را تهیه کردند که بعضی از آنها عبارتاند از: قوانین خانوادگی مبتنی بر تبعیض جنسی، حق مالکیت نابرابر، ازدواج زودهنگام دختران، اقامت زن و شوهر در زادگاه شوهر، چندزنی، مهریه، ارجحشمردن پسران، خشونت علیه زنان و نرمش قانون در برابر آن (برای مثال، آیا یک مرد متجاوز میتواند با ازدواج با قربانی خود از مجازات بگریزد؟). معلوم میشود این نگرشها با بیثباتی خشونتآمیز در یک کشور ارتباط نزدیکی دارند.
از این امر درسهای گوناگونی میتوان آموخت. سیاستگذاران علاوه بر ابزارهای تحلیلی خود، باید از منظر جنسیت به ژئوپلیتیک بنگرند. اگر این جداول آداب و رسوم تبعیضآمیز، 20 سال قبل وجود داشت، به سیاستگذاران آمریکایی هشدار میداد که ملتسازی در عراق و افغانستان بسیار دشوار است. امروز این آمارها به ما میگوید که بر همین اساس نباید ثبات در عربستان سعودی، پاکستان یا حتی هند را امری بدیهی فرض کرد.
زنان هم باید در مذاکرات صلح شرکت کنند. در فاصله سالهای 1992 تا 2019، تنها 13 درصد از مذاکرهکنندگان و شش درصد از امضاکنندگان معاهدههای صلح را زنان تشکیل میدادند. وقتی زنان در مذاکرات شرکت میکنند، معمولا صلح پایدارتر است؛ شاید علت این باشد که زنان برای مصالحه و سازش آمادهترند یا شاید چون غیبت زنان در مذاکره، حاکی از فریب مردان مسلحی است که به خواستهها و نظرات غیرنظامیان بیتوجه هستند. کشور لیبریا به این نکته پی برد و به جنگ داخلی هولناکی پایان داد، اما حاکمان جدید افغانستان با وجود سابقه یک دوره حکومت، هنوز به این واقعیت پی نبردهاند.
وقتی دولتها میگویند خواهان آزادی زنان هستند، باید به این ادعای خود عمل کنند. باید دختران را آموزش دهند؛ دخترانی که بسیاری از آنها از هنگامی که کووید 19 توانایی مالی خانوادهها را تحلیل برد، تحصیل را رها کردهاند تا کار یا ازدواج کنند. باید ازدواج کودکان و ختنه دختران را ممنوع کنند و از سختیهای این کار در روستاها و مناطق دوردست واهمه نداشته باشند. نباید چندهمسری را به رسمیت بشناسند. باید حق ارث را برابر کنند و به پسران بیاموزند با زنان رفتار خشونتآمیز نداشته باشند. باید به سالخوردگان مستمری دولتی بپردازند تا دیگر این انتظار وجود نداشته باشد که زن و شوهر برای حمایت از والدین سالخورده مرد، با آنها زندگی کنند.
اکثر این موارد وظیفه دولت هر کشور است، اما کشورهای خارجی هم نقشی اساسی دارند. از زمانی که کشورهای غربی بر تحصیل دختران تأکید کردهاند، تعداد دختران دانشآموز افزایش یافته است (ثبتنام دختران در مقطع ابتدایی از 64 درصد در سال 1970 اکنون به حدود 90 درصد رسیده است). کمپین مخالفان ازدواج زودهنگام سبب شده است از سال 2000 تاکنون بیش از 50 کشور حداقل سن ازدواج را افزایش دهند. پسرها باید عدم خشونت را از مربیان و معلمان محلی بیاموزند، اما ایدههای مربوط به چگونگی طراحی چنین برنامههایی از طریق شبکه جهانی سازمانهای خیریه و اندیشکدهها توسعه مییابد. حامیان مالی نظیر «سازمان کمکهای بینالمللی آمریکا» و «بانک جهانی» نقش مؤثری در ترویج حق مالکیت زنان داشتهاند؛ بااینحال، تلاشهای آنها در افغانستان بهزودی نقش بر آب خواهد شد.
سیاست خارجی نباید سادهلوحانه باشد. کشورها منافعی حیاتی دارند و باید با دشمنان مقابله کنند. نباید ژئوپلیتیک را صرفا از منظر فمینیستی یا اقتصادی یا فقط از زاویه عدم تکثیر سلاحهای هستهای دید. سیاستگذارانی که منافع نیمی از جمعیت را در نظر نمیگیرند از فهم دنیا عاجز خواهند بود.
منبع: Economist
پس از سرنگونی حکومت طالبان به دست آمریکا و متحدانش در سال 2001، میزان ثبتنام دختران در مدارس دوره ابتدایی افغانستان از صفر به 80 درصد رسید، نرخ مرگومیر نوزادان به نصف کاهش یافت و ازدواج اجباری غیرقانونی اعلام شد. البته تعداد زیادی از مدارس افغانستان مخروبه بودند و بسیاری از خانوادهها هم قانون تحصیل دختران و منع ازدواج اجباری را نادیده میگرفتند، اما کمتر ناظری تردید دارد که دختران و زنان افغان در 20 سال گذشته به پیشرفتهای مهمی دست یافتهاند و اکنون با بازگشت طالبان به قدرت، این دستاوردها به خطر افتاده است.
بنا بر اعلام وزارت خارجه آمریکا، واشنگتن به «پیشبرد برابری جنسیتی» از طریق سیاست خارجی خود «متعهد» است، اما این ادعا در عمل و درمورد افغانستان، با بهجاگذاشتن میلیاردها دلار سلاح برای یکی از خشنترین گروههای ضد زن، زیر سؤال رفته است. بدون تردید، سیاست خارجی عرصه سازشهای دشوار است، اما شواهد فزاینده نشان میدهد ظاهرا حق با هیلاری کلینتون، وزیر خارجه اسبق آمریکا بود که یک دهه قبل گفت: «انقیاد و محدودکردن زنان... تهدیدی برای امنیت جمعی دنیای ماست». جوامعی که به زنان ستم میکنند، بیشتر احتمال دارد جوامع حامی خشونت و بیثباتی باشند.
دلایل زیادی برای اثبات این امر وجود دارد. در بسیاری از جوامع، دختران در دوران جنینی عامدانه سقط میشوند یا بر اثر بیتوجهی والدین جانشان را از دست میدهند؛ در نتیجه، نسبتهای جنسیتی در این جوامع نامتعارف است و میلیونها مرد جوان ناگزیر مجرد میمانند. مردان جوان سرخورده بیشتر احتمال دارد مرتکب جرائم خشونتآمیز شوند یا به گروههای تروریستی بپیوندند. مسئولان عضوگیری گروههای تروریستی مانند داعش و بوکوحرام این واقعیت را میدانند و به این جوانان وعده میدهند که میتوانند در میان غنایم جنگی، «همسرانی» هم بیابند. بااینحال، داشتن چند زن هم تعداد مردان جوان مجرد را افزایش میدهد. چند همسر داشتن اعضای عالیرتبه گروههای شورشی به معنای مجردماندن اعضای پایینرتبه این گروههاست. همه مناقشهها و درگیریها علل پیچیدهای دارند، اما شاید تصادفی نباشد که برای مثال، کشمیر یکی از نامتوازنترین نسبتهای جنسیتی در هند را دارد یا در تمام 20 کشور ناامن موجود در فهرست «کشورهای بیثبات» -که اخیرا از سوی «صندوق صلح» در واشنگتن منتشر شده- داشتن چندهمسر امری رایج است. در کشور آفریقایی گینه که در ماه سپتامبر شاهد وقوع کودتا بود،
42 درصد از زنان متأهل 15 تا 49ساله با مردانی ازدواج کردهاند که چند زن دارند. حکومت مخوف چین هم آمار چشمگیر مردان مجردش را مخفی نگه میدارد، اما همسایگانش نگران آن هستند که روزی خشونت این مردان مجرد فوران کند.
در بیرون از دموکراسیهای ثروتمند، گروههای مبتنی بر خویشاوندی مردانه هنوز واحد اساسی بسیاری از جوامع به شمار میآیند. چنین گروههایی عمدتا برای دفاع از خود پدید آمدهاند؛ پسرعموها با یکدیگر متحد میشدند تا خطر بیگانگان را دفع کنند. اما امروز همین گروهها دردسرساز شدهاند. منازعات و درگیریهای طایفهای در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا به خونریزی میانجامد، قبیلهها برای دردستگرفتن حکومت، اغلب به شیوهای خشونتآمیز، با یکدیگر رقابت میکنند تا بتوانند مشاغل و اموال دولتی را بین خویشاوندان خود تقسیم کنند. این حکومتها فاسد و ناکارآمد هستند، شهروندان را از خود دور میکنند و به حمایت از شبهنظامیان و شورشیانی میپردازند که وعده حکومت و زندگی عادلانه را میدهند.
جوامع مبتنی بر پیوندهای مردانه، معمولا زنان را به فرمانبرداری و اطاعت مجبور میکنند. پدران تعیین میکنند که دخترانشان با چه کسی ازدواج کنند و اغلب مهریه وجود دارد. این امر پدران را ترغیب میکند که دختران را در سنین کم به ازدواج وادارند. این مشکل کوچکی نیست. مهریه در نیمی از کشورها رایج است. یکپنجم از زنان در جهان، قبل از 18سالگی و یکبیستم آنها قبل از 15سالگی ازدواج میکنند. در این میان، کودکهمسران بیشتر احتمال دارد که ترک تحصیل کنند، کمتر میتوانند در برابر شوهران خشن مقاومت کنند و کمتر احتمال دارد فرزندان سالم و تحصیلکردهای تربیت کنند.
پژوهشگران دانشگاههای تگزاس و بریگامیانگ، جدول جهانی نگرشهای مدرن نسبت به زنان را تهیه کردند که بعضی از آنها عبارتاند از: قوانین خانوادگی مبتنی بر تبعیض جنسی، حق مالکیت نابرابر، ازدواج زودهنگام دختران، اقامت زن و شوهر در زادگاه شوهر، چندزنی، مهریه، ارجحشمردن پسران، خشونت علیه زنان و نرمش قانون در برابر آن (برای مثال، آیا یک مرد متجاوز میتواند با ازدواج با قربانی خود از مجازات بگریزد؟). معلوم میشود این نگرشها با بیثباتی خشونتآمیز در یک کشور ارتباط نزدیکی دارند.
از این امر درسهای گوناگونی میتوان آموخت. سیاستگذاران علاوه بر ابزارهای تحلیلی خود، باید از منظر جنسیت به ژئوپلیتیک بنگرند. اگر این جداول آداب و رسوم تبعیضآمیز، 20 سال قبل وجود داشت، به سیاستگذاران آمریکایی هشدار میداد که ملتسازی در عراق و افغانستان بسیار دشوار است. امروز این آمارها به ما میگوید که بر همین اساس نباید ثبات در عربستان سعودی، پاکستان یا حتی هند را امری بدیهی فرض کرد.
زنان هم باید در مذاکرات صلح شرکت کنند. در فاصله سالهای 1992 تا 2019، تنها 13 درصد از مذاکرهکنندگان و شش درصد از امضاکنندگان معاهدههای صلح را زنان تشکیل میدادند. وقتی زنان در مذاکرات شرکت میکنند، معمولا صلح پایدارتر است؛ شاید علت این باشد که زنان برای مصالحه و سازش آمادهترند یا شاید چون غیبت زنان در مذاکره، حاکی از فریب مردان مسلحی است که به خواستهها و نظرات غیرنظامیان بیتوجه هستند. کشور لیبریا به این نکته پی برد و به جنگ داخلی هولناکی پایان داد، اما حاکمان جدید افغانستان با وجود سابقه یک دوره حکومت، هنوز به این واقعیت پی نبردهاند.
وقتی دولتها میگویند خواهان آزادی زنان هستند، باید به این ادعای خود عمل کنند. باید دختران را آموزش دهند؛ دخترانی که بسیاری از آنها از هنگامی که کووید 19 توانایی مالی خانوادهها را تحلیل برد، تحصیل را رها کردهاند تا کار یا ازدواج کنند. باید ازدواج کودکان و ختنه دختران را ممنوع کنند و از سختیهای این کار در روستاها و مناطق دوردست واهمه نداشته باشند. نباید چندهمسری را به رسمیت بشناسند. باید حق ارث را برابر کنند و به پسران بیاموزند با زنان رفتار خشونتآمیز نداشته باشند. باید به سالخوردگان مستمری دولتی بپردازند تا دیگر این انتظار وجود نداشته باشد که زن و شوهر برای حمایت از والدین سالخورده مرد، با آنها زندگی کنند.
اکثر این موارد وظیفه دولت هر کشور است، اما کشورهای خارجی هم نقشی اساسی دارند. از زمانی که کشورهای غربی بر تحصیل دختران تأکید کردهاند، تعداد دختران دانشآموز افزایش یافته است (ثبتنام دختران در مقطع ابتدایی از 64 درصد در سال 1970 اکنون به حدود 90 درصد رسیده است). کمپین مخالفان ازدواج زودهنگام سبب شده است از سال 2000 تاکنون بیش از 50 کشور حداقل سن ازدواج را افزایش دهند. پسرها باید عدم خشونت را از مربیان و معلمان محلی بیاموزند، اما ایدههای مربوط به چگونگی طراحی چنین برنامههایی از طریق شبکه جهانی سازمانهای خیریه و اندیشکدهها توسعه مییابد. حامیان مالی نظیر «سازمان کمکهای بینالمللی آمریکا» و «بانک جهانی» نقش مؤثری در ترویج حق مالکیت زنان داشتهاند؛ بااینحال، تلاشهای آنها در افغانستان بهزودی نقش بر آب خواهد شد.
سیاست خارجی نباید سادهلوحانه باشد. کشورها منافعی حیاتی دارند و باید با دشمنان مقابله کنند. نباید ژئوپلیتیک را صرفا از منظر فمینیستی یا اقتصادی یا فقط از زاویه عدم تکثیر سلاحهای هستهای دید. سیاستگذارانی که منافع نیمی از جمعیت را در نظر نمیگیرند از فهم دنیا عاجز خواهند بود.
منبع: Economist
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.