|

افغانستان؛ واقعیت تا آرمان

سید‌حسن مرتضوی‌کیاسری.دانش‌آموخته حقوق بین‌الملل و پژوهشگر گیم‌تئوری

موضوع افغانستان علاوه‌بر مسائل مرتبط با همسایگی و امنیت مرزی، از زاویه‌های مهم دیگری هم برای ایران اهمیت دارد که پیشینه مشترک و وابستگی فرهنگی- تاریخی، وجود جمعیت شیعه، مواساط و تجارت با چین، آب، هزینه‌های اجتماعی، اقتصادی و امنیتی در موضوع پناهندگان و... از این نمونه‌اند. بنابراین رابطه با افغانستان برای ایران یک ضرورت است که موضوعات مرتبطی مانند به‌‌رسمیت‌شناختن حکومت کنونی طالبان باید بر پایه تأمین‌شدن یا تأمین‌نشدن منافع مادی و معنوی کشور، ارزیابی و تصمیم‌گیری شوند. اما پارادوکس قفل‌کننده‌ای که وجود دارد، عبارت است از: «بدنامی و امتیازات» توأم حاصل از پیشگامی در به‌رسمیت‌شناختن طالبان که ایجاد تعادل در این دوگانگی، هنر سیاست‌مداران ما را می‌طلبد. بر‌همین‌اساس، لازم است با طرح‌نکردن موضوعات احساسی، دولت را در این تصمیم‌گیری دچار چالش و خروج از موضع عقلانیت نکنیم؛ به‌ویژه که طالبان با تعدیل مواضع بنیادگرایانه و تعامل با سایر کشورها و رقبای منطقه‌ای و جهانی ما، در حال تثبیت حکومت در داخل و همچنین جدا‌کردن موضع خویش از جریان‌هایی مانند داعش هستند. از طرف دیگر، گروه‌های سلفی در حال قدرت‌گرفتن و جایگزینی طالبان پیش از قدرت هستند و ضعف طالبان باعث موفقیت‌های بیشتر آنها خواهد شد که این موضوع خطری بزرگ برای امنیت ملی خواهد بود. در این راستا، پیش‌بینی دو موضوع زیربنای ارزیابی مذکور خواهد بود؛ دوام حکومت طالبان و همچنین رفتار و شیوه حکومتداری طالبان بعد از دوران تثبیت (به‌ویژه درباره شیعیان و موضوعات مورد انتظار ایران). قدرت‌های بزرگ با وجود استقرار نظامی در افغانستان، به همراه حکومت قبلی آن، نه‌‌تنها موفق به شکست طالبان نشدند بلکه مجاب به پذیرش حکومت طالبان شده‌اند. بنابراین هر‌گونه برخورد قهری، نه‌تنها متصور پیروزی نیست، بلکه دو مزیت ارزشمند برای طالبان ایجاد خواهد کرد؛ القای افسانه شکست‌ناپذیری طالبان و همچنین تداوم دومینوی جنگ و در نتیجه اقدامات سرکوبگرانه به‌بهانه جنگ و وجود دشمن. خستگی و ستوه مردم از جنگ نیز یکی از عوامل پیروزی طالبان بوده است؛ مردمی که پس از تحمل دهه‌ها جنگ، امنیت و صلح بدون آزادی (در سطح جهانی) را بر آزادی در جنگ ترجیح داده‌اند. بر این اساس در پیش‌بینی دوام حکومت طالبان، به‌جز خود طالبان، عامل برانداز داخلی و خارجی دیگری در شرایط کنونی متصور نیست. بااین‌حال، پیدایش چنین عاملی به رفتار آینده آنها در قبال مردم، همسایگان و قوانین متعارف بین‌المللی بستگی دارد. اما ویژگی حاکمیتی شبه‌فدرال طالبان و وجود نیروهای انتحاری ایدئولوگ، دو عامل مهم داخلی هستند که در آینده می‌توانند تهدیدی جدی برای طالبان باشند و ممکن است در آینده از این دو عامل، واکنش‌هایی جدی صورت گیرد. حاکمیت شبه‌فدرال کنونی ممکن است مطالبات خودمختاری و حتی تجزیه‌طلبی به همراه داشته باشد. نیروهای انتحاری نیز به‌ویژه به بهانه عدول طالبان از مبانی ایدئولوژیک، ممکن است با پیوستن به جریان‌های بنیادگراتر و تقویت آنها، طالبان را با خطرات جدی مواجه کنند. بنابراین تسریع در تثبیت حکومت طالبان ممکن است تغییرات و چاره‌اندیشی طالبان در این موارد را در پی داشته باشد که نتیجه آن ثبات بلند‌مدت در افغانستان نیز خواهد بود. انتظارات ایران از طالبان، به‌ویژه در‌خصوص سرکوب شیعیان و موضوع آب نیز در شرایط تعارض قابل مذاکره نخواهد بود و چه‌بسا در چنین شرایطی اقدامات خلاف منافع ایران، از سوی طالبان تشدید شود. باشد که چشیدن طعم قدرت، طالبان را به سوی رفتارهای متعارف حاکمیتی سوق دهد و صلح به افغانستان و افغانستان به جامعه جهانی بازگشت همیشگی داشته باشند.
موضوع افغانستان علاوه‌بر مسائل مرتبط با همسایگی و امنیت مرزی، از زاویه‌های مهم دیگری هم برای ایران اهمیت دارد که پیشینه مشترک و وابستگی فرهنگی- تاریخی، وجود جمعیت شیعه، مواساط و تجارت با چین، آب، هزینه‌های اجتماعی، اقتصادی و امنیتی در موضوع پناهندگان و... از این نمونه‌اند. بنابراین رابطه با افغانستان برای ایران یک ضرورت است که موضوعات مرتبطی مانند به‌‌رسمیت‌شناختن حکومت کنونی طالبان باید بر پایه تأمین‌شدن یا تأمین‌نشدن منافع مادی و معنوی کشور، ارزیابی و تصمیم‌گیری شوند. اما پارادوکس قفل‌کننده‌ای که وجود دارد، عبارت است از: «بدنامی و امتیازات» توأم حاصل از پیشگامی در به‌رسمیت‌شناختن طالبان که ایجاد تعادل در این دوگانگی، هنر سیاست‌مداران ما را می‌طلبد. بر‌همین‌اساس، لازم است با طرح‌نکردن موضوعات احساسی، دولت را در این تصمیم‌گیری دچار چالش و خروج از موضع عقلانیت نکنیم؛ به‌ویژه که طالبان با تعدیل مواضع بنیادگرایانه و تعامل با سایر کشورها و رقبای منطقه‌ای و جهانی ما، در حال تثبیت حکومت در داخل و همچنین جدا‌کردن موضع خویش از جریان‌هایی مانند داعش هستند. از طرف دیگر، گروه‌های سلفی در حال قدرت‌گرفتن و جایگزینی طالبان پیش از قدرت هستند و ضعف طالبان باعث موفقیت‌های بیشتر آنها خواهد شد که این موضوع خطری بزرگ برای امنیت ملی خواهد بود. در این راستا، پیش‌بینی دو موضوع زیربنای ارزیابی مذکور خواهد بود؛ دوام حکومت طالبان و همچنین رفتار و شیوه حکومتداری طالبان بعد از دوران تثبیت (به‌ویژه درباره شیعیان و موضوعات مورد انتظار ایران). قدرت‌های بزرگ با وجود استقرار نظامی در افغانستان، به همراه حکومت قبلی آن، نه‌‌تنها موفق به شکست طالبان نشدند بلکه مجاب به پذیرش حکومت طالبان شده‌اند. بنابراین هر‌گونه برخورد قهری، نه‌تنها متصور پیروزی نیست، بلکه دو مزیت ارزشمند برای طالبان ایجاد خواهد کرد؛ القای افسانه شکست‌ناپذیری طالبان و همچنین تداوم دومینوی جنگ و در نتیجه اقدامات سرکوبگرانه به‌بهانه جنگ و وجود دشمن. خستگی و ستوه مردم از جنگ نیز یکی از عوامل پیروزی طالبان بوده است؛ مردمی که پس از تحمل دهه‌ها جنگ، امنیت و صلح بدون آزادی (در سطح جهانی) را بر آزادی در جنگ ترجیح داده‌اند. بر این اساس در پیش‌بینی دوام حکومت طالبان، به‌جز خود طالبان، عامل برانداز داخلی و خارجی دیگری در شرایط کنونی متصور نیست. بااین‌حال، پیدایش چنین عاملی به رفتار آینده آنها در قبال مردم، همسایگان و قوانین متعارف بین‌المللی بستگی دارد. اما ویژگی حاکمیتی شبه‌فدرال طالبان و وجود نیروهای انتحاری ایدئولوگ، دو عامل مهم داخلی هستند که در آینده می‌توانند تهدیدی جدی برای طالبان باشند و ممکن است در آینده از این دو عامل، واکنش‌هایی جدی صورت گیرد. حاکمیت شبه‌فدرال کنونی ممکن است مطالبات خودمختاری و حتی تجزیه‌طلبی به همراه داشته باشد. نیروهای انتحاری نیز به‌ویژه به بهانه عدول طالبان از مبانی ایدئولوژیک، ممکن است با پیوستن به جریان‌های بنیادگراتر و تقویت آنها، طالبان را با خطرات جدی مواجه کنند. بنابراین تسریع در تثبیت حکومت طالبان ممکن است تغییرات و چاره‌اندیشی طالبان در این موارد را در پی داشته باشد که نتیجه آن ثبات بلند‌مدت در افغانستان نیز خواهد بود. انتظارات ایران از طالبان، به‌ویژه در‌خصوص سرکوب شیعیان و موضوع آب نیز در شرایط تعارض قابل مذاکره نخواهد بود و چه‌بسا در چنین شرایطی اقدامات خلاف منافع ایران، از سوی طالبان تشدید شود. باشد که چشیدن طعم قدرت، طالبان را به سوی رفتارهای متعارف حاکمیتی سوق دهد و صلح به افغانستان و افغانستان به جامعه جهانی بازگشت همیشگی داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.