|

با بحران افغانستان ژست دیپلماتیک نگیرید

زینب اسماعیلی‌سیویری: باید خود را به یکی از حفره‌های زیر کوه می‌رساندند، جمعی از مردمان پیر و زنان و کودکان. زنی به خیال آنکه در آن شلوغی گریز از حمله، قرآن مجید را پارچه‌پوشیده به بغلش داده‌اند، سفت در آغوشش فشرده تا خود را به جان‌پناه رسانده. حمله که تمام شده دست و پاهای انباشته از دردشان را که باز کرده‌اند به چشم دیده آنچه در بغل داشته فرزند چندماهه مادری بوده که باید چند کودک دیگرش را به دندان می‌گرفته. کودک را آن‌چنان سفت در بغل داشته که دنده‌هایش فرو رفته‌ بود (برگرفته از خاطرات همسر احمدشاه مسعود در جریان مقاومت پنجشیر مقابل حملات شوروی).
این پرده‌ای از واقعیت تلخ آن‌ چیزی است که پشت 800 کیلومتر مرز ایران و افغانستان می‌گذرد. از آنچه روایت کردم چهار دهه گذشته است اما گویی هنوز جغرافیا بر مدار تکرار ترسیم می‌شود. جغرافیای افغانستان را می‌نویسم؛ آن‌ روزگاری که زیر حملات مستمر شوروی بود اگرچه اکنون همان شوروی با تغییر نام میزی می‌چیند برای صلح در افغانستان و همه دیوارها بر سر آمریکا خراب می‌شود که آخرین پرده از تراژدی تاریخی را در این سرزمین به نمایش گذاشته است.
افغانستان همچنان در بحران است. حالا اگرچه کمتر کسی برایش هشتگ، داغ می‌کند اما زمستان در راه است و خطر قحطی و سرما در کمین مردم افغانستان. هزاره‌ها و پنجشیری‌ها بیش از دیگران در معرض خطر هستند.
روز چهارشنبه همسایگان افغانستان و البته روسیه در تهران دور هم جمع شدند تا از نگرانی‌های خود درمورد آنچه در این سرزمین پهناور اما تلخ‌سرنوشت می‌گذرد، بگویند. پیدا بود از ابتدا که همه نگران خود هستند، نگران گسترش خطر به سرزمین‌های خود، نگران گسترش مواد مخدر به داخل مرزهایشان و داعش که چند سالی‌ است اسم رمز همه خرابی‌هاست. دست‌کم بند آخر بیانیه پایانی نشست افغانستان که اعلام موافقت برای برگزاری دور بعدی این نشست در سال 2022 است نشان می‌دهد موضوعی که در خاک افغانستان تا به این حد فوری است برای همسایگان تا چه اندازه از فوریت برخوردار نیست. تصور کنید اگر چنین بحرانی در یکی از کشورهای اروپایی رخ داده بود آیا همسایگانش چهار ماه بعد نشست می‌گذاشتند و نشست بعدی را نیز به چند ماه بعد موکول می‌کردند؟ این همان تفاوتی است که غرب آسیا را به این شکل درآورده و کشورها تنها از بحران‌های هم ارتزاق می‌کنند.
آنچه در تهران رخ داد اگرچه حرکت دیپلماتیک پرطمطراقی بود اما بی‌ثمربودن و بی‌نتیجه‌ماندنش از ابتدا پیدا بود. همسایگان افغانستان باید در گام اول دنبال حل‌وفصل وضعیت بحرانی این کشور باشند و نهایتا طرح‌های خود برای کمک به وضعیت این کشور را روی میز بگذارند. البته مواجهه با موجودیتی مانند طالبان وضعیت را پیچیده‌‌تر از پیش می‌کند.
خاطرم هست چند ماه بعد از دستیابی به توافق هسته‌ای بین ایران و کشورهای 1+5 در وین، آن زمان که تهران و اتحادیه اروپا سرگرم برنامه‌ریزی اجرائی‌کردن توافق بودند و گروهی هم در تهران دنبال خرده‌شیشه انداختن در مسیر اتوبوس برجام، نشستی برای حل بحران سوریه در وین برگزار شد. 19 کشور از همسایگان و بازیگران فرامنطقه‌ای به نشست دعوت شده بودند. پیش‌تر در سفری با آقای ظریف به سوریه از چند نفر سوری شادمانه شنیده بودم حالا که ایران و کشورهای 1+5 به توافق رسیده‌اند وقت حل‌وفصل مسئله سوریه است و به نقش‌آفرینی تهران برجام در دست امیدوار بودند. نشست وین با 19 عضو برای حل بحران سوریه در چنین فضایی برگزار شد. حوالی اواخر آبان بود و هوا نسبتا سرد شده بود. مقابل هتل محل مذاکره ایستاده بودیم، هیئت‌ها یک به یک وارد محل مذاکره می‌شدند. هیئت ایرانی چند نفر بودند، جواد ظریف و عباس عراقچی و حسین امیرعبداللهیان که آن زمان معاون عربی وزیر بود. تعداد نفرات تیم آمریکا و فرانسه و دیگران همه معقول به نظر می‌آمد اما هیئت عربستان متشکل از حدودا 17، 18 نفر بود که عمدتا لباده‌های سفید پوشیده و دستار به سر. از داخل جلسه هیچ خبری بیرون نمی‌آمد و به نظر می‌رسید قفل‌ها باز‌شدنی نیست. تنها حاشیه‌ای دست ما خبرنگاران را گرفت که میز مذاکره را با توجه به سابقه دیپلماتیک وزرا چیده بودند و بر همین اساس ظریف و لاوروف و جان کری بالای میز قرار گرفته بودند و عادل الجبیر ‌انتهای میز که دستمایه شوخی و طنز خبرنگاران شده بود.
اما نهایتا در آن مذاکره که صبح تا عصر به طول انجامید همه بر صلح و آتش‌بس در سوریه تأکید کرده بودند و راه‌حل سوری- سوری و... . اما بحران سر جایش بود و وزرای خارجه شاید با خیالی راحت از ایفای نقشی دیپلماتیک وین را به مقصد کشورهایشان ترک کردند.
در مسیر بازگشت از جواد ظریف درمورد بیانیه پایانی نشست پرسیدیم و او شوخ‌طبعانه بیانیه را بی‌فایده خواند همان‌طور که مواضع همه را این‌گونه می‌پنداشت.
با ذکر این خاطره از مسئله افغانستان دور شدم، اما مشابهت بین آن مذاکره و نشست چهارشنبه تهران بسیار است. در شرایط پیچیده دیپلماتیک فعلی، هرچه طرفین روی میز، تعدادشان بیشتر می‌شود دستیابی به نتیجه نیز دیرتر یا دورتر می‌شود. اگرچه دارای منفعت بودن همه شایسته احترام است اما برای وضعیت بحرانی افغانستان امروز یا سوریه آن روز‌، هشت کشور و 19 کشور نمی‌توانند راه‌حلی پیدا کنند آن‌گونه که نفعی به مردمان آن سرزمین جنگ‌زده برسد. نهایتا نشست سوریه هم به شکل نشست آستانه تغییر وضعیت داد. آنچه در تهران گذشت، ژست دیپلماتیک همسایگان افغانستان بود برای اینکه نشان دهند نگران این کشور هستند. اما آنها که در این نشست بودند، دیپلمات‌های کشورهایی بودند که برخی در مقابل وضعیت فعلی افغانستان مسئولیت دارند و برخی می‌توانند تأثیرگذارتر باشند، نه آنکه نقش‌شان به اندازه یک فعال توییتری در حد هشتگ داغ‌کردن باشد. وضعیت بحرانی و زمستانی که در پیش است، راه‌حل‌های فوری برای این کشور می‌خواهد. مابقی همه میوه‌چینی است از زخم ناسور این سرزمین.

زینب اسماعیلی‌سیویری: باید خود را به یکی از حفره‌های زیر کوه می‌رساندند، جمعی از مردمان پیر و زنان و کودکان. زنی به خیال آنکه در آن شلوغی گریز از حمله، قرآن مجید را پارچه‌پوشیده به بغلش داده‌اند، سفت در آغوشش فشرده تا خود را به جان‌پناه رسانده. حمله که تمام شده دست و پاهای انباشته از دردشان را که باز کرده‌اند به چشم دیده آنچه در بغل داشته فرزند چندماهه مادری بوده که باید چند کودک دیگرش را به دندان می‌گرفته. کودک را آن‌چنان سفت در بغل داشته که دنده‌هایش فرو رفته‌ بود (برگرفته از خاطرات همسر احمدشاه مسعود در جریان مقاومت پنجشیر مقابل حملات شوروی).
این پرده‌ای از واقعیت تلخ آن‌ چیزی است که پشت 800 کیلومتر مرز ایران و افغانستان می‌گذرد. از آنچه روایت کردم چهار دهه گذشته است اما گویی هنوز جغرافیا بر مدار تکرار ترسیم می‌شود. جغرافیای افغانستان را می‌نویسم؛ آن‌ روزگاری که زیر حملات مستمر شوروی بود اگرچه اکنون همان شوروی با تغییر نام میزی می‌چیند برای صلح در افغانستان و همه دیوارها بر سر آمریکا خراب می‌شود که آخرین پرده از تراژدی تاریخی را در این سرزمین به نمایش گذاشته است.
افغانستان همچنان در بحران است. حالا اگرچه کمتر کسی برایش هشتگ، داغ می‌کند اما زمستان در راه است و خطر قحطی و سرما در کمین مردم افغانستان. هزاره‌ها و پنجشیری‌ها بیش از دیگران در معرض خطر هستند.
روز چهارشنبه همسایگان افغانستان و البته روسیه در تهران دور هم جمع شدند تا از نگرانی‌های خود درمورد آنچه در این سرزمین پهناور اما تلخ‌سرنوشت می‌گذرد، بگویند. پیدا بود از ابتدا که همه نگران خود هستند، نگران گسترش خطر به سرزمین‌های خود، نگران گسترش مواد مخدر به داخل مرزهایشان و داعش که چند سالی‌ است اسم رمز همه خرابی‌هاست. دست‌کم بند آخر بیانیه پایانی نشست افغانستان که اعلام موافقت برای برگزاری دور بعدی این نشست در سال 2022 است نشان می‌دهد موضوعی که در خاک افغانستان تا به این حد فوری است برای همسایگان تا چه اندازه از فوریت برخوردار نیست. تصور کنید اگر چنین بحرانی در یکی از کشورهای اروپایی رخ داده بود آیا همسایگانش چهار ماه بعد نشست می‌گذاشتند و نشست بعدی را نیز به چند ماه بعد موکول می‌کردند؟ این همان تفاوتی است که غرب آسیا را به این شکل درآورده و کشورها تنها از بحران‌های هم ارتزاق می‌کنند.
آنچه در تهران رخ داد اگرچه حرکت دیپلماتیک پرطمطراقی بود اما بی‌ثمربودن و بی‌نتیجه‌ماندنش از ابتدا پیدا بود. همسایگان افغانستان باید در گام اول دنبال حل‌وفصل وضعیت بحرانی این کشور باشند و نهایتا طرح‌های خود برای کمک به وضعیت این کشور را روی میز بگذارند. البته مواجهه با موجودیتی مانند طالبان وضعیت را پیچیده‌‌تر از پیش می‌کند.
خاطرم هست چند ماه بعد از دستیابی به توافق هسته‌ای بین ایران و کشورهای 1+5 در وین، آن زمان که تهران و اتحادیه اروپا سرگرم برنامه‌ریزی اجرائی‌کردن توافق بودند و گروهی هم در تهران دنبال خرده‌شیشه انداختن در مسیر اتوبوس برجام، نشستی برای حل بحران سوریه در وین برگزار شد. 19 کشور از همسایگان و بازیگران فرامنطقه‌ای به نشست دعوت شده بودند. پیش‌تر در سفری با آقای ظریف به سوریه از چند نفر سوری شادمانه شنیده بودم حالا که ایران و کشورهای 1+5 به توافق رسیده‌اند وقت حل‌وفصل مسئله سوریه است و به نقش‌آفرینی تهران برجام در دست امیدوار بودند. نشست وین با 19 عضو برای حل بحران سوریه در چنین فضایی برگزار شد. حوالی اواخر آبان بود و هوا نسبتا سرد شده بود. مقابل هتل محل مذاکره ایستاده بودیم، هیئت‌ها یک به یک وارد محل مذاکره می‌شدند. هیئت ایرانی چند نفر بودند، جواد ظریف و عباس عراقچی و حسین امیرعبداللهیان که آن زمان معاون عربی وزیر بود. تعداد نفرات تیم آمریکا و فرانسه و دیگران همه معقول به نظر می‌آمد اما هیئت عربستان متشکل از حدودا 17، 18 نفر بود که عمدتا لباده‌های سفید پوشیده و دستار به سر. از داخل جلسه هیچ خبری بیرون نمی‌آمد و به نظر می‌رسید قفل‌ها باز‌شدنی نیست. تنها حاشیه‌ای دست ما خبرنگاران را گرفت که میز مذاکره را با توجه به سابقه دیپلماتیک وزرا چیده بودند و بر همین اساس ظریف و لاوروف و جان کری بالای میز قرار گرفته بودند و عادل الجبیر ‌انتهای میز که دستمایه شوخی و طنز خبرنگاران شده بود.
اما نهایتا در آن مذاکره که صبح تا عصر به طول انجامید همه بر صلح و آتش‌بس در سوریه تأکید کرده بودند و راه‌حل سوری- سوری و... . اما بحران سر جایش بود و وزرای خارجه شاید با خیالی راحت از ایفای نقشی دیپلماتیک وین را به مقصد کشورهایشان ترک کردند.
در مسیر بازگشت از جواد ظریف درمورد بیانیه پایانی نشست پرسیدیم و او شوخ‌طبعانه بیانیه را بی‌فایده خواند همان‌طور که مواضع همه را این‌گونه می‌پنداشت.
با ذکر این خاطره از مسئله افغانستان دور شدم، اما مشابهت بین آن مذاکره و نشست چهارشنبه تهران بسیار است. در شرایط پیچیده دیپلماتیک فعلی، هرچه طرفین روی میز، تعدادشان بیشتر می‌شود دستیابی به نتیجه نیز دیرتر یا دورتر می‌شود. اگرچه دارای منفعت بودن همه شایسته احترام است اما برای وضعیت بحرانی افغانستان امروز یا سوریه آن روز‌، هشت کشور و 19 کشور نمی‌توانند راه‌حلی پیدا کنند آن‌گونه که نفعی به مردمان آن سرزمین جنگ‌زده برسد. نهایتا نشست سوریه هم به شکل نشست آستانه تغییر وضعیت داد. آنچه در تهران گذشت، ژست دیپلماتیک همسایگان افغانستان بود برای اینکه نشان دهند نگران این کشور هستند. اما آنها که در این نشست بودند، دیپلمات‌های کشورهایی بودند که برخی در مقابل وضعیت فعلی افغانستان مسئولیت دارند و برخی می‌توانند تأثیرگذارتر باشند، نه آنکه نقش‌شان به اندازه یک فعال توییتری در حد هشتگ داغ‌کردن باشد. وضعیت بحرانی و زمستانی که در پیش است، راه‌حل‌های فوری برای این کشور می‌خواهد. مابقی همه میوه‌چینی است از زخم ناسور این سرزمین.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.