|

ضرورت بررسی سلامت روانی مجرمان از سوی متخصصان

فربد فدایی

بدون شک یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سال 1400، پرونده قتل‌های اکباتان است. با گذشت چند ماه از این قتل‌ها و با فاصله‌گرفتن از هیجان‌های اولیه آن، سراغ «فربد فدایی» رفتیم. یکی از استادان رشته روانپزشکی جنایی که تا‌کنون با پرونده‌های مهمی درگیر بوده است. با او درباره دو گزارشی که تا‌کنون درباره وضعیت سلامت روانی قاتل پرونده قتل‌های اکباتان به صورت رسمی منتشر شده است، صحبت کردیم؛ اینکه تا چه میزان این گزارش‌ها درست بودند و تا چه میزان تحت تأثیر هیجان و فضای رسانه‌ای رویداد؟

***
برای اینکه ببینیم فرد مجرم که شاید دچار بیماری روانی است، مسئولیت کیفری دارد یا خیر، باید مقدماتی را عرض کنم. نخست اینکه در حقوق کیفری ایران عناصر عمومی جرم شامل سه رکن است. یکی از آنها، عنصر قانونی است؛ یعنی فقط فعل یا ترک فعلی جرم محسوب می‌شود که در قانون مجازاتی برای آن پیش‌بینی شده باشد. دوم عنصر روانی جرم است که به آن نیت مجرمانه می‌گویند. این عبارت به معنای قصد سوء فاعل جرم است یا اراده آزاد او وقتی مرتکب جرم می‌شود و همین‌طور قوه تمییز خوب و بد در شخصی که عمل مجرمانه را انجام می‌دهد. سومین و آخرین رکن، عنصر مادی است که عبارت است از وضعیت عینی جرم و کار خطایی که انجام شده است. انجام‌شدن این کار برای اثبات‌شدن مسئولیت قانونی لازم است. ماده 149 قانون مجازات اسلامی که مرتبط با صحبت ماست، می‌گوید هر وقت مرتکب حین ارتکاب جرم درگیر اختلال روانی بوده، به نحوی که فاقد اراده یا قوه تمییز باشد، «مجنون» محسوب می‌شود و مسئولیت کیفری ندارد. بنابراین در ماجرای قتل‌های اکباتان نیز ما باید ببینیم آیا ماده در اینجا انطباق پیدا می‌کند یا خیر. در واقع باید عرض کنم در این پرونده به نظر می‌آید عنصر روانی جرم مخدوش است. به نظر می‌رسد مجرم قوه تشخیص خوب و بد را ندارد. کسی که پسر، دختر و دامادش را به ادعای خودش به خاطر انحراف اخلاقی‌شان کشته، آیا توان تشخیص خوب از بد را دارد یا خیر؟ کسی که پس از دستگیری، عمل خودش را تأیید می‌کند و می‌گوید دختر دیگر خودم را هم می‌کشم، آیا از منطق پیروی می‌کند؟ بنابراین می‌توان گفت این فرد قوه تمییز ندارد. او باور و عقیده‌ای دارد که هیچ دلیلی را بر رد آن نمی‌پذیرد. در اینجا باید به وجود هذیان مشکوک شویم. این مسئله‌ای است که هرکسی آن را احساس می‌کند؛ اینکه جنبه‌ای غیرعادی در رفتار مجرم وجود دارد. مسئله‌ای که در این پرونده مطرح شده، عبارت از فرزندکشی است. فرزندکشی در تعاریف روانپزشکی قانونی به معنای کشتن فرزند بیشتر از یک‌روزه است. برای اینکه بین این مفهوم و مفهوم «نوزادکشی» تمییز قائل شوند، چنین تعریفی را ایجاد کرده‌اند. فرزندکشی از سوی مادران دو برابر پدران انجام می‌شود. مقصود از فرزندکشی نیز اغلب به قتل کودکان اشاره دارد. من تا‌کنون ندیده بودم کشتن فرزند 45‌ساله در طبقه‌بندی فرزندکشی قرار بگیرد. طبقه‌بندی جامعی درباره فرزندکشی وجود دارد که فردی به نام «اسکات» که روانپزشک مشهوری است، آن را ابداع کرده است. در این طبقه، تنها موردی که می‌‎توانیم به‌عنوان انگیزه یک فرزندکشی غیرعادی مثل آنچه در پرونده مشهور اکباتان با آن مواجه بودیم بیاوریم، عبارت است از «پرخاشگری قابل اسناد به یک آسیب‌شناسی ذهنی عمده»‌. در واقع اگر پرونده این قتل‌ها را ذیل عنوان «فرزندکشی» بیاوریم، باید بگوییم در پرونده قتل‌های اکباتان تنها کسی که یک آسیب‌شناسی ذهنی عمده دارد می‌تواند چنین پرخاشگری‌ای را انجام دهد. همه این مسائل بیان‌شده، گزارش‌های اول و دوم درباره وضعیت روانی قاتل این پرونده را زیر سؤال می‌برد. ما باید ببینیم این شخص چه تشخیصی دارد. ما در روانپزشکی با دسته‌ای از بیماری‌های خفیف روانی مواجه هستیم. در آنجا فرد دارای مسئولیت کیفری است؛ چون قوه تشخیص خوب از بد دارد. اما برخی از اختلالات روان‌پریشی است که ما به آن روان‌پریشی می‌گوییم. در روان‌پریشی ارتباط فرد با واقعیت قطع شده که از ویژگی‌ها آن، وجود هذیان یا توهم است. نکته پایانی اینکه بسیاری این پرونده را در قالب پرونده قتل‌های سریالی دیده‌اند. قتل‌های سریالی به قتل‌هایی گفته می‌شود که بیش از سه قتل در یک بازه زمانی باشد و در این پرونده‌ها قاتل با طعمه‌های خود آشنا نیست. از آنجایی که در این پرونده سه قتل رخ داده که همه از نزدیکان و آشنایان قاتل بودند، بنابراین نمی‌توان آن را در دسته قتل‌های سریالی دید.

بدون شک یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سال 1400، پرونده قتل‌های اکباتان است. با گذشت چند ماه از این قتل‌ها و با فاصله‌گرفتن از هیجان‌های اولیه آن، سراغ «فربد فدایی» رفتیم. یکی از استادان رشته روانپزشکی جنایی که تا‌کنون با پرونده‌های مهمی درگیر بوده است. با او درباره دو گزارشی که تا‌کنون درباره وضعیت سلامت روانی قاتل پرونده قتل‌های اکباتان به صورت رسمی منتشر شده است، صحبت کردیم؛ اینکه تا چه میزان این گزارش‌ها درست بودند و تا چه میزان تحت تأثیر هیجان و فضای رسانه‌ای رویداد؟

***
برای اینکه ببینیم فرد مجرم که شاید دچار بیماری روانی است، مسئولیت کیفری دارد یا خیر، باید مقدماتی را عرض کنم. نخست اینکه در حقوق کیفری ایران عناصر عمومی جرم شامل سه رکن است. یکی از آنها، عنصر قانونی است؛ یعنی فقط فعل یا ترک فعلی جرم محسوب می‌شود که در قانون مجازاتی برای آن پیش‌بینی شده باشد. دوم عنصر روانی جرم است که به آن نیت مجرمانه می‌گویند. این عبارت به معنای قصد سوء فاعل جرم است یا اراده آزاد او وقتی مرتکب جرم می‌شود و همین‌طور قوه تمییز خوب و بد در شخصی که عمل مجرمانه را انجام می‌دهد. سومین و آخرین رکن، عنصر مادی است که عبارت است از وضعیت عینی جرم و کار خطایی که انجام شده است. انجام‌شدن این کار برای اثبات‌شدن مسئولیت قانونی لازم است. ماده 149 قانون مجازات اسلامی که مرتبط با صحبت ماست، می‌گوید هر وقت مرتکب حین ارتکاب جرم درگیر اختلال روانی بوده، به نحوی که فاقد اراده یا قوه تمییز باشد، «مجنون» محسوب می‌شود و مسئولیت کیفری ندارد. بنابراین در ماجرای قتل‌های اکباتان نیز ما باید ببینیم آیا ماده در اینجا انطباق پیدا می‌کند یا خیر. در واقع باید عرض کنم در این پرونده به نظر می‌آید عنصر روانی جرم مخدوش است. به نظر می‌رسد مجرم قوه تشخیص خوب و بد را ندارد. کسی که پسر، دختر و دامادش را به ادعای خودش به خاطر انحراف اخلاقی‌شان کشته، آیا توان تشخیص خوب از بد را دارد یا خیر؟ کسی که پس از دستگیری، عمل خودش را تأیید می‌کند و می‌گوید دختر دیگر خودم را هم می‌کشم، آیا از منطق پیروی می‌کند؟ بنابراین می‌توان گفت این فرد قوه تمییز ندارد. او باور و عقیده‌ای دارد که هیچ دلیلی را بر رد آن نمی‌پذیرد. در اینجا باید به وجود هذیان مشکوک شویم. این مسئله‌ای است که هرکسی آن را احساس می‌کند؛ اینکه جنبه‌ای غیرعادی در رفتار مجرم وجود دارد. مسئله‌ای که در این پرونده مطرح شده، عبارت از فرزندکشی است. فرزندکشی در تعاریف روانپزشکی قانونی به معنای کشتن فرزند بیشتر از یک‌روزه است. برای اینکه بین این مفهوم و مفهوم «نوزادکشی» تمییز قائل شوند، چنین تعریفی را ایجاد کرده‌اند. فرزندکشی از سوی مادران دو برابر پدران انجام می‌شود. مقصود از فرزندکشی نیز اغلب به قتل کودکان اشاره دارد. من تا‌کنون ندیده بودم کشتن فرزند 45‌ساله در طبقه‌بندی فرزندکشی قرار بگیرد. طبقه‌بندی جامعی درباره فرزندکشی وجود دارد که فردی به نام «اسکات» که روانپزشک مشهوری است، آن را ابداع کرده است. در این طبقه، تنها موردی که می‌‎توانیم به‌عنوان انگیزه یک فرزندکشی غیرعادی مثل آنچه در پرونده مشهور اکباتان با آن مواجه بودیم بیاوریم، عبارت است از «پرخاشگری قابل اسناد به یک آسیب‌شناسی ذهنی عمده»‌. در واقع اگر پرونده این قتل‌ها را ذیل عنوان «فرزندکشی» بیاوریم، باید بگوییم در پرونده قتل‌های اکباتان تنها کسی که یک آسیب‌شناسی ذهنی عمده دارد می‌تواند چنین پرخاشگری‌ای را انجام دهد. همه این مسائل بیان‌شده، گزارش‌های اول و دوم درباره وضعیت روانی قاتل این پرونده را زیر سؤال می‌برد. ما باید ببینیم این شخص چه تشخیصی دارد. ما در روانپزشکی با دسته‌ای از بیماری‌های خفیف روانی مواجه هستیم. در آنجا فرد دارای مسئولیت کیفری است؛ چون قوه تشخیص خوب از بد دارد. اما برخی از اختلالات روان‌پریشی است که ما به آن روان‌پریشی می‌گوییم. در روان‌پریشی ارتباط فرد با واقعیت قطع شده که از ویژگی‌ها آن، وجود هذیان یا توهم است. نکته پایانی اینکه بسیاری این پرونده را در قالب پرونده قتل‌های سریالی دیده‌اند. قتل‌های سریالی به قتل‌هایی گفته می‌شود که بیش از سه قتل در یک بازه زمانی باشد و در این پرونده‌ها قاتل با طعمه‌های خود آشنا نیست. از آنجایی که در این پرونده سه قتل رخ داده که همه از نزدیکان و آشنایان قاتل بودند، بنابراین نمی‌توان آن را در دسته قتل‌های سریالی دید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.