هنر آدمکشی
شرق: «هرکول پوآرو با جدیت تمام گفت: به زودی در این جا قتلی رخ خواهد داد... لحظاتی وحشتزده به پوآرو خیره ماندم و سپس واکنش نشان دادم. گفتم: نه، چنین اتفاقی نمیافتد. تو جلویش را میگیری. پوآرو نگاه محبتآمیزی به من انداخت. دوست باوفای من، از اعتمادی که به من داری بینهایت سپاسگزارم. مطمئن نیستم این بار اعتمادت به بار بنشیند... بله، آدم میتواند قاتل را دستگیر کند. اما آخر چطور میشود جلو یک قتل را گرفت؟ از سر درماندگی مکثی کردم، چون ناگهان به دشواری کار پی بردم.» آخرین پرونده هرکول پوآرو، کارآگاه معروفِ آگاتا کریستی که «پرده» نام دارد، شاهکار او خوانده میشود. منتقدان و مفسران ادبیات جنایی-کارآگاهی، «پرده» را «یکی از برجستهترین آثار جنایی قرن بیستم» میشمارند که آگاتا کریستی در آن قواعد مرسومِ رمانهای جنایی-پلیسی را کنار گذاشته و به سبک تازهای در این ژانر میرسد. این رمان که اخیرا با ترجمه فرشته شایان در نشر ماهی منتشر شده است، اوایلِ دهه چهل میلادی نوشته شده است، در گیرودار جنگ جهانی دوم، اما نویسندهاش میخواسته انتشار آن را به بعد از مرگ خود موکول کند و البته تغییر عقیده میدهد و آن را به چاپ
میسپارد و سه ماه بعد از انتشار «پرده» از دنیا میرود.
آگاتا کریستی در «پرده» (آخرین پرونده هرکول پوآرو)، برخی از قواعد مرسومِ رمانهای کارآگاهیِ کلاسیک را نقض میکند، حال آنکه آثار جنایی او تا آن زمان به این جریان تعلق داشته است او در رمان «پرده» از سم ناشناختهای نام میبرد و بهتفصیل آن را توضیح علمی میدهد: «با توضیحات مبسوط علمی از زبان شخصیتهای کتاب مخاطب را با این دانه زهرآگین و سم فیزوستیگمای مشتق از آن آشنا میکند». نقضِ جزئیات در رمان اخیر بسیار است و میتوان فهرستی از آنها را به دست داد، اما تخطیِ بزرگ آگاتا کریستی از قواعد مرسوم رمان کارآگاهی این است که این بار خودِ کارآگاه بهجای دنبال کردنِ صرفِ سرنخها و ردیابی شواهد و نشانهها و یافتنِ قاتل که رسمِ او بود، پا فراتر گذاشته، خود دست به کار میشود تا قاتل را از میان بردارد. «کریستی این بار سلولهای خاکستری هرکول پوآرو، این کارآگاه ریزنقش وسواسی و اخلاقمدار بلژیکیتبار را علاوه بر گرهگشایی از راز جنایت در خدمت از میان برداشتن قاتل به کار میگیرد». پوآروی کارآگاه، اینجا در غیابِ دلایل محکمهپسندی که بتواند جانی را به مجازات بکشاند، خود رد مقامِ مجری قانون وارد عمل میشود تا قاتل را به سزای عملش
برساند. پوآرو برخلافِ روش معمول خود، این بار همه را فرانمیخواند تا پرده از راز جنایتی باز کند. او تمام شواهد و نشانهها و سرنخها را گرد میآورد و در کیف مدارک قرار میدهد و در آن را قفل میکند و خطاب به دستیار و دوست محبوبش میگوید: «وقتی فرمانده کشته میشود، جانشین فرمانده زمام امور را در دست میگیرد، مونَمی. تو کار را ادامه خواهی داد... ترتیب آن را هم دادهام. دوست من، اگر اتفاقی برای من افتاد، تمام سرنخهایی را که بهشان نیاز داری اینجا خواهی یافت (و دستش را روی کیف مدارک قفلشده کنارش زد). همانطور که میبینی، من برای هر پیشامد محتملی برنامهریزی کردهام... سرنخهای من تو را به کشف حقیقت میرساند... و شاید آنوقت آرزو کنی که کاش آن سرنخها تو را تا دستیابی به حقیقت پیش نمیبرد. شاید بهجای ادامه کار بگویی: پرده را فروبیندازید». و این آخرین پرده نمایش است، چراکه کارآگاه، نهتنها قاتل، بلکه خود را نیز از میان برمیدارد و با پایان این فصل از رمانِ کریستی، پرده نمایشهای کارآگاه پوآرو هم فرو خواهد افتاد. در فصل آخر رمان، نورتون کشته میشود، قاتلی که نه عاملِ قتل بلکه وسوسهگر ارتکاب قتل به دست دیگران
است؛ قاتلی ایستاده بیرون گود و جنایتکاری مستوجبِ عقوبت که به دلیل کمبود ادله لازم از دست قانون فرار کرده بود و در هیچ دادگاهی پای میز محاکمه ننشسته بود، جوانی افسردهحال، و شیفته طبیعت و پرندگان و چندان دستوپاچلفتی که هیستیگنز، دستیار پوآرو معتقد است ارتکاب قتل به دست چنین فردی محال است و حتی حاضر نیست او را در شمارِ یکی از مظنونین بیاورد. اما برخلافِ او، کارآگاه پوآرور نورتون را سخت مستعد ارتکاب جرم میداند: طبق تحقیقات پوآرو، دوران کودکی نورتون آکنده از ناهنجاری و رنج بوده است: زندگی زیر سلطه مادری مستند و تندخو، لنگیدن و شرکت نکردن در بازیهای گروهی کودکانه، تحمل استهزای دوستان به خاطر رقت قلب و بیزاری از خون و خشونت». و شاد نورتونِ سادیست بیش از هر محرکی محصول ترومای آخر باشد. «حالا او ناخودآگاه منتظر است که با تمسک به قساوت قلب و بیباکیاش خود را از این وضعیت ناگوار برهاند و حس قدرتطلبی خویش را ارضا کند. تمام اینها از او قاتلی پشت پرده و بینقص میسازد، قاتلی که به هماوردی با هوش پوآرو برخاسته است». و سرانجامِ این هماوردی قتل نورتون و مرگ پوآرو است که پرده آخر یکی از جذابترین رمانهای کارآگاهی را
رقم میزند. «وقتی داشتم از اتاق پوآرو بیرون میآمدم، به من گفته بود: «Cher amil!» (دوست عزیزم!) این آخرین کلماتی بود که از زبان او شنیدم، چون وقتی کرتیس برای تیمار اربابش به اتاق او پا گذاشت، وی را در بستر مرده یافت...». گفتند پوآرو به مرگ طبیعی مرده است، یعنی بر اثر سکته قلبی. برخی میگفتند ضربه ناگهانی مرگ نورتون بیتأثیر نبوده است. «گویا، بر اثر غفلت، آمپولهای آمیل نیتریت کنار تخت پوآرو نبودهاند. واقعا بر اثر غفلت؟ آیا کسی عمدا آنها را جابهجا کرده بود؟ نه، بیشک این تمام ماجرا نبود... موضوع از این قرار است: من باور نمیکنم که پوآرو به مرگ طبیعی مرده باشد. او کشته شده است، همانطور که نورتون کشته شد». برای بررسی علت مرگ نورتون جلسه تحقیقی برگزار میشود و در نهایت حکم به خودکشی او میدهند. «تنها شبهه پرونده، که کارشناس پزشکی قانونی حرفش را به میان آورد، این بود که او برای خودکشی روش نامعمولی برگزیده است، یعنی شلیک به نقطهای درست در وسط پیشانی. اما این تردید ناچیزتر از آن بود که در رأی نهایی تغییری دهد». بعد از اینکه تکلیفِ مرگ نورتون معلوم میشود، دستیار پوآرو، یا همان دوست عزیز او، سراغ کیف مدارک
میرود. «در کیف را باز کردم. سخت یکه خوردم. از سوابق پروندههای ایکس هیچ خبری نبود. همین یکی دو روز پیش وقتی پوآرو درِ کیف را باز کرد خودم آنها را دیده بودم... یا خود پوآرو آن کاغذها را نابود کرده بود (که بسیار بعید به نظر میرسید) یا کار کار ایکس بود... اما کیف خالی نبود. یادم آمد پوآرو قول داده بود من سرنخهای دیگری را هم در کیف خواهم یافت که ایکس از آنها خبر نداشت. عجب، یعنی آن سرنخها همینها بودند؟ یک نسخه از اتللو، یک کتاب کوچک و ارزان. کتاب دیگری هم در کیف دیده میشد، نمایشنامه جان فرگوسن، اثر سنت جان اروین. یک نشانگر کوچک هم لای پرده سوم نمایشنامه بود. بهتزده به آن دو کتاب زل زده بودم. اینها سرنخهایی بودند که پوآرو برای من گذاشته بود و من ابدا از آنها سر در نمیآوردم! تنها چیزی که به ذهنم رسید نوعی رمز بود، رمزی بر پایه واژگان آن دو نمایشنامه». و چهار ماه بعد از مرگ پوآرو نامهای از او به دستِ دستارش میرسد که پوآرو خود به روال همیشگیاش، این بار بعد از مرگ خود، نشانهها را مانند یک پازل پیش چشم هستینگز میچیند و به قول خودش مهمترین نشانه را از اتللو شکسپیر میآورد که نمایش تمام عیار «هنر
آدمکشی» است و به این ترتیب، راز مرگِ نورتون و خودش را برملا میکند.
شرق: «هرکول پوآرو با جدیت تمام گفت: به زودی در این جا قتلی رخ خواهد داد... لحظاتی وحشتزده به پوآرو خیره ماندم و سپس واکنش نشان دادم. گفتم: نه، چنین اتفاقی نمیافتد. تو جلویش را میگیری. پوآرو نگاه محبتآمیزی به من انداخت. دوست باوفای من، از اعتمادی که به من داری بینهایت سپاسگزارم. مطمئن نیستم این بار اعتمادت به بار بنشیند... بله، آدم میتواند قاتل را دستگیر کند. اما آخر چطور میشود جلو یک قتل را گرفت؟ از سر درماندگی مکثی کردم، چون ناگهان به دشواری کار پی بردم.» آخرین پرونده هرکول پوآرو، کارآگاه معروفِ آگاتا کریستی که «پرده» نام دارد، شاهکار او خوانده میشود. منتقدان و مفسران ادبیات جنایی-کارآگاهی، «پرده» را «یکی از برجستهترین آثار جنایی قرن بیستم» میشمارند که آگاتا کریستی در آن قواعد مرسومِ رمانهای جنایی-پلیسی را کنار گذاشته و به سبک تازهای در این ژانر میرسد. این رمان که اخیرا با ترجمه فرشته شایان در نشر ماهی منتشر شده است، اوایلِ دهه چهل میلادی نوشته شده است، در گیرودار جنگ جهانی دوم، اما نویسندهاش میخواسته انتشار آن را به بعد از مرگ خود موکول کند و البته تغییر عقیده میدهد و آن را به چاپ
میسپارد و سه ماه بعد از انتشار «پرده» از دنیا میرود.
آگاتا کریستی در «پرده» (آخرین پرونده هرکول پوآرو)، برخی از قواعد مرسومِ رمانهای کارآگاهیِ کلاسیک را نقض میکند، حال آنکه آثار جنایی او تا آن زمان به این جریان تعلق داشته است او در رمان «پرده» از سم ناشناختهای نام میبرد و بهتفصیل آن را توضیح علمی میدهد: «با توضیحات مبسوط علمی از زبان شخصیتهای کتاب مخاطب را با این دانه زهرآگین و سم فیزوستیگمای مشتق از آن آشنا میکند». نقضِ جزئیات در رمان اخیر بسیار است و میتوان فهرستی از آنها را به دست داد، اما تخطیِ بزرگ آگاتا کریستی از قواعد مرسوم رمان کارآگاهی این است که این بار خودِ کارآگاه بهجای دنبال کردنِ صرفِ سرنخها و ردیابی شواهد و نشانهها و یافتنِ قاتل که رسمِ او بود، پا فراتر گذاشته، خود دست به کار میشود تا قاتل را از میان بردارد. «کریستی این بار سلولهای خاکستری هرکول پوآرو، این کارآگاه ریزنقش وسواسی و اخلاقمدار بلژیکیتبار را علاوه بر گرهگشایی از راز جنایت در خدمت از میان برداشتن قاتل به کار میگیرد». پوآروی کارآگاه، اینجا در غیابِ دلایل محکمهپسندی که بتواند جانی را به مجازات بکشاند، خود رد مقامِ مجری قانون وارد عمل میشود تا قاتل را به سزای عملش
برساند. پوآرو برخلافِ روش معمول خود، این بار همه را فرانمیخواند تا پرده از راز جنایتی باز کند. او تمام شواهد و نشانهها و سرنخها را گرد میآورد و در کیف مدارک قرار میدهد و در آن را قفل میکند و خطاب به دستیار و دوست محبوبش میگوید: «وقتی فرمانده کشته میشود، جانشین فرمانده زمام امور را در دست میگیرد، مونَمی. تو کار را ادامه خواهی داد... ترتیب آن را هم دادهام. دوست من، اگر اتفاقی برای من افتاد، تمام سرنخهایی را که بهشان نیاز داری اینجا خواهی یافت (و دستش را روی کیف مدارک قفلشده کنارش زد). همانطور که میبینی، من برای هر پیشامد محتملی برنامهریزی کردهام... سرنخهای من تو را به کشف حقیقت میرساند... و شاید آنوقت آرزو کنی که کاش آن سرنخها تو را تا دستیابی به حقیقت پیش نمیبرد. شاید بهجای ادامه کار بگویی: پرده را فروبیندازید». و این آخرین پرده نمایش است، چراکه کارآگاه، نهتنها قاتل، بلکه خود را نیز از میان برمیدارد و با پایان این فصل از رمانِ کریستی، پرده نمایشهای کارآگاه پوآرو هم فرو خواهد افتاد. در فصل آخر رمان، نورتون کشته میشود، قاتلی که نه عاملِ قتل بلکه وسوسهگر ارتکاب قتل به دست دیگران
است؛ قاتلی ایستاده بیرون گود و جنایتکاری مستوجبِ عقوبت که به دلیل کمبود ادله لازم از دست قانون فرار کرده بود و در هیچ دادگاهی پای میز محاکمه ننشسته بود، جوانی افسردهحال، و شیفته طبیعت و پرندگان و چندان دستوپاچلفتی که هیستیگنز، دستیار پوآرو معتقد است ارتکاب قتل به دست چنین فردی محال است و حتی حاضر نیست او را در شمارِ یکی از مظنونین بیاورد. اما برخلافِ او، کارآگاه پوآرور نورتون را سخت مستعد ارتکاب جرم میداند: طبق تحقیقات پوآرو، دوران کودکی نورتون آکنده از ناهنجاری و رنج بوده است: زندگی زیر سلطه مادری مستند و تندخو، لنگیدن و شرکت نکردن در بازیهای گروهی کودکانه، تحمل استهزای دوستان به خاطر رقت قلب و بیزاری از خون و خشونت». و شاد نورتونِ سادیست بیش از هر محرکی محصول ترومای آخر باشد. «حالا او ناخودآگاه منتظر است که با تمسک به قساوت قلب و بیباکیاش خود را از این وضعیت ناگوار برهاند و حس قدرتطلبی خویش را ارضا کند. تمام اینها از او قاتلی پشت پرده و بینقص میسازد، قاتلی که به هماوردی با هوش پوآرو برخاسته است». و سرانجامِ این هماوردی قتل نورتون و مرگ پوآرو است که پرده آخر یکی از جذابترین رمانهای کارآگاهی را
رقم میزند. «وقتی داشتم از اتاق پوآرو بیرون میآمدم، به من گفته بود: «Cher amil!» (دوست عزیزم!) این آخرین کلماتی بود که از زبان او شنیدم، چون وقتی کرتیس برای تیمار اربابش به اتاق او پا گذاشت، وی را در بستر مرده یافت...». گفتند پوآرو به مرگ طبیعی مرده است، یعنی بر اثر سکته قلبی. برخی میگفتند ضربه ناگهانی مرگ نورتون بیتأثیر نبوده است. «گویا، بر اثر غفلت، آمپولهای آمیل نیتریت کنار تخت پوآرو نبودهاند. واقعا بر اثر غفلت؟ آیا کسی عمدا آنها را جابهجا کرده بود؟ نه، بیشک این تمام ماجرا نبود... موضوع از این قرار است: من باور نمیکنم که پوآرو به مرگ طبیعی مرده باشد. او کشته شده است، همانطور که نورتون کشته شد». برای بررسی علت مرگ نورتون جلسه تحقیقی برگزار میشود و در نهایت حکم به خودکشی او میدهند. «تنها شبهه پرونده، که کارشناس پزشکی قانونی حرفش را به میان آورد، این بود که او برای خودکشی روش نامعمولی برگزیده است، یعنی شلیک به نقطهای درست در وسط پیشانی. اما این تردید ناچیزتر از آن بود که در رأی نهایی تغییری دهد». بعد از اینکه تکلیفِ مرگ نورتون معلوم میشود، دستیار پوآرو، یا همان دوست عزیز او، سراغ کیف مدارک
میرود. «در کیف را باز کردم. سخت یکه خوردم. از سوابق پروندههای ایکس هیچ خبری نبود. همین یکی دو روز پیش وقتی پوآرو درِ کیف را باز کرد خودم آنها را دیده بودم... یا خود پوآرو آن کاغذها را نابود کرده بود (که بسیار بعید به نظر میرسید) یا کار کار ایکس بود... اما کیف خالی نبود. یادم آمد پوآرو قول داده بود من سرنخهای دیگری را هم در کیف خواهم یافت که ایکس از آنها خبر نداشت. عجب، یعنی آن سرنخها همینها بودند؟ یک نسخه از اتللو، یک کتاب کوچک و ارزان. کتاب دیگری هم در کیف دیده میشد، نمایشنامه جان فرگوسن، اثر سنت جان اروین. یک نشانگر کوچک هم لای پرده سوم نمایشنامه بود. بهتزده به آن دو کتاب زل زده بودم. اینها سرنخهایی بودند که پوآرو برای من گذاشته بود و من ابدا از آنها سر در نمیآوردم! تنها چیزی که به ذهنم رسید نوعی رمز بود، رمزی بر پایه واژگان آن دو نمایشنامه». و چهار ماه بعد از مرگ پوآرو نامهای از او به دستِ دستارش میرسد که پوآرو خود به روال همیشگیاش، این بار بعد از مرگ خود، نشانهها را مانند یک پازل پیش چشم هستینگز میچیند و به قول خودش مهمترین نشانه را از اتللو شکسپیر میآورد که نمایش تمام عیار «هنر
آدمکشی» است و به این ترتیب، راز مرگِ نورتون و خودش را برملا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.