سرگذشت شاعر مطرود و عاشقانهای تاریخی
شرق: ادگار آلنپو از مهمترین و تأثیرگذارترین نویسندگان و شاعران قرننوزدهمی آمریکا است که در سال 1809 در بوستون متولد شد و امروز به عنوان نویسندهای شاخص در ادبیات جهانی شناخته میشود. پو در جوانی با مشکلات مالی متعددی روبهرو بود و ضمنا شعرهایی که در آن دوره منتشر میکرد با استقبال چندانی روبهرو نمیشد و او در ابتدا برای بهدستآوردن موقعیت مالی بهتر به داستاننویسی روی آورد. چاپ داستانهایی از او باعث شد تا او در مجلهای شروع به فعالیت کند و بعد از مدتی تا سمت سردبیری مجله پیش رفت و کمکم به شهرت رسید. پو نظریاتی مخصوصبهخود در باب شعر و داستان داشت و برایناساس نقدهای تندی درباره آثار ادبی نویسندگان دیگر منتشر میکرد که این موضوع باعث میشد او مخالفان زیادی پیدا کند. اما بااینحال بسیاری از داستانهای مشهور پو در مجلات مختلفی که او در آنها کار میکرد، منتشر شدند از جمله داستان «قتل در خیابان مورگ» یا «قتلهای کوچه مورگ». پو با نوشتن این داستان در سال 1841 درواقع ژانر ادبیات پلیسی یا معمایی-جنایی را بنیان گذاشت و روایت کارآگاهی مدرن را برای اولینبار در داستان مطرح کرد. شخصیت اصلی این داستان، شوالیه
دوپن است که چهرهای فراموشنشدنی در این ژانر ادبی بهشمار میرود و بعدها بسیاری از نویسندگان دیگر ژانر ادبیات پلیسی از این پرسوناژ برای آفرینش شخصیتهای داستانیشان الهام گرفتند. تنوع و گونهگونی آثار آلنپو زیاد است و از این نظر داستانها و شعرهای او را میتوان بر اساس نظریات مختلف مورد بررسی قرار داد و یا از سویی دیگر تأثیرات او را در جریانهای مختلف ادبی دید. پو از سالها پیش در ایران هم شناخته میشد و از برخی داستانهای او ترجمههای متعددی در سالهای مختلف منتشر شده است. اخیرا هم کتابی درباره زندگی پو با عنوان «پو؛ مردی که هرگز نخندید» از پیتر آکروید و با ترجمه شهاب شکروی در نشر آفتابکاران منتشر شده است. عنوان فرعی این کتاب، «نگاهی متفاوت به زندگی ادگار آلنپو» است و شخصیت و زندگی پو را با دیدی تاریخی-اجتماعی بررسی کرده است. کتاب در بخشهای مختلف زندگی آلنپو را شرح داده و البته در آغاز با مرگ آلنپو و ابهامهای مربوط به آن شروع شده است. نویسنده میگوید زندگی پو مثل داستانها و نوشتههایش ناگهانی و مبهم به پایان رسید. زندگی او رمز و راز رنجآوری داشت که هنوز حلنشده باقی ماندهاند. نویسنده کتاب به این
نکته اشاره میکند که آلنپو از آغاز زندگیاش با مسائل زیادی روبهرو بود؛ «ادگار آلنپو، شخصیتی سرگشته با روحی درهمشکسته به نماد شاعر مطرود بدل شد. او سرنوشت خوبی نداشت، زندگیاش هرچه بود غیرقابل تحمل بود. از زمانی که متولد شد، باران مصیبتها بر سرش باریدن گرفت. او در جایی گفته بود: یکی از سادهترین کارها برای ایجاد تحول فراگیر در افکار مردم دنیا نوشتن و انتشار کتابهای خیلی کوچک است. عنوان آنها باید ساده باشد، چند کلمه معمولی، و مثلا وجود درهمشکسته من، اما همین کتاب کوچک باید بهخوبی بیانگر عنوانش باشد. اگرچه پو هرگز چنین کتابی ننوشت، زندگیاش واقعا درخور این عنوان بود. رنج ناشی از اضطرابهای پایانناپذیر و حسرتهای همیشگی خیلی زود در زندگی او ریشه دواند». پیش از آنکه پو متولد شد، مادرش به بیماری سل مبتلا شده بود و احتمالا او در شکم مادرش با نارسایی غذایی روبهرو بوده است. نویسنده کتاب میگوید صحنههایی از فضاهای بسته و تنگ که قربانی در آن دراز کشیده و به سختی نفس میکشد نقش عمدهای در داستانهای پو ایفا میکند. از سوی دیگر، خانواده او با فقر زیادی روبهرو بودند و فشارهای عصبی ناشی از آن از همان آغاز
تولد بر روی پو وجود داشته است چراکه خانواده او با تنشها و بحرانهای روحی مواجه بودند. در کتاب درباره روز تولد پو آمده: «پو در یک روز سرد زمستانی، نوزدهم ژانویه سال 1809، در مهمانخانهای قدیمی در بوستون به دنیا آمد. آن روز طوفان یخهای شناور را به بندرگاه بوستون آورده بود. گزارشهایی که بعدها منتشر شد حاکی از آن است که پو سال تولدش را تغییر داده بود. گویا تمایلی به یادآوری آن روز نداشته. پدر و مادرش بازیگران تئاتر دورهگردی بودند که اگر خوشبینانه نگاه کنیم، تنها میتوان گفت شرایطشان کمی بهتر از آوارگی و خانهبهدوشی بود. آنها نام فرزندشان را از آقای ادگار گرفته بودند، مدیر گروه بازیگرانی که خانواده پو در آن به مشغول به کار بودند. برخی از همدورهایهای پو به این نکته اشاره کردهاند که رفتارهای او در سنین بالاتر بسیار متأثر از دنیای تئاتر و نمایش بوده».
در سیر روایت کتاب همانطور که زندگی پو توصیف میشود، به داستانهای او نیز اشاره میشود و از طریق نامهها یا نوشتههایی که از پو به جا مانده یا بر اساس آنچه دیگران گفتهاند، کموبیش به روند نوشتهشدن آثار او نیز پرداخته شده است. در قسمتی از بخش پایانی کتاب با عنوان «آخرین سال» میخوانیم: «پو همچنان تلاش میکرد برای آیندهاش برنامهای داشته باشد. فوریه سال 1849، نامهای نسبتا خوشبینانه برای دوست قدیمیاش، فردریک توماس، نوشت و گفت: دستکم در زندگیام ادیب شناخته میشوم. او به آنی ریچموند گفت: حتی یک روز را هم به شب نرساندم، بیآنکه حداقل سه صفحه نوشته باشم. بهار آن سال، نسخه نهایی داستان ناقوسها را به پایان رساند و شروع به نوشتن شعری با عنوان آنابل لی کرد. همچنین در حال نوشتن یکی از عجیبترین داستانهای خود به نام هوپ فراگ بود، داستانی درباره خونخواهی و انتقام دلقکی کوتاهقد که برای امرار معاش مجبور بود اشرافزادهها و ولینعمتهای خود را سرگرم کند. همچنین داستانی تخیلی به نام ون کمپلن و اکتشاف او نوشت که موضوع آن درباره تبدیل سرب به طلا بود». پیتر آکروید در کتابش تلاش کرده زوایای پنهان زندگی پو را روایت
کند.
«تا پسفردا بشود زمان در نظرش درنگ زیادی داشت. حس میکرد خورشید نمیتواند خود را از بین آن دو درخت کاج نجات دهد. حس میکرد شاخ و برگ تیز کاجها به بدن خورشید فرو رفتهاند و او را خونین و مالین کردهاند. بارها سربالایی تپه کوچک را طی کرد، از درختی که برای او حکم دوربین دیدهبانی داشت بالا رفت. جهانی پر از سبزه در مقابلش دید. گرما و رطوبت تمامی درختهای دامنه کوه را سبز کرده بود. از دور برق خورشید را بر روی رود جمنا دید. آبی که مثل آینه ساکن و آرام بود. آینهِ آب انعکاسش را در چشمان او میریخت. یک آن دلش خواست لباس از تن بریزد، آنگونه که از رحم مادر پای به این دنیا گذاشته بود و در آب جمنا غوطه بخورد. چندین بار از فیروز خواهش کرده بود و او قبول نکرده بود. استاد زوبین دستور اکید داده بود که به هیچوجه یزدان از کوه پایین نیاید. گفته بود برای سلامت و زنده ماندن عیسی هم شده زیر بار هوسهایش نرود، در آینده، آنقدر تن به آب خواهد زد که تمام آبهای دنیا از دستش خسته شوند، میتواند تمام درازنای یک رود را شنا کند تا به دریا برسد، آنوقت میتواند ادعا کند که آزاد است». این بخشی از رمان «ظلمت شب یلدا»ی امین فقیری است
که مدتی پیش در نشر آفتابکاران منتشر شد. امین فقیری، داستاننویس و نمایشنامهنویسی پرسابقه است که تاکنون آثار زیادی از او منتشر شده و «ظلمت شب یلدا» با عنوان فرعی عاشقانهای بر بستر تاریخ تازهترین رمان او به شمار میرود. این رمان، روایت داستانی عاشقانه میان عیسی و یلدا است که در بستری تاریخی شکل میگیرد. همچنین شیراز که زادگاه و شهر نویسنده است، نقشی پررنگ در روایت رمان دارد.
فقیری، در 30 آذر 1323 در محله سر دزدک شیراز به دنیا آمده است. اولین داستانهای فقیری بعد از پایان دوره متوسطه او در روزنامه و مجلات منتشر شدند. از جمله داستانی با نام «چتر» که در روزنامه کیهان چاپ شده بود. همینطور، بعدها نیز تعداد زیادی از داستانهای او در مجلات و نشریات مختلف منتشر شدند و خود داستان «دهکده پرملال» نیز اولینبار در مجله فردوسی منتشر شد. داستان «کوچ» در مجله بازار رشت به چاپ رسید و همچنین «آب» توسط بهآذین در پیام نوین به چاپ رسید. احمد شاملو اما نقش مهمی در چاپ داستانهای فقیری داشته و در آن سالها هفت داستان از او را در مجله خوشه منتشر کرده بود. فقیری مجموعه داستان «دهکده پرملال» را در سال 1347 منتشر کرد که با استقبال خوبی هم مواجه شد. از آن پس او داستانها و نمایشنامههای زیادی نوشت و به کارهای دیگری همچون روزنامهنگاری هم مشغول بود. در بخشی دیگر از رمان «ظلمت شب یلدا» میخوانیم: «هرچه بود در عوالم بچگی بود. به سیزده چهارده سالگی که رسید دیگر جذب مجسمهسازی شده بود. خیلی کم شهر را ترک میکرد. اگر به روستا میآمد، بیشتر به خاطر شبدیز بود. کمتر به سراغ قلماسنگ میرفت. از اینکه در کوچکی
چند پرنده را با آن سنگهای انتخاب شده زده بود پیش خود شرمنده بود. دیگر هوسی نداشت که موجودی را بیجان کند. پریدن پرندهها را در آسمان آبی مثل شعر میدانست که نمیتوانست تعریف راست و درستی از آن داشته باشد. فقط میدید که چشمانش شوقی برای نظاره پیدا کرده است. چگونه میشد در عالم مجسمهسازی پرندهای را در حالت پرواز تراشید. مگر پرنده بدون هیچ تکیهگاهی در هیئت سنگ یا گچ یا چوب در بلندای آسمان میایستد؟ و از طرفی این دریای آبی را چگونه تصویر کند. این همه آبی را چگونه در زمینه پرواز پرنده بریزد! پس چه بهتر که پرندهها به پرواز خود ادامه دهند و او به تمرین صورتهایی که میشناسد بنشیند. طرحهایی از صورت آنها بزند که باعث خنده خانواده بشود. دستش روز به روز فرزتر و دیدش نسبت به آنچه میدید هنریتر میشد. در هجدهسالگی تراشیدن پیکرهِ انسانی که میشناخت برایش مثل آب خوردن بود. دیگر کسی به کارهایش نمیخندید و ایرادی بر کارش نمیگرفت. پدر یکسره او را به حال خود گذاشته بود، هرچند که از توانایی خود آگاه بود میدانست که نمیتواند سادهترین تصویر را در قالب سنگ بریزد».
شرق: ادگار آلنپو از مهمترین و تأثیرگذارترین نویسندگان و شاعران قرننوزدهمی آمریکا است که در سال 1809 در بوستون متولد شد و امروز به عنوان نویسندهای شاخص در ادبیات جهانی شناخته میشود. پو در جوانی با مشکلات مالی متعددی روبهرو بود و ضمنا شعرهایی که در آن دوره منتشر میکرد با استقبال چندانی روبهرو نمیشد و او در ابتدا برای بهدستآوردن موقعیت مالی بهتر به داستاننویسی روی آورد. چاپ داستانهایی از او باعث شد تا او در مجلهای شروع به فعالیت کند و بعد از مدتی تا سمت سردبیری مجله پیش رفت و کمکم به شهرت رسید. پو نظریاتی مخصوصبهخود در باب شعر و داستان داشت و برایناساس نقدهای تندی درباره آثار ادبی نویسندگان دیگر منتشر میکرد که این موضوع باعث میشد او مخالفان زیادی پیدا کند. اما بااینحال بسیاری از داستانهای مشهور پو در مجلات مختلفی که او در آنها کار میکرد، منتشر شدند از جمله داستان «قتل در خیابان مورگ» یا «قتلهای کوچه مورگ». پو با نوشتن این داستان در سال 1841 درواقع ژانر ادبیات پلیسی یا معمایی-جنایی را بنیان گذاشت و روایت کارآگاهی مدرن را برای اولینبار در داستان مطرح کرد. شخصیت اصلی این داستان، شوالیه
دوپن است که چهرهای فراموشنشدنی در این ژانر ادبی بهشمار میرود و بعدها بسیاری از نویسندگان دیگر ژانر ادبیات پلیسی از این پرسوناژ برای آفرینش شخصیتهای داستانیشان الهام گرفتند. تنوع و گونهگونی آثار آلنپو زیاد است و از این نظر داستانها و شعرهای او را میتوان بر اساس نظریات مختلف مورد بررسی قرار داد و یا از سویی دیگر تأثیرات او را در جریانهای مختلف ادبی دید. پو از سالها پیش در ایران هم شناخته میشد و از برخی داستانهای او ترجمههای متعددی در سالهای مختلف منتشر شده است. اخیرا هم کتابی درباره زندگی پو با عنوان «پو؛ مردی که هرگز نخندید» از پیتر آکروید و با ترجمه شهاب شکروی در نشر آفتابکاران منتشر شده است. عنوان فرعی این کتاب، «نگاهی متفاوت به زندگی ادگار آلنپو» است و شخصیت و زندگی پو را با دیدی تاریخی-اجتماعی بررسی کرده است. کتاب در بخشهای مختلف زندگی آلنپو را شرح داده و البته در آغاز با مرگ آلنپو و ابهامهای مربوط به آن شروع شده است. نویسنده میگوید زندگی پو مثل داستانها و نوشتههایش ناگهانی و مبهم به پایان رسید. زندگی او رمز و راز رنجآوری داشت که هنوز حلنشده باقی ماندهاند. نویسنده کتاب به این
نکته اشاره میکند که آلنپو از آغاز زندگیاش با مسائل زیادی روبهرو بود؛ «ادگار آلنپو، شخصیتی سرگشته با روحی درهمشکسته به نماد شاعر مطرود بدل شد. او سرنوشت خوبی نداشت، زندگیاش هرچه بود غیرقابل تحمل بود. از زمانی که متولد شد، باران مصیبتها بر سرش باریدن گرفت. او در جایی گفته بود: یکی از سادهترین کارها برای ایجاد تحول فراگیر در افکار مردم دنیا نوشتن و انتشار کتابهای خیلی کوچک است. عنوان آنها باید ساده باشد، چند کلمه معمولی، و مثلا وجود درهمشکسته من، اما همین کتاب کوچک باید بهخوبی بیانگر عنوانش باشد. اگرچه پو هرگز چنین کتابی ننوشت، زندگیاش واقعا درخور این عنوان بود. رنج ناشی از اضطرابهای پایانناپذیر و حسرتهای همیشگی خیلی زود در زندگی او ریشه دواند». پیش از آنکه پو متولد شد، مادرش به بیماری سل مبتلا شده بود و احتمالا او در شکم مادرش با نارسایی غذایی روبهرو بوده است. نویسنده کتاب میگوید صحنههایی از فضاهای بسته و تنگ که قربانی در آن دراز کشیده و به سختی نفس میکشد نقش عمدهای در داستانهای پو ایفا میکند. از سوی دیگر، خانواده او با فقر زیادی روبهرو بودند و فشارهای عصبی ناشی از آن از همان آغاز
تولد بر روی پو وجود داشته است چراکه خانواده او با تنشها و بحرانهای روحی مواجه بودند. در کتاب درباره روز تولد پو آمده: «پو در یک روز سرد زمستانی، نوزدهم ژانویه سال 1809، در مهمانخانهای قدیمی در بوستون به دنیا آمد. آن روز طوفان یخهای شناور را به بندرگاه بوستون آورده بود. گزارشهایی که بعدها منتشر شد حاکی از آن است که پو سال تولدش را تغییر داده بود. گویا تمایلی به یادآوری آن روز نداشته. پدر و مادرش بازیگران تئاتر دورهگردی بودند که اگر خوشبینانه نگاه کنیم، تنها میتوان گفت شرایطشان کمی بهتر از آوارگی و خانهبهدوشی بود. آنها نام فرزندشان را از آقای ادگار گرفته بودند، مدیر گروه بازیگرانی که خانواده پو در آن به مشغول به کار بودند. برخی از همدورهایهای پو به این نکته اشاره کردهاند که رفتارهای او در سنین بالاتر بسیار متأثر از دنیای تئاتر و نمایش بوده».
در سیر روایت کتاب همانطور که زندگی پو توصیف میشود، به داستانهای او نیز اشاره میشود و از طریق نامهها یا نوشتههایی که از پو به جا مانده یا بر اساس آنچه دیگران گفتهاند، کموبیش به روند نوشتهشدن آثار او نیز پرداخته شده است. در قسمتی از بخش پایانی کتاب با عنوان «آخرین سال» میخوانیم: «پو همچنان تلاش میکرد برای آیندهاش برنامهای داشته باشد. فوریه سال 1849، نامهای نسبتا خوشبینانه برای دوست قدیمیاش، فردریک توماس، نوشت و گفت: دستکم در زندگیام ادیب شناخته میشوم. او به آنی ریچموند گفت: حتی یک روز را هم به شب نرساندم، بیآنکه حداقل سه صفحه نوشته باشم. بهار آن سال، نسخه نهایی داستان ناقوسها را به پایان رساند و شروع به نوشتن شعری با عنوان آنابل لی کرد. همچنین در حال نوشتن یکی از عجیبترین داستانهای خود به نام هوپ فراگ بود، داستانی درباره خونخواهی و انتقام دلقکی کوتاهقد که برای امرار معاش مجبور بود اشرافزادهها و ولینعمتهای خود را سرگرم کند. همچنین داستانی تخیلی به نام ون کمپلن و اکتشاف او نوشت که موضوع آن درباره تبدیل سرب به طلا بود». پیتر آکروید در کتابش تلاش کرده زوایای پنهان زندگی پو را روایت
کند.
«تا پسفردا بشود زمان در نظرش درنگ زیادی داشت. حس میکرد خورشید نمیتواند خود را از بین آن دو درخت کاج نجات دهد. حس میکرد شاخ و برگ تیز کاجها به بدن خورشید فرو رفتهاند و او را خونین و مالین کردهاند. بارها سربالایی تپه کوچک را طی کرد، از درختی که برای او حکم دوربین دیدهبانی داشت بالا رفت. جهانی پر از سبزه در مقابلش دید. گرما و رطوبت تمامی درختهای دامنه کوه را سبز کرده بود. از دور برق خورشید را بر روی رود جمنا دید. آبی که مثل آینه ساکن و آرام بود. آینهِ آب انعکاسش را در چشمان او میریخت. یک آن دلش خواست لباس از تن بریزد، آنگونه که از رحم مادر پای به این دنیا گذاشته بود و در آب جمنا غوطه بخورد. چندین بار از فیروز خواهش کرده بود و او قبول نکرده بود. استاد زوبین دستور اکید داده بود که به هیچوجه یزدان از کوه پایین نیاید. گفته بود برای سلامت و زنده ماندن عیسی هم شده زیر بار هوسهایش نرود، در آینده، آنقدر تن به آب خواهد زد که تمام آبهای دنیا از دستش خسته شوند، میتواند تمام درازنای یک رود را شنا کند تا به دریا برسد، آنوقت میتواند ادعا کند که آزاد است». این بخشی از رمان «ظلمت شب یلدا»ی امین فقیری است
که مدتی پیش در نشر آفتابکاران منتشر شد. امین فقیری، داستاننویس و نمایشنامهنویسی پرسابقه است که تاکنون آثار زیادی از او منتشر شده و «ظلمت شب یلدا» با عنوان فرعی عاشقانهای بر بستر تاریخ تازهترین رمان او به شمار میرود. این رمان، روایت داستانی عاشقانه میان عیسی و یلدا است که در بستری تاریخی شکل میگیرد. همچنین شیراز که زادگاه و شهر نویسنده است، نقشی پررنگ در روایت رمان دارد.
فقیری، در 30 آذر 1323 در محله سر دزدک شیراز به دنیا آمده است. اولین داستانهای فقیری بعد از پایان دوره متوسطه او در روزنامه و مجلات منتشر شدند. از جمله داستانی با نام «چتر» که در روزنامه کیهان چاپ شده بود. همینطور، بعدها نیز تعداد زیادی از داستانهای او در مجلات و نشریات مختلف منتشر شدند و خود داستان «دهکده پرملال» نیز اولینبار در مجله فردوسی منتشر شد. داستان «کوچ» در مجله بازار رشت به چاپ رسید و همچنین «آب» توسط بهآذین در پیام نوین به چاپ رسید. احمد شاملو اما نقش مهمی در چاپ داستانهای فقیری داشته و در آن سالها هفت داستان از او را در مجله خوشه منتشر کرده بود. فقیری مجموعه داستان «دهکده پرملال» را در سال 1347 منتشر کرد که با استقبال خوبی هم مواجه شد. از آن پس او داستانها و نمایشنامههای زیادی نوشت و به کارهای دیگری همچون روزنامهنگاری هم مشغول بود. در بخشی دیگر از رمان «ظلمت شب یلدا» میخوانیم: «هرچه بود در عوالم بچگی بود. به سیزده چهارده سالگی که رسید دیگر جذب مجسمهسازی شده بود. خیلی کم شهر را ترک میکرد. اگر به روستا میآمد، بیشتر به خاطر شبدیز بود. کمتر به سراغ قلماسنگ میرفت. از اینکه در کوچکی
چند پرنده را با آن سنگهای انتخاب شده زده بود پیش خود شرمنده بود. دیگر هوسی نداشت که موجودی را بیجان کند. پریدن پرندهها را در آسمان آبی مثل شعر میدانست که نمیتوانست تعریف راست و درستی از آن داشته باشد. فقط میدید که چشمانش شوقی برای نظاره پیدا کرده است. چگونه میشد در عالم مجسمهسازی پرندهای را در حالت پرواز تراشید. مگر پرنده بدون هیچ تکیهگاهی در هیئت سنگ یا گچ یا چوب در بلندای آسمان میایستد؟ و از طرفی این دریای آبی را چگونه تصویر کند. این همه آبی را چگونه در زمینه پرواز پرنده بریزد! پس چه بهتر که پرندهها به پرواز خود ادامه دهند و او به تمرین صورتهایی که میشناسد بنشیند. طرحهایی از صورت آنها بزند که باعث خنده خانواده بشود. دستش روز به روز فرزتر و دیدش نسبت به آنچه میدید هنریتر میشد. در هجدهسالگی تراشیدن پیکرهِ انسانی که میشناخت برایش مثل آب خوردن بود. دیگر کسی به کارهایش نمیخندید و ایرادی بر کارش نمیگرفت. پدر یکسره او را به حال خود گذاشته بود، هرچند که از توانایی خود آگاه بود میدانست که نمیتواند سادهترین تصویر را در قالب سنگ بریزد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.