|

تأثیر بحران‌های اقتصادی بر آفرینش‌های هنری

الهام فخاری

زادروز هنرمند بنام و مانایاد سهراب سپهری در مهرماه است. این روزها نوشته‌ها، سروده‌ها، نقاشی‌ها و تکه‌نماهای او در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ای باهم‌رسانی شده است. در همین روزها خبر درگذشت هنرمندان پرآوازه و سالمند دیگری هم پخش شد. نسلی از هنرمندان را از دست داده‌ایم که جایگزین یا همانندی در میان نسل‌های پس از خود ندارند. یادکرد از هنرمندان کارکردی ویژه برای ارزیابی شرایط پدیدآیی آنها می‌تواند داشته باشد. در میانه این یادکردها باید به وضعیت هنر در جامعه امروز و سپهره‌ای که مردم ازجمله هنرمندان ناگزیر به زیستن در آن و دست به کار آفرینش‌های هنری هستند، پرداخت. چگونه شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بر کنش آفرینش‌‌گری هنری اثرگذار است؟ آیا بالندگی (رشد) و پرورش آفرینندگی می‌تواند بدون اثرپذیری از شرایط کلی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باشد؟ بر پایه نظریه سیستم‌های بالندگی برونفن‌ برنر بالندگی ما بر پایه توانش‌های سرشتی و در بافت لایه‌های تودرتوی خویشاوندی، گروهی و اجتماعی پیش می‌رود. در لایه‌ای کلان‌تر روند بالندگی از عامل‌های تاریخی، نظام‌های سیاسی، اقتصاد و شرایط اجتماعی اثر می‌پذیرد. چیستی داشته و نداشته‌های سرشتی ما بر پایه چگونگی بود و نبودهای پیرامون‌مان پدیدار می‌شود. از‌این‌رو باید گفت برآمدن چهره‌های برجسته فرهنگی و هنری هم اثرگرفته از چگونگی بافت اجتماعی و نظام اقتصادی بوده است. چالش‌ها و فشارهای اقتصادی و سیاسی نه‌تنها روند کلی بالندگی فرد را دستخوش دگرگونی می‌کند؛ بلکه می‌تواند او را از فرصت و تجربه‌های رهایی، اندیشیدن و آفریدن بازدارد. جامعه‌ای که برای فراهم‌سازی بایسته‌های زیستن، پایین‌ترین لایه نیازهای آغازین، خوردن و آشامیدن و جایی برای زندگی درگیر دشواری‌های بزرگی باشد، نمی‌تواند آن‌گونه که شایسته است، از تجربه رهایی‌بخش هنر به‌مثابه بخشی از سبک زندگی خود بهره‌مند باشد. گذشته از توانش‌های سرشتی، خودگزیده‌ها و خودخواسته‌های هنرمندانی مانند سهراب سپهری که آنان را سرآمد روزگاران کرده، دست‌کم کمینه‌‌ای (حداقلی)‌ از آسایش، برخورداری و امنیت روانی اقتصادی و اجتماعی برای هنرمند فراهم بوده تا بتواند از فرصت و تجربه رهایی‌بخش آفرینش بهره بگیرد. جنگ‌ها، بازداری (تحریم)ها و کشمکش‌های پیامد آنها نه‌تنها به روزمره زندگی مردم، روند سرمایه‌گذاری و فراوری، بهداشت و آموزش آسیب می‌زند؛ بلکه روند بالندگی هنری و فرهنگی شهروندان را هم دستخوش مسئله می‌کند. هنگامی که باید برای داشتن سرپناهی اجاره‌ای، رساندن لقمه‌ای نان و پرداختن هزینه‌های جاری چند‌نوبته کار کرد، آن‌ هم در شرایط پرمسئله بازار کار، توان شناختی آدم برای زنده‌ماندن صرف می‌شود و درنگی برای رهایی آفرینش باز نمی‌ماند. در شرایط اقتصادی سخت نخستین خدمات و کنش‌هایی که از زندگی مردم زدوده می‌شود، هم آموزش، هنر و آفرینش‌های نو هستند. اگر از ویرانگری جنگ و بازداری‌ها و کشمکش‌ها می‌گوییم و نگران هستیم هم زندگی روزمره و چگونگی زیستن ایرانیان برای‌مان مهم است و هم هشداری درباره شکافی در دریابش و انگیزش و آفرینش هنری پررنگ است. امنیت، آسایش، برخورداری و دسترسی برابر حق هر شهروند ایرانی، نیاز هر کودک و نوجوان و بایسته‌ای برای هنردوستان و هنرمندان این سرزمین است. اقتصاد در فشار و پرگیروگره همه جنبه‌های زندگی و به‌ویژه لایه‌های بالاتر نیازهای زیستن را دستخوش آسیب می‌کند. حق ما است و می‌خواهیم آفریننده باشیم، پس ساماندهی اقتصاد یک نیاز و خواسته بنیادی آموزشیاران و هنرمندان هم هست. ما سهراب سپهری را ارج می‌نهیم و می‌خواهیم زمینه پرورش سهراب‌‌ها را داشته باشیم.

زادروز هنرمند بنام و مانایاد سهراب سپهری در مهرماه است. این روزها نوشته‌ها، سروده‌ها، نقاشی‌ها و تکه‌نماهای او در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ای باهم‌رسانی شده است. در همین روزها خبر درگذشت هنرمندان پرآوازه و سالمند دیگری هم پخش شد. نسلی از هنرمندان را از دست داده‌ایم که جایگزین یا همانندی در میان نسل‌های پس از خود ندارند. یادکرد از هنرمندان کارکردی ویژه برای ارزیابی شرایط پدیدآیی آنها می‌تواند داشته باشد. در میانه این یادکردها باید به وضعیت هنر در جامعه امروز و سپهره‌ای که مردم ازجمله هنرمندان ناگزیر به زیستن در آن و دست به کار آفرینش‌های هنری هستند، پرداخت. چگونه شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بر کنش آفرینش‌‌گری هنری اثرگذار است؟ آیا بالندگی (رشد) و پرورش آفرینندگی می‌تواند بدون اثرپذیری از شرایط کلی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی باشد؟ بر پایه نظریه سیستم‌های بالندگی برونفن‌ برنر بالندگی ما بر پایه توانش‌های سرشتی و در بافت لایه‌های تودرتوی خویشاوندی، گروهی و اجتماعی پیش می‌رود. در لایه‌ای کلان‌تر روند بالندگی از عامل‌های تاریخی، نظام‌های سیاسی، اقتصاد و شرایط اجتماعی اثر می‌پذیرد. چیستی داشته و نداشته‌های سرشتی ما بر پایه چگونگی بود و نبودهای پیرامون‌مان پدیدار می‌شود. از‌این‌رو باید گفت برآمدن چهره‌های برجسته فرهنگی و هنری هم اثرگرفته از چگونگی بافت اجتماعی و نظام اقتصادی بوده است. چالش‌ها و فشارهای اقتصادی و سیاسی نه‌تنها روند کلی بالندگی فرد را دستخوش دگرگونی می‌کند؛ بلکه می‌تواند او را از فرصت و تجربه‌های رهایی، اندیشیدن و آفریدن بازدارد. جامعه‌ای که برای فراهم‌سازی بایسته‌های زیستن، پایین‌ترین لایه نیازهای آغازین، خوردن و آشامیدن و جایی برای زندگی درگیر دشواری‌های بزرگی باشد، نمی‌تواند آن‌گونه که شایسته است، از تجربه رهایی‌بخش هنر به‌مثابه بخشی از سبک زندگی خود بهره‌مند باشد. گذشته از توانش‌های سرشتی، خودگزیده‌ها و خودخواسته‌های هنرمندانی مانند سهراب سپهری که آنان را سرآمد روزگاران کرده، دست‌کم کمینه‌‌ای (حداقلی)‌ از آسایش، برخورداری و امنیت روانی اقتصادی و اجتماعی برای هنرمند فراهم بوده تا بتواند از فرصت و تجربه رهایی‌بخش آفرینش بهره بگیرد. جنگ‌ها، بازداری (تحریم)ها و کشمکش‌های پیامد آنها نه‌تنها به روزمره زندگی مردم، روند سرمایه‌گذاری و فراوری، بهداشت و آموزش آسیب می‌زند؛ بلکه روند بالندگی هنری و فرهنگی شهروندان را هم دستخوش مسئله می‌کند. هنگامی که باید برای داشتن سرپناهی اجاره‌ای، رساندن لقمه‌ای نان و پرداختن هزینه‌های جاری چند‌نوبته کار کرد، آن‌ هم در شرایط پرمسئله بازار کار، توان شناختی آدم برای زنده‌ماندن صرف می‌شود و درنگی برای رهایی آفرینش باز نمی‌ماند. در شرایط اقتصادی سخت نخستین خدمات و کنش‌هایی که از زندگی مردم زدوده می‌شود، هم آموزش، هنر و آفرینش‌های نو هستند. اگر از ویرانگری جنگ و بازداری‌ها و کشمکش‌ها می‌گوییم و نگران هستیم هم زندگی روزمره و چگونگی زیستن ایرانیان برای‌مان مهم است و هم هشداری درباره شکافی در دریابش و انگیزش و آفرینش هنری پررنگ است. امنیت، آسایش، برخورداری و دسترسی برابر حق هر شهروند ایرانی، نیاز هر کودک و نوجوان و بایسته‌ای برای هنردوستان و هنرمندان این سرزمین است. اقتصاد در فشار و پرگیروگره همه جنبه‌های زندگی و به‌ویژه لایه‌های بالاتر نیازهای زیستن را دستخوش آسیب می‌کند. حق ما است و می‌خواهیم آفریننده باشیم، پس ساماندهی اقتصاد یک نیاز و خواسته بنیادی آموزشیاران و هنرمندان هم هست. ما سهراب سپهری را ارج می‌نهیم و می‌خواهیم زمینه پرورش سهراب‌‌ها را داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.