|

شهرِ گشوده

ریچارد سنت، روشنفکری نامدار در عرصه عمومی است که در زمینه‌های متنوعی همچون نظریه سیاسی و جامعه‌شناسی شهر قلم می‌زند. او به همراه همسرش، ساسکیا ساسن از فعالان بنام عرصه مطالعات شهری است. سنت در کتاب «ساختن و سکونت» که به‌تازگی به قلم مهدی نصرالله‌زاده ترجمه و از سوی نشر همشهری منتشر شده، کوشیده با ذکر مثال‌های متعدد، کاری را که شهرها، شهرسازی‌ها و شهرسازان از گذشته تا امروز در برقراری رابطه متوازن بین حیثیت مادی و معنوی شهر انجام داده‌اند، توضیح دهد و مورد به مورد، با رویکردی ارزش‌گذارانه که در آن «باز‌بودن» یا«گشودگی» شهر، در برابر فروبستگی آن، محک اصلی نقد نویسنده را ساخته، کامیابی‌ها و ناکامی‌های آنها را برشمرد. از آتن عهد باستان تا شانگهای ابتدای قرن بیست‌‌و‌یکم، گشت‌‌و‌گذار تاریخی نویسنده کل تاریخ زیست شهری را دربر می‌گیرد. «ساختن و سکونت» کتابی است درباره نسبت کالبد مادی شهر با حیات کیفی جاری در آن‌؛ به تعبیر دیگر، کتابی است درباره شهر آن‌گونه که ساخته می‌شود و آن‌طور‌که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند. «ساختن و سکونت» کتابی است در ستایش پیش‌بینی‌ناپذیری شهرها و فراخوانی برای مدارا و تکریمی از تفاوت و تنوع».
آن‌گونه که سنت در مقدمه توضیح می‌دهد، این کتاب آخرین قسمت از کندوکاوی سه‌قسمتی در‌خصوص جایگاه هوموفابر (انسان سازنده) در جامعه است. در مجلد نخست مقوله صنعتگری و استادکاری مورد مطالعه قرار گرفته، به‌ویژه رابطه‌ای که به‌واسطه اقتضائات این کار باید بین سر و دست وجود داشته باشد. مجلد دوم در زمینه همکاری‌ای که کار خوب سبب‌ساز آن می‌شود، مطالعه شد. اما کتاب حاضر، به‌عنوان مجلد سوم سه‌گانه مورد اشاره، هوموفابر را در بطن شهر می‌گذارد. در بخش اول این تحقیق نویسنده بررسی می‌کند که چگونه شهرسازی- کردوکار حرفه‌ای ساختن شهر- به مرور زمان تطور یافته است. در قرن نوزدهم شهرسازان کوشیدند که امر زیسته و امر مصنوع را به هم پیوند زنند؛ به زعم او اینها بافت‌ها و نسوجی هستند که ترد و شکننده‌اند و به آسانی پاره می‌شوند. در قرن بیستم اما‌ سیته (شهر) و ویل (مدینه)، به شیوه‌هایی که شهرسازان درباره شهرسازی اندیشیده بودند و با آن همراه شده بودند، از یکدیگر فاصله گرفتند. در اینجا شهرسازی، از حیث درونی، به اجتماعی بسته و محصور تبدیل شد.
در ادامه، کتاب حاضر به کندوکاو در این مسئله می‌پردازد که چگونه سه موضوع کلان تحت تأثیر خط گسل مورد اشاره بین امر زیسته و امر مصنوع قرار گرفته‌اند. بحث با گسترش عظیم شهرها در جنوبگان آغاز می‌شود؛ جایی که در آن تقابل‌های حل‌ناشده شمالگان جهانی از نو ظاهر شده‌اند. به لحاظ اجتماعی، شهرهای امروزی سخت متأثر و ضایعه‌دیده از پیشنهاد ارسطو هستند که می‌گفت یک سیته (شهر) باید از گونه‌های مختلفی از مردم تشکیل شود. شهر هوشمند مورد نظر میچل به لحاظ انسانی تطور یافته است، خواه به کابوسی بدل شده باشد، همان‌گونه‌که فناوری نیز هم می‌تواند سیته را ببندد و هم آن را باز کند. در بخش سوم درباره این موضوع بحث می‌شود که یک شهر، اگر گشوده‌تر باشد، چگونه یا شبیه چه می‌تواند باشد. یک سیته گشوده مستلزم آن است که افرادی که در آن زندگی می‌کنند، مهارت‌هایی را برای تمشیت یا اداره‌کردن پیچیدگی در خود پرورش دهند. نویسنده سپس کوشیده نشان دهد که چگونه شهرسازان می‌توانند در استفاده از شکل‌های باز با شهرنشینان همکاری کنند. بخش پایانی کتاب حاضر به موضوع تابیده‌بودن ذاتی و اساسی شهر می‌پردازد. در درون شکاف‌های اجتماعی، فناورانه و معمارانه‌ای که در ذیل و بنیاد شهر نهفته‌اند، کار زمان (زمان به‌مثابه فرایندی مؤثر و کارگزار) در روابط موجود بین امر زیسته و امر مصنوع خلل ایجاد می‌کند و آنها را از هم می‌گسلد؛ سخنی که البته بیش از آنکه گزاره‌ای شاعرانه باشد گزاره‌ای عملی است. تلاطمات و بلاتکلیفی‌های حاصل از تغییر اقلیم گسست‌هایی را که در هر شهری هم‌زمان با تحول و تطور آن اتفاق می‌افتند، روشن و آشکار می‌سازند. این تلاطمات نویسنده را در انتهای کتاب به این موضوع باز‌می‌گرداند که آیا اخلاق می‌تواند به طراحی شهر شکل ببخشد؟
سنت بر عاملیت، کنشگری و مشارکت به‌عنوان لازمه زیستن در شهر باز تأکید دارد و این امر همان‌قدر که به اخلاقی اشاره دارد، پیامی سیاسی نیز در خود دارد. دفاع نویسنده از شهر باز و از تعامل جهات مادی و معنوی شهر در واقع دفاع از همین عاملیت و مشارکت با همه استلزامات اخلاقی و سیاسی نهفته در این اصطلاحات است. کتاب حاضر، با توجه به سرشت هم‌زمان نظری و تاریخی آن می‌تواند باعث طرح پرسش‌هایی درخصوص ماهیت شهرسازی و طراحی شهری و نسبت آن با اخلاق و سیاست شود. صرف‌نظر از رویکرد خاص نویسنده و راه‌حل‌های پیشنهادی او، نفس طرح این پرسش‌ها مهم است‌؛ چیزهایی که شاید تا پیش از این در نزد ما بدیهی و مفروض انگاشته می‌شدند، در این کتاب تبدیل به پرسش و مسئله شده‌اند. همراهی با این رویکرد و اندیشیدن مستقل و متعهدانه به مقولات شهرنشینی و شهرسازی احتمالا و به‌طور هم‌زمان، کمترین و بیشترین تأثیری است که این کتاب برای علاقه‌مندان به این حوزه می‌تواند داشته باشد.
این اثر از مجموعه کتاب‌هایی است که دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران در دو سال گذشته به ترجمه و انتشار آنها همت گماشته است. این مجموعه مشتمل بر ترجمه برخی از منابع و متون مهم در حوزه مطالعات شهری است که اغلب از متون اصلی و پرارجاع این شاخه علمی‌اند که تا پیش از این به فارسی ترجمه نشده بود. آن‌گونه که در مقدمه مجموعه آمده ترجمه این متون مستلزم انتخاب از میان مجموعه متنوع کتاب‌های منتشرشده توسط محققان شناخته‌شده و ناشران معتبر جهان بود. این انتخاب بر اساس درکی از موقعیت کنونی شهر تهران و تشخیص ضرورت ترجمه کتاب‌هایی صورت گرفته که بتواند خلأهای اصلی منابع مطالعات شهری را پر کند. در نهایت جمع‌بندی شورای علمی تألیف و ترجمه بر این بوده که تقویت منابع نظری و تحقیقات تجربی حوزه نابرابری‌های اجتماعی و عدالت و توجه به نقد اقتصاد سیاسی شهر با موقعیت امروزی تهران همخوانی بیشتری دارد و هم‌راستا با تغییر پارادایم اداره شهر است.

ریچارد سنت، روشنفکری نامدار در عرصه عمومی است که در زمینه‌های متنوعی همچون نظریه سیاسی و جامعه‌شناسی شهر قلم می‌زند. او به همراه همسرش، ساسکیا ساسن از فعالان بنام عرصه مطالعات شهری است. سنت در کتاب «ساختن و سکونت» که به‌تازگی به قلم مهدی نصرالله‌زاده ترجمه و از سوی نشر همشهری منتشر شده، کوشیده با ذکر مثال‌های متعدد، کاری را که شهرها، شهرسازی‌ها و شهرسازان از گذشته تا امروز در برقراری رابطه متوازن بین حیثیت مادی و معنوی شهر انجام داده‌اند، توضیح دهد و مورد به مورد، با رویکردی ارزش‌گذارانه که در آن «باز‌بودن» یا«گشودگی» شهر، در برابر فروبستگی آن، محک اصلی نقد نویسنده را ساخته، کامیابی‌ها و ناکامی‌های آنها را برشمرد. از آتن عهد باستان تا شانگهای ابتدای قرن بیست‌‌و‌یکم، گشت‌‌و‌گذار تاریخی نویسنده کل تاریخ زیست شهری را دربر می‌گیرد. «ساختن و سکونت» کتابی است درباره نسبت کالبد مادی شهر با حیات کیفی جاری در آن‌؛ به تعبیر دیگر، کتابی است درباره شهر آن‌گونه که ساخته می‌شود و آن‌طور‌که انسان‌ها در آن زندگی می‌کنند. «ساختن و سکونت» کتابی است در ستایش پیش‌بینی‌ناپذیری شهرها و فراخوانی برای مدارا و تکریمی از تفاوت و تنوع».
آن‌گونه که سنت در مقدمه توضیح می‌دهد، این کتاب آخرین قسمت از کندوکاوی سه‌قسمتی در‌خصوص جایگاه هوموفابر (انسان سازنده) در جامعه است. در مجلد نخست مقوله صنعتگری و استادکاری مورد مطالعه قرار گرفته، به‌ویژه رابطه‌ای که به‌واسطه اقتضائات این کار باید بین سر و دست وجود داشته باشد. مجلد دوم در زمینه همکاری‌ای که کار خوب سبب‌ساز آن می‌شود، مطالعه شد. اما کتاب حاضر، به‌عنوان مجلد سوم سه‌گانه مورد اشاره، هوموفابر را در بطن شهر می‌گذارد. در بخش اول این تحقیق نویسنده بررسی می‌کند که چگونه شهرسازی- کردوکار حرفه‌ای ساختن شهر- به مرور زمان تطور یافته است. در قرن نوزدهم شهرسازان کوشیدند که امر زیسته و امر مصنوع را به هم پیوند زنند؛ به زعم او اینها بافت‌ها و نسوجی هستند که ترد و شکننده‌اند و به آسانی پاره می‌شوند. در قرن بیستم اما‌ سیته (شهر) و ویل (مدینه)، به شیوه‌هایی که شهرسازان درباره شهرسازی اندیشیده بودند و با آن همراه شده بودند، از یکدیگر فاصله گرفتند. در اینجا شهرسازی، از حیث درونی، به اجتماعی بسته و محصور تبدیل شد.
در ادامه، کتاب حاضر به کندوکاو در این مسئله می‌پردازد که چگونه سه موضوع کلان تحت تأثیر خط گسل مورد اشاره بین امر زیسته و امر مصنوع قرار گرفته‌اند. بحث با گسترش عظیم شهرها در جنوبگان آغاز می‌شود؛ جایی که در آن تقابل‌های حل‌ناشده شمالگان جهانی از نو ظاهر شده‌اند. به لحاظ اجتماعی، شهرهای امروزی سخت متأثر و ضایعه‌دیده از پیشنهاد ارسطو هستند که می‌گفت یک سیته (شهر) باید از گونه‌های مختلفی از مردم تشکیل شود. شهر هوشمند مورد نظر میچل به لحاظ انسانی تطور یافته است، خواه به کابوسی بدل شده باشد، همان‌گونه‌که فناوری نیز هم می‌تواند سیته را ببندد و هم آن را باز کند. در بخش سوم درباره این موضوع بحث می‌شود که یک شهر، اگر گشوده‌تر باشد، چگونه یا شبیه چه می‌تواند باشد. یک سیته گشوده مستلزم آن است که افرادی که در آن زندگی می‌کنند، مهارت‌هایی را برای تمشیت یا اداره‌کردن پیچیدگی در خود پرورش دهند. نویسنده سپس کوشیده نشان دهد که چگونه شهرسازان می‌توانند در استفاده از شکل‌های باز با شهرنشینان همکاری کنند. بخش پایانی کتاب حاضر به موضوع تابیده‌بودن ذاتی و اساسی شهر می‌پردازد. در درون شکاف‌های اجتماعی، فناورانه و معمارانه‌ای که در ذیل و بنیاد شهر نهفته‌اند، کار زمان (زمان به‌مثابه فرایندی مؤثر و کارگزار) در روابط موجود بین امر زیسته و امر مصنوع خلل ایجاد می‌کند و آنها را از هم می‌گسلد؛ سخنی که البته بیش از آنکه گزاره‌ای شاعرانه باشد گزاره‌ای عملی است. تلاطمات و بلاتکلیفی‌های حاصل از تغییر اقلیم گسست‌هایی را که در هر شهری هم‌زمان با تحول و تطور آن اتفاق می‌افتند، روشن و آشکار می‌سازند. این تلاطمات نویسنده را در انتهای کتاب به این موضوع باز‌می‌گرداند که آیا اخلاق می‌تواند به طراحی شهر شکل ببخشد؟
سنت بر عاملیت، کنشگری و مشارکت به‌عنوان لازمه زیستن در شهر باز تأکید دارد و این امر همان‌قدر که به اخلاقی اشاره دارد، پیامی سیاسی نیز در خود دارد. دفاع نویسنده از شهر باز و از تعامل جهات مادی و معنوی شهر در واقع دفاع از همین عاملیت و مشارکت با همه استلزامات اخلاقی و سیاسی نهفته در این اصطلاحات است. کتاب حاضر، با توجه به سرشت هم‌زمان نظری و تاریخی آن می‌تواند باعث طرح پرسش‌هایی درخصوص ماهیت شهرسازی و طراحی شهری و نسبت آن با اخلاق و سیاست شود. صرف‌نظر از رویکرد خاص نویسنده و راه‌حل‌های پیشنهادی او، نفس طرح این پرسش‌ها مهم است‌؛ چیزهایی که شاید تا پیش از این در نزد ما بدیهی و مفروض انگاشته می‌شدند، در این کتاب تبدیل به پرسش و مسئله شده‌اند. همراهی با این رویکرد و اندیشیدن مستقل و متعهدانه به مقولات شهرنشینی و شهرسازی احتمالا و به‌طور هم‌زمان، کمترین و بیشترین تأثیری است که این کتاب برای علاقه‌مندان به این حوزه می‌تواند داشته باشد.
این اثر از مجموعه کتاب‌هایی است که دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران در دو سال گذشته به ترجمه و انتشار آنها همت گماشته است. این مجموعه مشتمل بر ترجمه برخی از منابع و متون مهم در حوزه مطالعات شهری است که اغلب از متون اصلی و پرارجاع این شاخه علمی‌اند که تا پیش از این به فارسی ترجمه نشده بود. آن‌گونه که در مقدمه مجموعه آمده ترجمه این متون مستلزم انتخاب از میان مجموعه متنوع کتاب‌های منتشرشده توسط محققان شناخته‌شده و ناشران معتبر جهان بود. این انتخاب بر اساس درکی از موقعیت کنونی شهر تهران و تشخیص ضرورت ترجمه کتاب‌هایی صورت گرفته که بتواند خلأهای اصلی منابع مطالعات شهری را پر کند. در نهایت جمع‌بندی شورای علمی تألیف و ترجمه بر این بوده که تقویت منابع نظری و تحقیقات تجربی حوزه نابرابری‌های اجتماعی و عدالت و توجه به نقد اقتصاد سیاسی شهر با موقعیت امروزی تهران همخوانی بیشتری دارد و هم‌راستا با تغییر پارادایم اداره شهر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.