راههای ابریشم، سازنده جهان آینده
دیدگاهی کلاسیک نسبت به برتری تمدن غرب وجود دارد که همواره از جانب بسیاری از غربیها بازگو میشود: ابتدا تمدن یونانی وجود داشت که با حمله اسکندر جهانگیر شد. سپس تمدن هلنی شکل گرفت و تا زمان شکلگیری امپراتوری روم ادامه داشت. مسیحیت توانست امپراتوری روم را جهانگیر و آموزههای آن را مورد پسند همگان قرار دهد. پس از یک دوره فترت (دوران قرون وسطی) نوبت به برآمدن امپراتوریهای اسپانیا و پرتغال رسید که شکلدهنده جامعه مرکانتلیستی بودند. سپس به واسطه هلند و انگلستان این امپراتوری بسط پیدا کرد و بعدا اوج قدرت غرب به آن سوی آتلانتیک (اقیانوس اطلس) منتقل شد. در این دیدگاه نسبت انگلیس به آمریکا در دوران مدرن مانند نسبت یونان به روم در نظر گرفته میشود؛ یعنی انتقال از قدرتی جغرافیایی به قدرت جغرافیایی دیگر با بسطی جهانشمولتر و پردامنهتر. اما دیدگاههای دیگری نیز وجود دارد که همواره ارزش تاریخی بیشتری نسبت به شرق قائل بودهاند. پیتر فرانکوپن در کتاب «راههای ابریشم؛ تاریخ جهان از دیدگاهی نو» از این منظر به عظمت شرق و تاریخ آن میپردازد و از خودبزرگبینی غربیها خرده میگیرد. این کتاب در سال 2015 منتشر شد و ترجمه
فارسی آن سال گذشته به قلم حسن افشار و به همت نشر مرکز منتشر شد. به تازگی ادامه این کتاب با عنوان «راههای ابریشم نو؛ اکنون و آینده جهان» که در سال 2019 منتشر شده به فارسی ترجمه و راهی بازار نشر شده است. نویسنده این کتاب، پیتر فرانکوپن، مورخ و استاد دانشگاه آکسفورد و مدیر مرکز مطالعات بیزانس در این دانشگاه است. او نویسنده کتاب «جنگ صلیبی اول: فراخوان از شرق»، یکی از آثار مهم درباره بیزانس، اسلام و غرب در قرنهای یازدهم و دوازدهم است که این کتاب نیز به زودی به همت نشر مرکز ترجمه و منتشر خواهد شد.
در مقطع پایانی قرن نوزدهم، فردیناند فون ریشتهوفن جغرافیدان آلمانی، برای توصیف شبکه دادوستد چین در عصر خاندانِ هان با بقیه جهان اصطلاحی ساخت و نامش را «راههای ابریشم» گذاشت که این اصطلاح به مذاق همه، از اهل علم گرفته تا مردم عادی، خوش آمد. کتاب فرانکوپن در سال 2015 بازخوانی مفصل تاریخ و دگرگونیهای این شبکه دادوستد اقتصادی و فرهنگی و سیاسی بود. فرانکوپن میگوید هنگامی که استقبال خوانندگان از «راههای ابریشم» را دیده، شگفتزده شده است. چون بیش از یک میلیون نسخه از آن در جهان به فروش رفت و هشت ماه در صدر فهرست ده اثر برتر ساندیتایمز بود، و در بریتانیا و چین و هند و کشورهای خلیج فارس پرفروشترین کتاب شد. به گفته فرانکوپن، کتاب «راههای ابریشم» نشان داد خیلیها مایلاند جهان را بهتر بشناسند و از مردمان و فرهنگها و مناطقی که گذشته پررونقی داشتهاند، بیشتر بدانند و معلوم شد خیلیها علاقهمندند تاریخی را بخوانند که کانون توجه را از قصه آشنای همیشگی، که روایت برتری اروپا و غرب است، به آسیا و شرق منتقل میکند و به شناخت روابط درهمتنیده مردمان و فرهنگها و قارهها؛ چگونگی گسترش دینها و زبانها در
گذشته، چگونگی انتقال سلیقههای خوراکی و پوشاکی و هنری و رقابت و وامگیری آنها از هم کمک کند.
«راههای ابریشم» اهمیت محوری تسلط بر منابع و تجارت خارجی را از گذشته تا امروز نشان میداد و از این رو بسترها و انگیزههای لشکرکشیها را در خشکی و دریا، که امپراتوریها از آن برخاستند، توضیح میدهد و اجازه میدهد که ما گذشته را نه مجموعهای از دورهها و منطقههایی مجزا و متمایز بلکه زنجیرهای ببینیم که جهان را هزاران سال همچون بخشی از تاریخ بزرگتر و فراگیرتری همبسته کرده است. اما «راههای ابریشم نو» درباره آینده است. نویسنده در کتاب قبل از احیا و بازگشت اهمیت دوباره راههای ابریشم گفته بود. این روند همچنان ادامه یافته است و در کتاب جدید بررسی میکند که راههای ابریشم چرا و چگونه زندگی همه ما را تحت تأثیر قرار خواهد داد. او در مقدمه خود در «راههای ابریشم نو» به این نکته اشاره کرده که آگاهی هشداردهنده از اینکه جهان تازهای درهمتنیده میشود، به برنامهریزی برای آینده کمک کرده است؛ آیندهای که دگرگونی الگوهای قدرت اقتصادی و سیاسی را شتاب میبخشد و روی آن سرمایهگذاری میکند. الگوی عمده هم بین آنها، ابتکار یک کمربند و یک جاده است که حکم امضای مخصوص شی جینپینگ رئیسجمهور چین، در اقتصاد و سیاست خارجی
را پیدا کرده است. عمده تمرکز نویسنده در این کتاب بررسی آینده ژئوپلیتیک و اقتصادی چین در نسبت با سایر قدرتهای اقتصادی جهان است. کتاب اطلاعات و آمارهای اقتصادی و تکنولوژیکی متنوعی را بررسی میکند و نویسنده با مهارت جزئیات زیادی را به هم ربط میدهد و گزارشی خواندنی و همهفهم از جابهجایی قدرت اقتصادی جهان و چشمانداز آن در قرن بیستویکم ارائه میدهد.
به چشم آمریکا «راههای ابریشم» از بن مضر است و چین و روسیه و ایران- سه کشور بزرگ و مهم جهان- برای آمریکا و ثبات جهانی خطرناکاند. دو کشور دیگر، ترکیه و پاکستان، غدههایی سرطانیاند که تنها چارهشان جراحی است، و تجربههای سوریه و عراق و افغانستان درسهایی سودمندند که نشان میدهند مداخلهها اغلب به نتیجه دلخواه نمیرسند. به نظر فرانکوپن یکی از چالشهای تاریخنگاران، یا صرفا ناظران وقایع معاصر، دیدن تصویر بزرگ است. آگاهی از چگونگی روابط در جهان و ارزیابی چگونگی اتصال نقطهها به یکدیگر کمک میکند که نه تنها فهم بهتری از آنچه در اطرافمان میگذرد پیدا کنیم بلکه دیدگاه بهتری برای پایش دقیقتر رویدادها نیز به دست آوریم. همچون سنجش چگونگی چینش قطعات پازل ژئوپلیتیک جهان کمک میکند که حساسیتها و مخاطرات- نیز فرصتهای همراه و همکاری- را بهتر توضیح دهیم تا به نوبه خود امکان تصمیمگیری سنجیدهتر را فراهم آورد. 2500 سال پیش، شاه دولت ژائو در شمال شرق چین گفته بود «توانایی پیروی از راه و رسم گذشتگان برای پیشبرد جهان امروز کفایت نمیکند» به زعم نویسنده این سخن حکیمانه در دوران ما نیز صادق است. فهم علت دگرگونیها گام نخست
در کسب توانایی آمادهشدن برای آنها و سازگارشدن با آنهاست. کوشش برای کندکردن یا متوقفکردن دگرگونیها توهم است. آنچه توهم نیست واقعیت خیزش «راههای ابریشم» است، که ادامه خواهد یافت و رشد و تحول و تکامل آنها، خوب یا بد، آینده جهان را خواهد ساخت.
دیدگاهی کلاسیک نسبت به برتری تمدن غرب وجود دارد که همواره از جانب بسیاری از غربیها بازگو میشود: ابتدا تمدن یونانی وجود داشت که با حمله اسکندر جهانگیر شد. سپس تمدن هلنی شکل گرفت و تا زمان شکلگیری امپراتوری روم ادامه داشت. مسیحیت توانست امپراتوری روم را جهانگیر و آموزههای آن را مورد پسند همگان قرار دهد. پس از یک دوره فترت (دوران قرون وسطی) نوبت به برآمدن امپراتوریهای اسپانیا و پرتغال رسید که شکلدهنده جامعه مرکانتلیستی بودند. سپس به واسطه هلند و انگلستان این امپراتوری بسط پیدا کرد و بعدا اوج قدرت غرب به آن سوی آتلانتیک (اقیانوس اطلس) منتقل شد. در این دیدگاه نسبت انگلیس به آمریکا در دوران مدرن مانند نسبت یونان به روم در نظر گرفته میشود؛ یعنی انتقال از قدرتی جغرافیایی به قدرت جغرافیایی دیگر با بسطی جهانشمولتر و پردامنهتر. اما دیدگاههای دیگری نیز وجود دارد که همواره ارزش تاریخی بیشتری نسبت به شرق قائل بودهاند. پیتر فرانکوپن در کتاب «راههای ابریشم؛ تاریخ جهان از دیدگاهی نو» از این منظر به عظمت شرق و تاریخ آن میپردازد و از خودبزرگبینی غربیها خرده میگیرد. این کتاب در سال 2015 منتشر شد و ترجمه
فارسی آن سال گذشته به قلم حسن افشار و به همت نشر مرکز منتشر شد. به تازگی ادامه این کتاب با عنوان «راههای ابریشم نو؛ اکنون و آینده جهان» که در سال 2019 منتشر شده به فارسی ترجمه و راهی بازار نشر شده است. نویسنده این کتاب، پیتر فرانکوپن، مورخ و استاد دانشگاه آکسفورد و مدیر مرکز مطالعات بیزانس در این دانشگاه است. او نویسنده کتاب «جنگ صلیبی اول: فراخوان از شرق»، یکی از آثار مهم درباره بیزانس، اسلام و غرب در قرنهای یازدهم و دوازدهم است که این کتاب نیز به زودی به همت نشر مرکز ترجمه و منتشر خواهد شد.
در مقطع پایانی قرن نوزدهم، فردیناند فون ریشتهوفن جغرافیدان آلمانی، برای توصیف شبکه دادوستد چین در عصر خاندانِ هان با بقیه جهان اصطلاحی ساخت و نامش را «راههای ابریشم» گذاشت که این اصطلاح به مذاق همه، از اهل علم گرفته تا مردم عادی، خوش آمد. کتاب فرانکوپن در سال 2015 بازخوانی مفصل تاریخ و دگرگونیهای این شبکه دادوستد اقتصادی و فرهنگی و سیاسی بود. فرانکوپن میگوید هنگامی که استقبال خوانندگان از «راههای ابریشم» را دیده، شگفتزده شده است. چون بیش از یک میلیون نسخه از آن در جهان به فروش رفت و هشت ماه در صدر فهرست ده اثر برتر ساندیتایمز بود، و در بریتانیا و چین و هند و کشورهای خلیج فارس پرفروشترین کتاب شد. به گفته فرانکوپن، کتاب «راههای ابریشم» نشان داد خیلیها مایلاند جهان را بهتر بشناسند و از مردمان و فرهنگها و مناطقی که گذشته پررونقی داشتهاند، بیشتر بدانند و معلوم شد خیلیها علاقهمندند تاریخی را بخوانند که کانون توجه را از قصه آشنای همیشگی، که روایت برتری اروپا و غرب است، به آسیا و شرق منتقل میکند و به شناخت روابط درهمتنیده مردمان و فرهنگها و قارهها؛ چگونگی گسترش دینها و زبانها در
گذشته، چگونگی انتقال سلیقههای خوراکی و پوشاکی و هنری و رقابت و وامگیری آنها از هم کمک کند.
«راههای ابریشم» اهمیت محوری تسلط بر منابع و تجارت خارجی را از گذشته تا امروز نشان میداد و از این رو بسترها و انگیزههای لشکرکشیها را در خشکی و دریا، که امپراتوریها از آن برخاستند، توضیح میدهد و اجازه میدهد که ما گذشته را نه مجموعهای از دورهها و منطقههایی مجزا و متمایز بلکه زنجیرهای ببینیم که جهان را هزاران سال همچون بخشی از تاریخ بزرگتر و فراگیرتری همبسته کرده است. اما «راههای ابریشم نو» درباره آینده است. نویسنده در کتاب قبل از احیا و بازگشت اهمیت دوباره راههای ابریشم گفته بود. این روند همچنان ادامه یافته است و در کتاب جدید بررسی میکند که راههای ابریشم چرا و چگونه زندگی همه ما را تحت تأثیر قرار خواهد داد. او در مقدمه خود در «راههای ابریشم نو» به این نکته اشاره کرده که آگاهی هشداردهنده از اینکه جهان تازهای درهمتنیده میشود، به برنامهریزی برای آینده کمک کرده است؛ آیندهای که دگرگونی الگوهای قدرت اقتصادی و سیاسی را شتاب میبخشد و روی آن سرمایهگذاری میکند. الگوی عمده هم بین آنها، ابتکار یک کمربند و یک جاده است که حکم امضای مخصوص شی جینپینگ رئیسجمهور چین، در اقتصاد و سیاست خارجی
را پیدا کرده است. عمده تمرکز نویسنده در این کتاب بررسی آینده ژئوپلیتیک و اقتصادی چین در نسبت با سایر قدرتهای اقتصادی جهان است. کتاب اطلاعات و آمارهای اقتصادی و تکنولوژیکی متنوعی را بررسی میکند و نویسنده با مهارت جزئیات زیادی را به هم ربط میدهد و گزارشی خواندنی و همهفهم از جابهجایی قدرت اقتصادی جهان و چشمانداز آن در قرن بیستویکم ارائه میدهد.
به چشم آمریکا «راههای ابریشم» از بن مضر است و چین و روسیه و ایران- سه کشور بزرگ و مهم جهان- برای آمریکا و ثبات جهانی خطرناکاند. دو کشور دیگر، ترکیه و پاکستان، غدههایی سرطانیاند که تنها چارهشان جراحی است، و تجربههای سوریه و عراق و افغانستان درسهایی سودمندند که نشان میدهند مداخلهها اغلب به نتیجه دلخواه نمیرسند. به نظر فرانکوپن یکی از چالشهای تاریخنگاران، یا صرفا ناظران وقایع معاصر، دیدن تصویر بزرگ است. آگاهی از چگونگی روابط در جهان و ارزیابی چگونگی اتصال نقطهها به یکدیگر کمک میکند که نه تنها فهم بهتری از آنچه در اطرافمان میگذرد پیدا کنیم بلکه دیدگاه بهتری برای پایش دقیقتر رویدادها نیز به دست آوریم. همچون سنجش چگونگی چینش قطعات پازل ژئوپلیتیک جهان کمک میکند که حساسیتها و مخاطرات- نیز فرصتهای همراه و همکاری- را بهتر توضیح دهیم تا به نوبه خود امکان تصمیمگیری سنجیدهتر را فراهم آورد. 2500 سال پیش، شاه دولت ژائو در شمال شرق چین گفته بود «توانایی پیروی از راه و رسم گذشتگان برای پیشبرد جهان امروز کفایت نمیکند» به زعم نویسنده این سخن حکیمانه در دوران ما نیز صادق است. فهم علت دگرگونیها گام نخست
در کسب توانایی آمادهشدن برای آنها و سازگارشدن با آنهاست. کوشش برای کندکردن یا متوقفکردن دگرگونیها توهم است. آنچه توهم نیست واقعیت خیزش «راههای ابریشم» است، که ادامه خواهد یافت و رشد و تحول و تکامل آنها، خوب یا بد، آینده جهان را خواهد ساخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.