صلح درون؛ لازمه صلح جهانشمول
بهنام افشار
جهان مدرن با وجود دستاوردها و تحولات شگرفی که برای بشریت به ارمغان آورده، بیش از هر زمان دیگری با جنگ، خشونت، افراطگرایی و بحرانهای معنویت، اخلاق، هویت و... مواجه است. راهکار برونرفت از این بحرانها، گفتوگوی فرهنگها و پایبندی به حقوق بشر برای برقراری صلح جهانی است، ولی صلح پیش از آنکه مفهومی حقوقی، سیاسی و دیپلماتیک باشد، گزاره و قاعدهای اخلاقی در ذات و نفس وجودی انسان و به تعبیر اسپینوزا، فضیلتی است که از درون جان آدمی مایه میگیرد و در زندگی فردی و روابط میان انسانها معنا و موضوعیت پیدا میکند و بیانگر دستیابی به آرامش، آزادی، عدالت، امنیت روانی و همزیستی آحاد مختلف جامعه است.
صلح درون، لازمه صلح بیرون یا جهانشمول است، یعنی انسانی که نتواند به خود شفقت ورزد و با خویشتن خویش از درِ صلح و دوستی وارد شود و بر خوی منفعتطلب، خودخواه و ستیزهجوی خود غلبه کند، طبیعتا در ساحت زندگی اجتماعی نیز نمیتواند دیگری را به رسمیت بشناسد و با دیگران بر مبنای تعامل و صلح و دوستی ارتباط برقرار کند. متقابلا جامعهای که مردم آن انگیزه و ارادهای برای برقراری روابط صلحآمیز نداشته باشند و فرهنگ صلحطلبی به معنای تفاهم و همبستگی اجتماعی در آن نهادینه نشده باشد، نمیتوانند با جوامع دیگر نیز روابط صلحآمیز داشته باشند و قطعا چنین جامعهای نمیتواند مسیر رشد و توسعه را در پیش بگیرد، زیرا صلح و دوستی، لازمه توسعه پایدار است.
صلح و نیاز به آن، در وجود و تداوم اختلافات عقیدتی، طبقاتی و نژادی میان انسانها موضوعیت پیدا میکند. بشر از زمانی که آفریده شده، ذات و ماهیت وجودیاش با اختلاف با دیگر انسانها عجین شده است. از منظر الهیاتی، اختلافات نژادی، زبانی، فکری، قومی، جغرافیایی و... در میان انسانها نهتنها طبیعی، بلکه جزء قوانین خلقت به شمار میرود، چنانکه در متون دینی ازجمله قرآن، بارها به صراحت تأکید شده است: «ما شما انسانها را به صورتهای مختلف آفریدهایم». علاوه بر زیادهخواهی قدرتهای خودکامه و مستبد که خشونت و جنگافروزی را در جهان تشدید و حق آرامش و شادی را از انسانها سلب میکنند، نفس اختلاف وجودی میان انسانها نیز منبع و منشأ اصلی بروز آشفتگیهای روانی و اجتماعی و در نهایت، خشونتها و جنگطلبیها بوده و خواهد بود. بنابراین، اگر این مدعا را بپذیریم، امکان حل اختلاف میان انسانها به صورت مطلق وجود ندارد و نمیتوان انتظار داشت خشونت و جنگ در جهان برای همیشه و به صورت مطلق پایان یابد. درواقع، جهان عاری از اختلاف و خشونت به صورت مطلق، ایدئال و آرمانی بیش نیست، ولی این استدلال به منزله نفی ارزش و اهمیت صلح در
زیستجهان انسان و هر نوع تلاش و اراده عمومی برای رسیدن به صلح و آرامش نیست، بلکه انسانها به حکم انسانبودن، باید با پایبندی به قواعد اخلاقی و قانونی، برای رفع اختلاف میان خود اهتمام بورزند و مانع گسترش نزاع و خشونت شوند. برای اینکه دامنه اختلاف میان انسانها به تنش، خشونت و حتی جنگ منجر نشود و این اختلافات صورت تفاهم و همکاری مسالمتآمیز به خود بگیرد، فرهنگ صلحطلبی باید بهعنوان اصلی اخلاقی در جامعه نهادینه شود. صلح بهعنوان آرمانی جهانی، صرفا وضعیتی ایدئال و مفهومی انتزاعی و دستنیافتنی نیست، بلکه نوعی اندیشه و منش عملی برای زندگی و همزیستی مسالمتآمیز انسانها با هر نوع گرایش فکری و نژادی در هر موقیعت جغرافیایی به شمار میرود. درواقع، صلح مستلزم آگاهیبخشی، گفتوگو و تغییر در نگرش و جهانبینی انسانهاست و به نظر میرسد در جوامعی که آزادی اندیشه و بیان به رسمیت شناخته میشود، روابط صلحآمیز بیشتری میان شهروندان آن جوامع حاکم است.
صلح پایدار در بُعد جهانشمول آن از مسیر گفتوگوی فرهنگها و تمدنها و تمسک به ارزشهای مشترک جهانی نظیر آزادی، عدالت، دموکراسی، حقوق بشر و تأکید بر کرامت ذاتی انسانها میگذرد، ولی هر نوع سیاست و رویکردی که برای نهادینهکردن فرهنگ صلح در جامعه تعریف و اجرا میشود، ابتدا باید مبتنی بر قواعد و بنیانهای اخلاقی باشد. در واقع، صلح جهانی زمانی تحقق پیدا میکند که انسانها ابتدا در وجود خود به صلح درونی بهعنوان یک باور و اراده اخلاقی رسیده باشند و سپس در سطح عمومی، همگان به یک درک و فهم مشترک از اخلاق دست پیدا کنند و اخلاق بهعنوان امری فرادینی در ساحتهای مختلف جامعه حاکم شود. حد اعلا و برجستهترین خصوصیت اخلاق که فرهنگ صلحطلبی از دل آن زاییده میشود و امنیت و آرامش را در جهان حاکم میکند، عمل و پایبندی به قاعده زرین اخلاق و اصل تسامح و رواداری حتی در برابر مخالفان و دگراندیشان است. چنانکه حافظ نیز میگوید: «آسایش دو گیتی، تفسیر این دو حرف است/ با دوستان مروت، با دشمنان مدارا». مدارای توأم با احسان، اکسیری است که حتی دشمنترین دشمنان را به دوستانی همراه و همدل بدل میکند، چنانکه سعدی گفته است: «به نرمی ز
دشمن توان کرد دوست/ چو با دوست سختی کنی دشمن اوست».
نوع خوانش و فهم انسانها از دین و دینداری، در نهادینهکردن صلح یا متقابلا در بسط جنگ و خشونت، حکم شمشیر دولبه دارد. به گونهای که قرائتهای ظاهرگرایانه، قشریمسلک و غیرعقلانی از دین، نهتنها راه رسیدن به صلح را تسهیل نمیکند، بلکه زمینه را برای افراطگرایی، خشونت و جنگافروزی فراهم میکند. بنابراین، تفسیر و قرائتهای عقلانی، انسانی و اخلاقی از دین هدایتکننده انسانها به سوی صلح درون و صلح بیرون خواهد بود.
جهان مدرن با وجود دستاوردها و تحولات شگرفی که برای بشریت به ارمغان آورده، بیش از هر زمان دیگری با جنگ، خشونت، افراطگرایی و بحرانهای معنویت، اخلاق، هویت و... مواجه است. راهکار برونرفت از این بحرانها، گفتوگوی فرهنگها و پایبندی به حقوق بشر برای برقراری صلح جهانی است، ولی صلح پیش از آنکه مفهومی حقوقی، سیاسی و دیپلماتیک باشد، گزاره و قاعدهای اخلاقی در ذات و نفس وجودی انسان و به تعبیر اسپینوزا، فضیلتی است که از درون جان آدمی مایه میگیرد و در زندگی فردی و روابط میان انسانها معنا و موضوعیت پیدا میکند و بیانگر دستیابی به آرامش، آزادی، عدالت، امنیت روانی و همزیستی آحاد مختلف جامعه است.
صلح درون، لازمه صلح بیرون یا جهانشمول است، یعنی انسانی که نتواند به خود شفقت ورزد و با خویشتن خویش از درِ صلح و دوستی وارد شود و بر خوی منفعتطلب، خودخواه و ستیزهجوی خود غلبه کند، طبیعتا در ساحت زندگی اجتماعی نیز نمیتواند دیگری را به رسمیت بشناسد و با دیگران بر مبنای تعامل و صلح و دوستی ارتباط برقرار کند. متقابلا جامعهای که مردم آن انگیزه و ارادهای برای برقراری روابط صلحآمیز نداشته باشند و فرهنگ صلحطلبی به معنای تفاهم و همبستگی اجتماعی در آن نهادینه نشده باشد، نمیتوانند با جوامع دیگر نیز روابط صلحآمیز داشته باشند و قطعا چنین جامعهای نمیتواند مسیر رشد و توسعه را در پیش بگیرد، زیرا صلح و دوستی، لازمه توسعه پایدار است.
صلح و نیاز به آن، در وجود و تداوم اختلافات عقیدتی، طبقاتی و نژادی میان انسانها موضوعیت پیدا میکند. بشر از زمانی که آفریده شده، ذات و ماهیت وجودیاش با اختلاف با دیگر انسانها عجین شده است. از منظر الهیاتی، اختلافات نژادی، زبانی، فکری، قومی، جغرافیایی و... در میان انسانها نهتنها طبیعی، بلکه جزء قوانین خلقت به شمار میرود، چنانکه در متون دینی ازجمله قرآن، بارها به صراحت تأکید شده است: «ما شما انسانها را به صورتهای مختلف آفریدهایم». علاوه بر زیادهخواهی قدرتهای خودکامه و مستبد که خشونت و جنگافروزی را در جهان تشدید و حق آرامش و شادی را از انسانها سلب میکنند، نفس اختلاف وجودی میان انسانها نیز منبع و منشأ اصلی بروز آشفتگیهای روانی و اجتماعی و در نهایت، خشونتها و جنگطلبیها بوده و خواهد بود. بنابراین، اگر این مدعا را بپذیریم، امکان حل اختلاف میان انسانها به صورت مطلق وجود ندارد و نمیتوان انتظار داشت خشونت و جنگ در جهان برای همیشه و به صورت مطلق پایان یابد. درواقع، جهان عاری از اختلاف و خشونت به صورت مطلق، ایدئال و آرمانی بیش نیست، ولی این استدلال به منزله نفی ارزش و اهمیت صلح در
زیستجهان انسان و هر نوع تلاش و اراده عمومی برای رسیدن به صلح و آرامش نیست، بلکه انسانها به حکم انسانبودن، باید با پایبندی به قواعد اخلاقی و قانونی، برای رفع اختلاف میان خود اهتمام بورزند و مانع گسترش نزاع و خشونت شوند. برای اینکه دامنه اختلاف میان انسانها به تنش، خشونت و حتی جنگ منجر نشود و این اختلافات صورت تفاهم و همکاری مسالمتآمیز به خود بگیرد، فرهنگ صلحطلبی باید بهعنوان اصلی اخلاقی در جامعه نهادینه شود. صلح بهعنوان آرمانی جهانی، صرفا وضعیتی ایدئال و مفهومی انتزاعی و دستنیافتنی نیست، بلکه نوعی اندیشه و منش عملی برای زندگی و همزیستی مسالمتآمیز انسانها با هر نوع گرایش فکری و نژادی در هر موقیعت جغرافیایی به شمار میرود. درواقع، صلح مستلزم آگاهیبخشی، گفتوگو و تغییر در نگرش و جهانبینی انسانهاست و به نظر میرسد در جوامعی که آزادی اندیشه و بیان به رسمیت شناخته میشود، روابط صلحآمیز بیشتری میان شهروندان آن جوامع حاکم است.
صلح پایدار در بُعد جهانشمول آن از مسیر گفتوگوی فرهنگها و تمدنها و تمسک به ارزشهای مشترک جهانی نظیر آزادی، عدالت، دموکراسی، حقوق بشر و تأکید بر کرامت ذاتی انسانها میگذرد، ولی هر نوع سیاست و رویکردی که برای نهادینهکردن فرهنگ صلح در جامعه تعریف و اجرا میشود، ابتدا باید مبتنی بر قواعد و بنیانهای اخلاقی باشد. در واقع، صلح جهانی زمانی تحقق پیدا میکند که انسانها ابتدا در وجود خود به صلح درونی بهعنوان یک باور و اراده اخلاقی رسیده باشند و سپس در سطح عمومی، همگان به یک درک و فهم مشترک از اخلاق دست پیدا کنند و اخلاق بهعنوان امری فرادینی در ساحتهای مختلف جامعه حاکم شود. حد اعلا و برجستهترین خصوصیت اخلاق که فرهنگ صلحطلبی از دل آن زاییده میشود و امنیت و آرامش را در جهان حاکم میکند، عمل و پایبندی به قاعده زرین اخلاق و اصل تسامح و رواداری حتی در برابر مخالفان و دگراندیشان است. چنانکه حافظ نیز میگوید: «آسایش دو گیتی، تفسیر این دو حرف است/ با دوستان مروت، با دشمنان مدارا». مدارای توأم با احسان، اکسیری است که حتی دشمنترین دشمنان را به دوستانی همراه و همدل بدل میکند، چنانکه سعدی گفته است: «به نرمی ز
دشمن توان کرد دوست/ چو با دوست سختی کنی دشمن اوست».
نوع خوانش و فهم انسانها از دین و دینداری، در نهادینهکردن صلح یا متقابلا در بسط جنگ و خشونت، حکم شمشیر دولبه دارد. به گونهای که قرائتهای ظاهرگرایانه، قشریمسلک و غیرعقلانی از دین، نهتنها راه رسیدن به صلح را تسهیل نمیکند، بلکه زمینه را برای افراطگرایی، خشونت و جنگافروزی فراهم میکند. بنابراین، تفسیر و قرائتهای عقلانی، انسانی و اخلاقی از دین هدایتکننده انسانها به سوی صلح درون و صلح بیرون خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.