|

هنرهای تجسمی در زمانه بحران‌های همه‌گیر

هر شهروند مسئولیت‌هایی نسبت به خود و جامعه و حتی در نگاه مترقی‌تر نسبت به دیگری، هر نوع دیگری، بر عهده دارد که نمی‌تواند از آنها استنکاف داشته باشد. چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار، حرف تکراری اما درست در هر زمانه‌ و جغرافیایی است که اتفاقا در زمانه بحران قابل سنجش و محک است. هنرمند نیز یکی از این اعضای به‌درد‌آمده جامعه و شهروندانی است که نه کمتر بلکه شاید مسئولیت‌های بیشتری نسبت به محیط پیرامونی خود در نسبت با یک شهروند عادی دارد و حرفه او در جامعه نقش‌ها، کارکردها و در نهایت خدماتی برای ارائه دارد که موجب می‌شود در یک بده‌بستان فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه را متأثر از خود کند و بهبود بخشد. اما چرا گاهی این کارکردها و نقش مهم در جامعه درست پرداخته و ایفا نمی‌شود. هنر تجسمی و هنرمند این عرصه در ایران از جهاتی که به همین جامعه برمی‌گردد، از یک سو خود دچار بحران است، از بحران کمبود ایده و خلاقیت بگیر تا بحران تقلید، فقدان‌های ارتباطی و اجتماعی و مالی و فرهنگی متناسب و از سوی دیگر درون بحران‌های بزرگ‌تر و عموما انسانی قرار گرفته و بحران‌زی شده است. به تعبیر دیگر هنر تجسمی ایران در زمانه ما حکم کادر درمانی را برای یک جامعه بر عهده دارد که خود نیز از بیماری‌هایی در رنج است و در عین اینکه توقعاتی نسبت بدان هست، اما باید واقعیت و توان آن را هم مشاهده کرد. با توجه به این اتمسفر، هنرمند تجسمی در ایران در عین آنکه باید در نجات خود بکوشد، نگاه ناجیانه خود نسبت به جامعه را نیز باید بتواند حفظ کند و در آن راستا گام‌هایی را بردارد.

«روایتگری» که به نوعی آگاهی‌بخشی در آن وجود دارد، «نجات زیبایی» که به نوعی در آن شیوه‌های زیستن انسانی و در عین حال نیک‌زیستی تقویت می‌شود، «حل بحران‌های درونی» خود که فقدان ایده و خلاقیت یکی از بحران‌های همیشگی جوامع هنری است و در نهایت امید‌آفرینی و «ایجاد راه‌ تازه» با ساختارشکنی‌هایی که از آن انتظار می‌رود، چند گام مؤثری است که در زمانه بحران پیش‌روی هنرمند ایرانی است. نقشی که در میان تمامی کسانی که زبانی و تریبونی برای حرف‌زدن دارند، از روزنامه‌نگار تا سینماگر و هنرمند یکسان است، روایتگری است. همان‌طور که پیکاسو تکه‌ای از جنگ فرانسه را برای بعد از خود البته به روش خود روایت می‌کند و نگاه به جنگ را دستخوش تغییر می‌کند. اگر یک روزنامه‌نگار وضعیت خود یا دیگری یا جامعه را در بحران، گزارش مکتوب می‌کند و داستان‌نویس آن را به شکل یک داستان خوش‌خوان و سینماگر به شکل فیلم و مستند، یک نقاش هم در مدیوم و در چارچوب زبان خود، نباید نسبت به آنچه در پیرامونش اتفاق می‌افتاد بی‌تفاوت باشد. پیکاسو نمونه بارز یک روایتگر بحران عصر خود است. این روایتگری هم وابسته به حال خوب خود هنرمند است و هنرمندی که زیست توأم با بحران دارد نمی‌تواند به درستی بحران‌های بزرگ‌تر را درک کند. خصوصیت برجسته روایتگری هنرمند تجسمی از بحران بی‌زمانی آن است. به گونه‌ای که زمان از آن چیزی نمی‌کاهد و وابسته به یک زمان و دوران خاص دیگر نیست و هرچه بگذریم خوانش‌ها و تأویل‌ها بیشتر می‌شود.
طاعون در اشدود اثر نیکولا پوسن بین سال‌های ۱۶۳۰ تا ۱۶۳۱ را می‌توان یکی از موفق‌ترین نقاشی‌ها با موضوعِ بیماری‌های همه‌گیر دانست که به قول الیزابت هیپ «بسیاری از بازنمایی‌های صورت‌گرفته از بیماری‌های همه‌گیرِ تاریخی یا عهدینی که بعد از این نقاشی انجام شد وامدارش هستند. خصوصا از نظر شیوه بازنمایی توده‌های مصیبت‌زده و نیز از نظر انتخاب نقش‌مایه‌های بصری». کلمه تصحیح شاید بهترین تعبیر برای هنرمند در بحران باشد، زیرا هنرمند با مهارتی که در دخل، تصور، ترمیم و تعمق دارد و بالاتر از این مهارت‌ها، ساخته شده است تا نگاه متفاوت به موضوعات داشته باشد، می‌تواند تصویری دیگر و در عین حال ماندگار، عمیق و اثرگذار از زمانه خود به جا بگذارد. کاری که در دهه 30 و 40 شاعران و نویسندگان ما در اوج بحران بدان پرداختند و اخوان با زمستان است و محصص با اندام‌های تکه‌تکه عضلانی و پزشک‌نیا با چهره مغموم کارگران نفت ایرانی سعی کردند ترسیم کنند. یکی از معتبرترین سندهای تاریخی دوران همه‌گیری و بحران پاندمی در جهان، نقاشی «پیروزی مرگ» اثر پیتر بروگل است که یکی از مشهورترین و زنده‌ترین آثار هنری است که بعد از سال‌ها هنوز تاریخ طاعون و دوران تلخی را که اروپا از سر گذراند، به‌خوبی روایت می‌کند. جدا از روایتگری که به نوعی ثبت بحران برای تاریخ و ارائه تحلیل و تصویری ماندگار دارد، که کارکرد و وظیفه بزرگی است، زنده نگه‌داشتن مظاهر نیک‌زیستی و از آن مهم‌‌تر زنده نگه‌داشتن انسانیت در زمانه بحران، یکی دیگر از آن کارهایی است که هنرمند در زمانه بحران باید بدان توجه نشان دهد.
اولین چیزی که در جنگ، در بیماری‌های فراگیر، در بحران‌های زیست‌محیطی و دیگر بحران‌های بشری به مخاطره می‌افتد، زیبایی است و اولین سربازان و مدافعان زیبایی کسی جز هنرمندان نیستند. این هنرمندان‌اند که با تولید مضاعف و البته انتشار بی‌دریغ هنر خود، می‌توانند از مخاطرات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی که در بحران بر زیبایی آوار می‌شود، قدری جلوگیری کنند.
گام دیگر و البته دردناک‌تر برای هنرمند حل بحران‌های درون جامعه هنری با استفاده از شرایط بحرانی جامعه بیرونی است. وقتی جامعه دچار بحران می‌شود، از اتفاق سیاسی مثل انقلاب تا اتفاق اجتماعی مثل بیماری‌های فراگیر تا بحران‌های اقتصادی، این هنرمند است که باید سیاوش این آتش‌ها باشد و خلق موقعیت تازه کند و از تهدید، به تعبیر معروف فرصت ایجاد کند و بحران فقدان ایده و خلاقیت و سوژه را کنار بزند و حرف‌هایی برای گفتن در مدیوم زبان خود پیدا کند. هرچند بحران‌های دیگری هم در زیست و زمانه هنر هنرمند هست که چون که صد آید نود هم پیش ماست، در برابر بحران‌های بزرگ زمانه رنگ می‌بازد. ژی‌بینگ، هنرمند چینی می‌گوید: «اگر بخواهیم بدانیم هنر در این شرایط چه می‌تواند بكند باید بگویم می‌تواند نقاط تاریک عرصه خود را روشن کند». به قول یادداشت‌نویس اکونومیست درباره بحران بیماری همه‌گیر در اروپای سال‌های اولین قرن چهاردهم میلادی «همه‌گیری‌ طاعون سرچشمه انواعی از خلاقیت‌ها نیز بود» و در آخر چیزی که از هنر تجسمی به‌دلیل ساختارشکنی که همواره در جامعه پسامدرن از خود نشان داده است، انتظار می‌رود، راهگشایی و ایجاد چشم‌اندازهای تازه با نگاه متفاوت خود و خلق موقعیت به تأویل‌های گوناگون و متنوع، پیش‌روی فعالان اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آن جامعه است. همانند آنچه كلاوس بیزنباخ، رئیس موزه هنرهای مدرن نیویورك می‌گوید: «هنر باید بتواند واقعیت‌های جدیدی را خلق كند، در راستای ارتقای محیط زیست خدمت كند. هنر باید با راهكارهایی برای ایجاد جوامعی با صلح، آگاهی و تصورات بهتر گام بردارد». یا به‌صورت عملیاتی آنچه هنرمندان سوررئالیست همچون سالوادور دالی و هنرمندان معاصرتر ویدئوآرت‌ها و پاپ‌آرت‌ها به سمت آن رفتند و دید تازه و نگاه تازه‌ای به اندیشمندان حوزه‌های دیگر تقدیم کردند. كرست دركون، رئیس موزه هنر مدرن تیت در لندن، به‌درستی می‌گوید: «هنر به‌دلیل گفتمانی كه می‌تواند پدید آورد منحصربه‌فرد است؛ گفتمانی كه آن را به كالایی فرهنگی تبدیل می‌كند و عقیده بهبود جهان پیرامون ما را بهبود می‌بخشد». گاهی بحران‌ها ما را از آنچه باید دور می‌کنند که این ما منظور گاهی یک فرد است و گاهی یک جامعه. یکی از مهم‌ترین بخش‌های یک جامعه که همواره می‌تواند چشم‌انداز ترسیم کند و انحراف‌های ما را بروز داده و بی‌محدودیت و ملاحظات معمول پیش چشم ما قرار دهد، هنرمندان هنر تجسمی هستند. کسانی که می‌توانند با بهره‌گیری از روایتگری تأثیرگذار، نگاه ناجیانه، زیباشناسانه و امیدبخش خود به تاریخ و زمانه بحران و چگونگی عبور و ارجاع به بحران برای حل مسئله‌های روزآمد نجات‌بخشانه کنار جامعه خود باشند و از این محل حرف تازه برای بیان خود نیز داشته باشند و با فقر ایده و سخن روبه‌رو نشوند.

هر شهروند مسئولیت‌هایی نسبت به خود و جامعه و حتی در نگاه مترقی‌تر نسبت به دیگری، هر نوع دیگری، بر عهده دارد که نمی‌تواند از آنها استنکاف داشته باشد. چو عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار، حرف تکراری اما درست در هر زمانه‌ و جغرافیایی است که اتفاقا در زمانه بحران قابل سنجش و محک است. هنرمند نیز یکی از این اعضای به‌درد‌آمده جامعه و شهروندانی است که نه کمتر بلکه شاید مسئولیت‌های بیشتری نسبت به محیط پیرامونی خود در نسبت با یک شهروند عادی دارد و حرفه او در جامعه نقش‌ها، کارکردها و در نهایت خدماتی برای ارائه دارد که موجب می‌شود در یک بده‌بستان فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی جامعه را متأثر از خود کند و بهبود بخشد. اما چرا گاهی این کارکردها و نقش مهم در جامعه درست پرداخته و ایفا نمی‌شود. هنر تجسمی و هنرمند این عرصه در ایران از جهاتی که به همین جامعه برمی‌گردد، از یک سو خود دچار بحران است، از بحران کمبود ایده و خلاقیت بگیر تا بحران تقلید، فقدان‌های ارتباطی و اجتماعی و مالی و فرهنگی متناسب و از سوی دیگر درون بحران‌های بزرگ‌تر و عموما انسانی قرار گرفته و بحران‌زی شده است. به تعبیر دیگر هنر تجسمی ایران در زمانه ما حکم کادر درمانی را برای یک جامعه بر عهده دارد که خود نیز از بیماری‌هایی در رنج است و در عین اینکه توقعاتی نسبت بدان هست، اما باید واقعیت و توان آن را هم مشاهده کرد. با توجه به این اتمسفر، هنرمند تجسمی در ایران در عین آنکه باید در نجات خود بکوشد، نگاه ناجیانه خود نسبت به جامعه را نیز باید بتواند حفظ کند و در آن راستا گام‌هایی را بردارد.

«روایتگری» که به نوعی آگاهی‌بخشی در آن وجود دارد، «نجات زیبایی» که به نوعی در آن شیوه‌های زیستن انسانی و در عین حال نیک‌زیستی تقویت می‌شود، «حل بحران‌های درونی» خود که فقدان ایده و خلاقیت یکی از بحران‌های همیشگی جوامع هنری است و در نهایت امید‌آفرینی و «ایجاد راه‌ تازه» با ساختارشکنی‌هایی که از آن انتظار می‌رود، چند گام مؤثری است که در زمانه بحران پیش‌روی هنرمند ایرانی است. نقشی که در میان تمامی کسانی که زبانی و تریبونی برای حرف‌زدن دارند، از روزنامه‌نگار تا سینماگر و هنرمند یکسان است، روایتگری است. همان‌طور که پیکاسو تکه‌ای از جنگ فرانسه را برای بعد از خود البته به روش خود روایت می‌کند و نگاه به جنگ را دستخوش تغییر می‌کند. اگر یک روزنامه‌نگار وضعیت خود یا دیگری یا جامعه را در بحران، گزارش مکتوب می‌کند و داستان‌نویس آن را به شکل یک داستان خوش‌خوان و سینماگر به شکل فیلم و مستند، یک نقاش هم در مدیوم و در چارچوب زبان خود، نباید نسبت به آنچه در پیرامونش اتفاق می‌افتاد بی‌تفاوت باشد. پیکاسو نمونه بارز یک روایتگر بحران عصر خود است. این روایتگری هم وابسته به حال خوب خود هنرمند است و هنرمندی که زیست توأم با بحران دارد نمی‌تواند به درستی بحران‌های بزرگ‌تر را درک کند. خصوصیت برجسته روایتگری هنرمند تجسمی از بحران بی‌زمانی آن است. به گونه‌ای که زمان از آن چیزی نمی‌کاهد و وابسته به یک زمان و دوران خاص دیگر نیست و هرچه بگذریم خوانش‌ها و تأویل‌ها بیشتر می‌شود.
طاعون در اشدود اثر نیکولا پوسن بین سال‌های ۱۶۳۰ تا ۱۶۳۱ را می‌توان یکی از موفق‌ترین نقاشی‌ها با موضوعِ بیماری‌های همه‌گیر دانست که به قول الیزابت هیپ «بسیاری از بازنمایی‌های صورت‌گرفته از بیماری‌های همه‌گیرِ تاریخی یا عهدینی که بعد از این نقاشی انجام شد وامدارش هستند. خصوصا از نظر شیوه بازنمایی توده‌های مصیبت‌زده و نیز از نظر انتخاب نقش‌مایه‌های بصری». کلمه تصحیح شاید بهترین تعبیر برای هنرمند در بحران باشد، زیرا هنرمند با مهارتی که در دخل، تصور، ترمیم و تعمق دارد و بالاتر از این مهارت‌ها، ساخته شده است تا نگاه متفاوت به موضوعات داشته باشد، می‌تواند تصویری دیگر و در عین حال ماندگار، عمیق و اثرگذار از زمانه خود به جا بگذارد. کاری که در دهه 30 و 40 شاعران و نویسندگان ما در اوج بحران بدان پرداختند و اخوان با زمستان است و محصص با اندام‌های تکه‌تکه عضلانی و پزشک‌نیا با چهره مغموم کارگران نفت ایرانی سعی کردند ترسیم کنند. یکی از معتبرترین سندهای تاریخی دوران همه‌گیری و بحران پاندمی در جهان، نقاشی «پیروزی مرگ» اثر پیتر بروگل است که یکی از مشهورترین و زنده‌ترین آثار هنری است که بعد از سال‌ها هنوز تاریخ طاعون و دوران تلخی را که اروپا از سر گذراند، به‌خوبی روایت می‌کند. جدا از روایتگری که به نوعی ثبت بحران برای تاریخ و ارائه تحلیل و تصویری ماندگار دارد، که کارکرد و وظیفه بزرگی است، زنده نگه‌داشتن مظاهر نیک‌زیستی و از آن مهم‌‌تر زنده نگه‌داشتن انسانیت در زمانه بحران، یکی دیگر از آن کارهایی است که هنرمند در زمانه بحران باید بدان توجه نشان دهد.
اولین چیزی که در جنگ، در بیماری‌های فراگیر، در بحران‌های زیست‌محیطی و دیگر بحران‌های بشری به مخاطره می‌افتد، زیبایی است و اولین سربازان و مدافعان زیبایی کسی جز هنرمندان نیستند. این هنرمندان‌اند که با تولید مضاعف و البته انتشار بی‌دریغ هنر خود، می‌توانند از مخاطرات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی که در بحران بر زیبایی آوار می‌شود، قدری جلوگیری کنند.
گام دیگر و البته دردناک‌تر برای هنرمند حل بحران‌های درون جامعه هنری با استفاده از شرایط بحرانی جامعه بیرونی است. وقتی جامعه دچار بحران می‌شود، از اتفاق سیاسی مثل انقلاب تا اتفاق اجتماعی مثل بیماری‌های فراگیر تا بحران‌های اقتصادی، این هنرمند است که باید سیاوش این آتش‌ها باشد و خلق موقعیت تازه کند و از تهدید، به تعبیر معروف فرصت ایجاد کند و بحران فقدان ایده و خلاقیت و سوژه را کنار بزند و حرف‌هایی برای گفتن در مدیوم زبان خود پیدا کند. هرچند بحران‌های دیگری هم در زیست و زمانه هنر هنرمند هست که چون که صد آید نود هم پیش ماست، در برابر بحران‌های بزرگ زمانه رنگ می‌بازد. ژی‌بینگ، هنرمند چینی می‌گوید: «اگر بخواهیم بدانیم هنر در این شرایط چه می‌تواند بكند باید بگویم می‌تواند نقاط تاریک عرصه خود را روشن کند». به قول یادداشت‌نویس اکونومیست درباره بحران بیماری همه‌گیر در اروپای سال‌های اولین قرن چهاردهم میلادی «همه‌گیری‌ طاعون سرچشمه انواعی از خلاقیت‌ها نیز بود» و در آخر چیزی که از هنر تجسمی به‌دلیل ساختارشکنی که همواره در جامعه پسامدرن از خود نشان داده است، انتظار می‌رود، راهگشایی و ایجاد چشم‌اندازهای تازه با نگاه متفاوت خود و خلق موقعیت به تأویل‌های گوناگون و متنوع، پیش‌روی فعالان اجتماعی و سیاسی و فرهنگی آن جامعه است. همانند آنچه كلاوس بیزنباخ، رئیس موزه هنرهای مدرن نیویورك می‌گوید: «هنر باید بتواند واقعیت‌های جدیدی را خلق كند، در راستای ارتقای محیط زیست خدمت كند. هنر باید با راهكارهایی برای ایجاد جوامعی با صلح، آگاهی و تصورات بهتر گام بردارد». یا به‌صورت عملیاتی آنچه هنرمندان سوررئالیست همچون سالوادور دالی و هنرمندان معاصرتر ویدئوآرت‌ها و پاپ‌آرت‌ها به سمت آن رفتند و دید تازه و نگاه تازه‌ای به اندیشمندان حوزه‌های دیگر تقدیم کردند. كرست دركون، رئیس موزه هنر مدرن تیت در لندن، به‌درستی می‌گوید: «هنر به‌دلیل گفتمانی كه می‌تواند پدید آورد منحصربه‌فرد است؛ گفتمانی كه آن را به كالایی فرهنگی تبدیل می‌كند و عقیده بهبود جهان پیرامون ما را بهبود می‌بخشد». گاهی بحران‌ها ما را از آنچه باید دور می‌کنند که این ما منظور گاهی یک فرد است و گاهی یک جامعه. یکی از مهم‌ترین بخش‌های یک جامعه که همواره می‌تواند چشم‌انداز ترسیم کند و انحراف‌های ما را بروز داده و بی‌محدودیت و ملاحظات معمول پیش چشم ما قرار دهد، هنرمندان هنر تجسمی هستند. کسانی که می‌توانند با بهره‌گیری از روایتگری تأثیرگذار، نگاه ناجیانه، زیباشناسانه و امیدبخش خود به تاریخ و زمانه بحران و چگونگی عبور و ارجاع به بحران برای حل مسئله‌های روزآمد نجات‌بخشانه کنار جامعه خود باشند و از این محل حرف تازه برای بیان خود نیز داشته باشند و با فقر ایده و سخن روبه‌رو نشوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.