بالارفتن رکورد واکسیناسیون در ایران
امیدواری محتاطانه و فرصتی برای ترمیم بیاعتمادیها
سامان توکلی- روانپزشک
در روزهای اخیر، درباره مدیریت همهگیری کووید١٩ خبرهای امیدوارکنندهای میشنویم. میزان واردات واکسن به شکل معناداری افزایش پیدا کرده، رئیسجمهور برای واکسیناسیون روزانه بهعنوان هدفی که باید حاصل شود، تعداد دو میلیون نفر را اعلام کرده، ساعات انجام واکسیناسیون افزایش پیدا کرده و مراکزی به شکل شبانهروزی واکسیناسیون را انجام میدهند و آمار واکسیناسیون انجامشده در ایران به حدود یکونیم میلیون دُز در روز افزایش پیدا کرده است. اینها همان انتظاراتی است که مردم، سازمان نظام پزشکی و گروهها و انجمنهای علمی از دولت و حاکمیت داشتند و بارها و بارها به شکلهای مختلف این درخواست را تکرار کرده و هشدار داده بودند که هرگونه تعلل در واکسیناسیون به معنای ازدسترفتن جانهای عزیز بسیار خواهد بود و بار عاطفی و اقتصادی فاجعهباری را بر خانوادهها و کل جامعه تحمیل خواهد کرد و موکولکردن این کار مهم به تولید واکسن داخلی بههیچوجه و با هیچ منطقی پذیرفتنی نیست. متأسفانه تا پایان دولت قبل همچنان این درخواستها بیجواب میماند و فقط هر بار مسئولان با ذکر فتوحات غیرواقعی، از موفقیتهایی میگفتند که ریشه در واقعیت نداشت. آنچه واقعی بود و صاحبنظران و مردم میدیدند، بالارفتن آمار مرگومیر و ابتلا و خیزبرداشتن و فرونشستن موجهای همهگیری بود که بر اثر سیر طبیعی اپیدمی و محدودیتهای پراکنده، موردی و موقتی رخ میداد و مردم مقهور این امواج مدیریتنشده بودند. این در حالی بود که به گفته تمام صاحبنظران، با در دسترس قرارگرفتن واکسنهای مؤثر، مهمترین حلقه از زنجیره کنترل همهگیری، واکسیناسیون عمومی و پرسرعت است که تا همین روزهای اخیر وضعیتی امیدوارکننده نداشت. آمار روزهای اخیر در زمینه واکسیناسیون امیدوارکننده است. اگر روال فعلی واکسیناسیون با همین روند و سرعت ادامه پیدا کند، میتوان امیدوار بود در مدت زمانی قابل قبول، امکان واکسیناسیون با پوشش کل جمعیت ایجاد شود. البته این امیدواری همچنان باید محتاطانه باشد. اول به این دلیل که تا زمانی که پوشش واکسیناسیون کل جمعیت را در بر نگیرد، نمیتوان از کنترل همهگیری صحبت کرد. با توجه به سرایتپذیری بالاتر برخی واریانتهای جدید کروناویروس، دیگر واکسیناسیون ٧٠ و٨٠ درصد باعث کنترل همهگیری نمیشود و باید پوشش همگانی جمعیت هدف قرار داده شود؛ یعنی حتی اگر درصدی از جمعیت (حتی اقلیت) از واکسنزدن اجتناب کنند، همچنان گردش ویروس در جمعیت پایدار خواهد ماند و نمیتوان از کنترل و مهار همهگیری صحبت کرد. بنابراین با توجه به مقاومتهای برخی گروهها در برابر واکسیناسیون، این امر بسیار اهمیت پیدا میکند که از همین حالا تمام گروهها و افراد تأثیرگذار برای رفع این مقاومتها تمام تلاش خود را به کار بگیرند. دادن اطلاعات علمی صحیح از سوی متخصصان، رفع شبهههای غیرعلمی ایجادشده از سوی برخی افراد و تریبونها، استفاده از تمام ظرفیت گروههای مرجع برای همراهی مردم در این امر خطیر را میطلبد. موضوع دیگری که باعث میشود امیدواری فعلی محتاطانه باشد، این است که همچنان از مدت ایمنیبخشی واکسنها اطلاع قطعی وجود ندارد و نیز احتمال مؤثرنبودن واکسن در واریانتهای جهشیافته ویروس در آینده را باید در نظر داشت؛ یعنی ممکن است حتی بعد از دو نوبت واکسیناسیون فعلی، همچنان نیاز به تکرار واکسیناسیون در دورههای زمانی خاصی وجود داشته باشد. پس چیزی که فعلا میدانیم، این است که روند فعلی میتواند میزان ابتلا، بستری و مرگ ناشی از کووید١٩ را کاهش بدهد، اما همچنان عدم قطعیت درباره آینده این همهگیری وجود دارد. با تأمل در شرایط فعلی همهگیری میتوان دغدغهها و نگرانیهای دیگری نیز داشت و در شرایط فعلی، حتما در کنار «امیدواری» قید «محتاطانه» را نیز قرار داد. تا زمانی که وضع آینده این همهگیری معلوم و سبک زندگی جدید پساکووید انسانها مستقر شود، باید از اینکه دل به سرابهای امیدوارکننده و شاید موقت بدهیم، به ترکیبی از واکسیناسیون، رعایت احتیاطها و مراقبتهای بهداشتی، مراقبت از خود در برابر تبعات سبک زندگی فعلی بر سلامت روان خود و نیز صبر و خلاقیت برای تابآوردن این دوران گذار سخت و طولانی ادامه بدهیم. از سوی دیگر، افزایش واردات واکسن و میزان واکسیناسیون فرصتی را فراهم میکند تا آسیبی را که عملکرد قبلی مدیریت همهگیری در اعتماد عمومی نسبت به توان دولت در این زمینه ایجاد کرده است، ترمیم کند. مشاهده این تغییر مثبت از سوی جامعه، بدون وجود شفافیت درباره دلیل آن، فضا را برای گمانهزنیهایی فراهم میکند که خود آسیبزاست. ادامه این فضای نامعلوم هم میتواند باعث پروبالدادن به حدسهایی شود که موجب تضعیف بیشتر اعتماد عمومی نسبت به مدیریت همهگیری میشود و هم اینکه موجب عدم اطمینان به تداوم شرایط فعلی و بیم از تکرار همان شرایط قبلی میشود. بدون آنکه جامعه برای این سؤال پاسخی داشته باشد که چرا وضعیت واکسیناسیون بهتر شد، نمیتواند اطمینان کافی داشته باشد که این شرایط دوام خواهد داشت و شاید به همان دلایل که جامعه از آن بیاطلاع است، دوباره وضعیت، این بار در جهت منفی تغییر کند. الان که این تغییرات مثبت ایجاد شده، بهترین فرصت است برای اینکه حاکمیت و سیستم مدیریت همهگیری کووید، دلایل واقعی این تغییر را با شفافیت و روشن به مردم اطلاع بدهند. فارغ از دلایلش، انجام این کار باعث ارتقای اعتماد جامعه خواهد شد و غفلت از آن، همچنان هستهای برای بدبینی و بیاعتمادی باقی میگذارد. امیدوارم هم روند مثبتی که در کنترل همهگیری شروع شده تداوم داشته باشد و باز هم بهتر بشود و هم این فرصت خوب برای تقویت اعتماد عمومی و ارتقای سرمایه اجتماعی از دست نرود.
در روزهای اخیر، درباره مدیریت همهگیری کووید١٩ خبرهای امیدوارکنندهای میشنویم. میزان واردات واکسن به شکل معناداری افزایش پیدا کرده، رئیسجمهور برای واکسیناسیون روزانه بهعنوان هدفی که باید حاصل شود، تعداد دو میلیون نفر را اعلام کرده، ساعات انجام واکسیناسیون افزایش پیدا کرده و مراکزی به شکل شبانهروزی واکسیناسیون را انجام میدهند و آمار واکسیناسیون انجامشده در ایران به حدود یکونیم میلیون دُز در روز افزایش پیدا کرده است. اینها همان انتظاراتی است که مردم، سازمان نظام پزشکی و گروهها و انجمنهای علمی از دولت و حاکمیت داشتند و بارها و بارها به شکلهای مختلف این درخواست را تکرار کرده و هشدار داده بودند که هرگونه تعلل در واکسیناسیون به معنای ازدسترفتن جانهای عزیز بسیار خواهد بود و بار عاطفی و اقتصادی فاجعهباری را بر خانوادهها و کل جامعه تحمیل خواهد کرد و موکولکردن این کار مهم به تولید واکسن داخلی بههیچوجه و با هیچ منطقی پذیرفتنی نیست. متأسفانه تا پایان دولت قبل همچنان این درخواستها بیجواب میماند و فقط هر بار مسئولان با ذکر فتوحات غیرواقعی، از موفقیتهایی میگفتند که ریشه در واقعیت نداشت. آنچه واقعی بود و صاحبنظران و مردم میدیدند، بالارفتن آمار مرگومیر و ابتلا و خیزبرداشتن و فرونشستن موجهای همهگیری بود که بر اثر سیر طبیعی اپیدمی و محدودیتهای پراکنده، موردی و موقتی رخ میداد و مردم مقهور این امواج مدیریتنشده بودند. این در حالی بود که به گفته تمام صاحبنظران، با در دسترس قرارگرفتن واکسنهای مؤثر، مهمترین حلقه از زنجیره کنترل همهگیری، واکسیناسیون عمومی و پرسرعت است که تا همین روزهای اخیر وضعیتی امیدوارکننده نداشت. آمار روزهای اخیر در زمینه واکسیناسیون امیدوارکننده است. اگر روال فعلی واکسیناسیون با همین روند و سرعت ادامه پیدا کند، میتوان امیدوار بود در مدت زمانی قابل قبول، امکان واکسیناسیون با پوشش کل جمعیت ایجاد شود. البته این امیدواری همچنان باید محتاطانه باشد. اول به این دلیل که تا زمانی که پوشش واکسیناسیون کل جمعیت را در بر نگیرد، نمیتوان از کنترل همهگیری صحبت کرد. با توجه به سرایتپذیری بالاتر برخی واریانتهای جدید کروناویروس، دیگر واکسیناسیون ٧٠ و٨٠ درصد باعث کنترل همهگیری نمیشود و باید پوشش همگانی جمعیت هدف قرار داده شود؛ یعنی حتی اگر درصدی از جمعیت (حتی اقلیت) از واکسنزدن اجتناب کنند، همچنان گردش ویروس در جمعیت پایدار خواهد ماند و نمیتوان از کنترل و مهار همهگیری صحبت کرد. بنابراین با توجه به مقاومتهای برخی گروهها در برابر واکسیناسیون، این امر بسیار اهمیت پیدا میکند که از همین حالا تمام گروهها و افراد تأثیرگذار برای رفع این مقاومتها تمام تلاش خود را به کار بگیرند. دادن اطلاعات علمی صحیح از سوی متخصصان، رفع شبهههای غیرعلمی ایجادشده از سوی برخی افراد و تریبونها، استفاده از تمام ظرفیت گروههای مرجع برای همراهی مردم در این امر خطیر را میطلبد. موضوع دیگری که باعث میشود امیدواری فعلی محتاطانه باشد، این است که همچنان از مدت ایمنیبخشی واکسنها اطلاع قطعی وجود ندارد و نیز احتمال مؤثرنبودن واکسن در واریانتهای جهشیافته ویروس در آینده را باید در نظر داشت؛ یعنی ممکن است حتی بعد از دو نوبت واکسیناسیون فعلی، همچنان نیاز به تکرار واکسیناسیون در دورههای زمانی خاصی وجود داشته باشد. پس چیزی که فعلا میدانیم، این است که روند فعلی میتواند میزان ابتلا، بستری و مرگ ناشی از کووید١٩ را کاهش بدهد، اما همچنان عدم قطعیت درباره آینده این همهگیری وجود دارد. با تأمل در شرایط فعلی همهگیری میتوان دغدغهها و نگرانیهای دیگری نیز داشت و در شرایط فعلی، حتما در کنار «امیدواری» قید «محتاطانه» را نیز قرار داد. تا زمانی که وضع آینده این همهگیری معلوم و سبک زندگی جدید پساکووید انسانها مستقر شود، باید از اینکه دل به سرابهای امیدوارکننده و شاید موقت بدهیم، به ترکیبی از واکسیناسیون، رعایت احتیاطها و مراقبتهای بهداشتی، مراقبت از خود در برابر تبعات سبک زندگی فعلی بر سلامت روان خود و نیز صبر و خلاقیت برای تابآوردن این دوران گذار سخت و طولانی ادامه بدهیم. از سوی دیگر، افزایش واردات واکسن و میزان واکسیناسیون فرصتی را فراهم میکند تا آسیبی را که عملکرد قبلی مدیریت همهگیری در اعتماد عمومی نسبت به توان دولت در این زمینه ایجاد کرده است، ترمیم کند. مشاهده این تغییر مثبت از سوی جامعه، بدون وجود شفافیت درباره دلیل آن، فضا را برای گمانهزنیهایی فراهم میکند که خود آسیبزاست. ادامه این فضای نامعلوم هم میتواند باعث پروبالدادن به حدسهایی شود که موجب تضعیف بیشتر اعتماد عمومی نسبت به مدیریت همهگیری میشود و هم اینکه موجب عدم اطمینان به تداوم شرایط فعلی و بیم از تکرار همان شرایط قبلی میشود. بدون آنکه جامعه برای این سؤال پاسخی داشته باشد که چرا وضعیت واکسیناسیون بهتر شد، نمیتواند اطمینان کافی داشته باشد که این شرایط دوام خواهد داشت و شاید به همان دلایل که جامعه از آن بیاطلاع است، دوباره وضعیت، این بار در جهت منفی تغییر کند. الان که این تغییرات مثبت ایجاد شده، بهترین فرصت است برای اینکه حاکمیت و سیستم مدیریت همهگیری کووید، دلایل واقعی این تغییر را با شفافیت و روشن به مردم اطلاع بدهند. فارغ از دلایلش، انجام این کار باعث ارتقای اعتماد جامعه خواهد شد و غفلت از آن، همچنان هستهای برای بدبینی و بیاعتمادی باقی میگذارد. امیدوارم هم روند مثبتی که در کنترل همهگیری شروع شده تداوم داشته باشد و باز هم بهتر بشود و هم این فرصت خوب برای تقویت اعتماد عمومی و ارتقای سرمایه اجتماعی از دست نرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.