دوستان ابدی؛ پاکستان و طالبان به یکدیگر نیاز دارند
رابطه پاکستان با طالبان افغانستان یک راز آشکار است، اما درک میزان کنترل اسلامآباد بر این گروه بهویژه پس از تصرف افغانستان به دست طالبان در ماه گذشته، نیازمند تجزیه و تحلیل عمیقتری است. پس از حمله شوروی به افغانستان در سال 1979، واشنگتن به اسلامآباد نزدیک شد تا متحد خط مقدم این کشور در جنگ نیابتی علیه ارتش سرخ شوروی شود. در جریان جنگ افغانستان و شوروی (1979-1989)، هزاران مجاهد از سراسر جهان به خدمت گرفته شدند و در پاکستان آموزش دیده و سپس برای مقابله با شوروی در افغانستان مستقر شدند. پاکستان علاوه بر دریافت میلیاردها دلار کمک اقتصادی و نظامی از ایالات متحده، نفوذ خود را در افغانستان از طریق روابط نزدیک با مجاهدین افغان که در دهه 1990 به طالبان پیوستند، گسترش داد.
«ملامحمد عمر» در سال 1994 گروه طالبان را با 50 شاگرد در قندهار افغانستان تأسیس کرد. حدود یک سال بعد، این گروه بهسرعت گسترش پیدا کرد و 25هزار شبهنظامی عضو آن شدند و تعداد مناطق تحت کنترل طالبان در افغانستان به 12 ولایت افزایش یافت. طالبان با توجه به دستاوردهای سرزمینی سریع خود، توانستند کنترل اکثر مناطق این کشور را در دست بگیرند و «امارت اسلامی افغانستان» را در سال 1996 تأسیس کردند. در آن زمان هم تصرف کابل، پایتخت افغانستان، به حمایتهای بسیار زیاد پاکستان از طالبان نسبت داده شد. پاکستان یکی از سه کشوری بود -در کنار عربستان سعودی و امارات متحده عربی- که امارت اسلامی افغانستان را به رسمیت شناخت. حمایت اسلامآباد از حکومت طالبان، نقشی حیاتبخش برای این گروه ایفا میکرد. همکاریهای دو طرف در تأمین منابع انسانی و مالی، انتقال سلاح و تردد آزادانه شبهنظامیان پشتون از پاکستان به افغانستان برای مبارزه با اتحاد شمال، نقشی کلیدی در افزایش قدرت طالبان داشت.
سرمایهگذاری پاکستان روی طالبان، کمک بزرگی به اسلامآباد در دستیابی به یک هدف بزرگ بود؛ ایجاد یک رژیم دوست در کابل که با هند ارتباط نداشته باشد. هند که مهمترین رقیب و در واقع دشمن اصلی پاکستان به شمار میرود، در سال 1996 نمایندگی دیپلماتیک خود در کابل را تعطیل کرد. با اینکه حکومت طالبان هرگز بهطور کامل تحت کنترل پاکستان نبود، رابطه دو طرف پس از حملات 11 سپتامبر 2001 دچار تضادهای متعددی شد. ایالات متحده پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر، خواستار پیوستن پاکستان به ائتلاف «جنگ علیه تروریسم» شد. پیوستن پاکستان به این ائتلاف باعث بازداشت رهبران کلیدی طالبان ازجمله «ملاعبدالسلام ضیف» شد که سفیر حکومت طالبان در پاکستان بود. «ملاعبدالغنی برادر»، یکی از بنیانگذاران طالبان نیز به اسارت پاکستان درآمد. این اقدامات، طالبان را علیه پاکستان برانگیخت و حملات این گروه در داخل خاک پاکستان آغاز شد. طالبان در یکی از مرگبارترین این حملات تلافیجویانه، در سال 2010 به یک پاسگاه در پاکستان حمله و 40 سرباز پاکستانی را اسیر کردند.
ترمیم رابطه طالبان و پاکستان که به مرور زمان انجام شد، موضوع درخور توجهی است. این تغییر موقعیت عمدتا به دلیل همگرایی منافع دو طرف بود؛ زیرا اسلامآباد خواهان یک حکومت حامی پاکستان در کابل بود و طالبان هم برای توسعهطلبیهای خود به حمایت اسلامآباد نیاز داشت، بهویژه در جهت پناهدادن به اعضای طالبان و خانوادههای آنها در پاکستان و سازماندهی مجدد این گروه از طریق شورای کویته.
احیای رابطه پاکستان و طالبان به اسلامآباد اجازه داد تا با استفاده از کارت طالبان در گفتوگوهای صلح تا حدی از اهرم قدرت برخوردار شود. قبل از توافق صلح آمریکا و طالبان در سال2020 در دوحه، اسلامآباد از طریق مذاکرات مستقیم با طالبان و واشنگتن و دیگر بازیگران منطقهای ازجمله چین از این مذاکرات حمایت کرد. اکنون که طالبان تقریبا تمام افغانستان را تحت کنترل خود دارند، نگاه متفاوتی در پاکستان شکل گرفته است. برخی مانند عمرانخان، نخستوزیر پاکستان، از رهایی افغانها از «قید و بند بردگی» خشنود بودند و سقوط حکومت اشرف غنی، رئیسجمهوری فراری افغانستان را جشن گرفتند. اما موضع رسمی اسلامآباد با احتیاط همراه بوده و اعلام شده که پاکستان از روند صلح فراگیر در افغانستان حمایت میکند.
این روایت و رویکرد دگرگونشده اسلامآباد نشان میدهد پاکستان میخواهد افراد غیرپشتون نیز در دولت جدید افغانستان حضور داشته باشند. همزمان، اسلامآباد فعالانه با بازیگران منطقهای مانند چین، جمهوریهای آسیای میانه و ایران، درباره امکان درپیشگرفتن رویکرد واحد منطقهای در قبال افغانستان گفتوگو کرده است.
نیاز طالبان به پاکستان
وضعیت افغانستان هنوز شکننده است و دقیقا مشخص نیست چه نوع حکومتی و در چه زمانی بر سر کار خواهد آمد. با وجود این، نقش پاکستان از جهات مختلف بسیار مهم خواهد بود. از آنجا که هند نه در گذشته و نه امروز در ایجاد رابطه با طالبان موفق نبوده، دهلینو تمام نمایندگیهای دیپلماتیک خود در افغانستان را تعطیل کرده است؛ بنابراین پاکستان مانند دوره اول حکومت طالبان در سالهای 1996 تا 2001 نباید نگران نفوذ هند در افغانستان باشد.
بااینحال، اسلامآباد نگرانیهای عمدهای در رابطه با ارتباط طالبان با گروه تروریستی ضدپاکستانی، ازجمله «تحریک طالبان پاکستان» دارد. طالبان هنگام دردستگرفتن کنترل افغانستان بسیاری از اعضای این گروه شبهنظامی را از زندانها آزاد کردند. پاکستان از طالبان خواسته است علیه «تحریک طالبان پاکستان» اقدام کنند، اما برای طالبان دشوار است که علیه متحد سابق خود وارد عمل شود؛ زیرا این گروه شبهنظامی از اقدامات طالبان در افغانستان حمایت کرده است. با اینکه درحالحاضر طالبان اولویتهای مهمتری در مقایسه با تعیین وضعیت «تحریک طالبان پاکستان» دارند، اما این موضوع همچنان محل اختلاف بین پاکستان و طالبان باقی خواهد ماند.
در این مرحله حساس، طالبان به دلایل متعددی به حمایت پاکستان نیاز دارند. حمایت پاکستان از طالبان و حضور این کشور در افغانستان نشان میدهد که وضعیت عادی است. اسلامآباد برای نشاندادن میزان حمایت خود از طالبان، بلافاصله پس از سقوط کابل، یکی از مهمترین گذرگاههای مرزی خود با افغانستان به نام «چمن» را بازگشایی کرد. علاوه بر این، ادامه فعالیت دیپلماتیک پاکستان در کابل در کنار روسیه، چین و ایران برای طالبان امری بسیار مهم است. اسلامآباد تا کنون هیچ نشانهای از نگرانی نسبت به تحولات اخیر در افغانستان نشان نداده است.
موضوع مهم دیگر این است که طالبان برای به رسمیت شناختهشدن در جهان به حمایت دیپلماتیک پاکستان نیاز دارند. برای این منظور، اسلامآباد بهطور فعال با همه ذینفعان خارجی در افغانستان همکاری کرده است. علاوه بر سفرهای وزیر خارجه پاکستان به آسیای میانه، چین و ایران، اسلامآباد برای برگزاری نشست اضطراری سازمان همکاری اسلامی درباره افغانستان در ماه گذشته، رایزنیهای تأثیرگذاری داشت. پاکستان با همین روش از سازمان ملل متحد خواسته است با طالبان وارد مذاکره شود.
طالبان در حال حاضر ادعا میکند به هیچ گروهی اجازه نخواهد داد از خاک از افغانستان برای فعالیتهای مخفیانه علیه کشوری دیگر استفاده کند، اما توانایی این گروه در کنترل گروههای تروریستی مانند تحریک طالبان پاکستان و داعش با تردیدهای جدی روبهرو است. طالبان همچنان با فشار همه بازیگران منطقهای، بهویژه چین و پاکستان، برای مقابله با چالش تروریسم روبهرو خواهند بود. این بازیگران منطقهای نمیتوانند در حاشیه بنشینند و چشم خود را بر چالشهای ناشی از وضعیت شکننده افغانستان ببندند.
منبع: نشنال اینترست
رابطه پاکستان با طالبان افغانستان یک راز آشکار است، اما درک میزان کنترل اسلامآباد بر این گروه بهویژه پس از تصرف افغانستان به دست طالبان در ماه گذشته، نیازمند تجزیه و تحلیل عمیقتری است. پس از حمله شوروی به افغانستان در سال 1979، واشنگتن به اسلامآباد نزدیک شد تا متحد خط مقدم این کشور در جنگ نیابتی علیه ارتش سرخ شوروی شود. در جریان جنگ افغانستان و شوروی (1979-1989)، هزاران مجاهد از سراسر جهان به خدمت گرفته شدند و در پاکستان آموزش دیده و سپس برای مقابله با شوروی در افغانستان مستقر شدند. پاکستان علاوه بر دریافت میلیاردها دلار کمک اقتصادی و نظامی از ایالات متحده، نفوذ خود را در افغانستان از طریق روابط نزدیک با مجاهدین افغان که در دهه 1990 به طالبان پیوستند، گسترش داد.
«ملامحمد عمر» در سال 1994 گروه طالبان را با 50 شاگرد در قندهار افغانستان تأسیس کرد. حدود یک سال بعد، این گروه بهسرعت گسترش پیدا کرد و 25هزار شبهنظامی عضو آن شدند و تعداد مناطق تحت کنترل طالبان در افغانستان به 12 ولایت افزایش یافت. طالبان با توجه به دستاوردهای سرزمینی سریع خود، توانستند کنترل اکثر مناطق این کشور را در دست بگیرند و «امارت اسلامی افغانستان» را در سال 1996 تأسیس کردند. در آن زمان هم تصرف کابل، پایتخت افغانستان، به حمایتهای بسیار زیاد پاکستان از طالبان نسبت داده شد. پاکستان یکی از سه کشوری بود -در کنار عربستان سعودی و امارات متحده عربی- که امارت اسلامی افغانستان را به رسمیت شناخت. حمایت اسلامآباد از حکومت طالبان، نقشی حیاتبخش برای این گروه ایفا میکرد. همکاریهای دو طرف در تأمین منابع انسانی و مالی، انتقال سلاح و تردد آزادانه شبهنظامیان پشتون از پاکستان به افغانستان برای مبارزه با اتحاد شمال، نقشی کلیدی در افزایش قدرت طالبان داشت.
سرمایهگذاری پاکستان روی طالبان، کمک بزرگی به اسلامآباد در دستیابی به یک هدف بزرگ بود؛ ایجاد یک رژیم دوست در کابل که با هند ارتباط نداشته باشد. هند که مهمترین رقیب و در واقع دشمن اصلی پاکستان به شمار میرود، در سال 1996 نمایندگی دیپلماتیک خود در کابل را تعطیل کرد. با اینکه حکومت طالبان هرگز بهطور کامل تحت کنترل پاکستان نبود، رابطه دو طرف پس از حملات 11 سپتامبر 2001 دچار تضادهای متعددی شد. ایالات متحده پس از حملات تروریستی 11 سپتامبر، خواستار پیوستن پاکستان به ائتلاف «جنگ علیه تروریسم» شد. پیوستن پاکستان به این ائتلاف باعث بازداشت رهبران کلیدی طالبان ازجمله «ملاعبدالسلام ضیف» شد که سفیر حکومت طالبان در پاکستان بود. «ملاعبدالغنی برادر»، یکی از بنیانگذاران طالبان نیز به اسارت پاکستان درآمد. این اقدامات، طالبان را علیه پاکستان برانگیخت و حملات این گروه در داخل خاک پاکستان آغاز شد. طالبان در یکی از مرگبارترین این حملات تلافیجویانه، در سال 2010 به یک پاسگاه در پاکستان حمله و 40 سرباز پاکستانی را اسیر کردند.
ترمیم رابطه طالبان و پاکستان که به مرور زمان انجام شد، موضوع درخور توجهی است. این تغییر موقعیت عمدتا به دلیل همگرایی منافع دو طرف بود؛ زیرا اسلامآباد خواهان یک حکومت حامی پاکستان در کابل بود و طالبان هم برای توسعهطلبیهای خود به حمایت اسلامآباد نیاز داشت، بهویژه در جهت پناهدادن به اعضای طالبان و خانوادههای آنها در پاکستان و سازماندهی مجدد این گروه از طریق شورای کویته.
احیای رابطه پاکستان و طالبان به اسلامآباد اجازه داد تا با استفاده از کارت طالبان در گفتوگوهای صلح تا حدی از اهرم قدرت برخوردار شود. قبل از توافق صلح آمریکا و طالبان در سال2020 در دوحه، اسلامآباد از طریق مذاکرات مستقیم با طالبان و واشنگتن و دیگر بازیگران منطقهای ازجمله چین از این مذاکرات حمایت کرد. اکنون که طالبان تقریبا تمام افغانستان را تحت کنترل خود دارند، نگاه متفاوتی در پاکستان شکل گرفته است. برخی مانند عمرانخان، نخستوزیر پاکستان، از رهایی افغانها از «قید و بند بردگی» خشنود بودند و سقوط حکومت اشرف غنی، رئیسجمهوری فراری افغانستان را جشن گرفتند. اما موضع رسمی اسلامآباد با احتیاط همراه بوده و اعلام شده که پاکستان از روند صلح فراگیر در افغانستان حمایت میکند.
این روایت و رویکرد دگرگونشده اسلامآباد نشان میدهد پاکستان میخواهد افراد غیرپشتون نیز در دولت جدید افغانستان حضور داشته باشند. همزمان، اسلامآباد فعالانه با بازیگران منطقهای مانند چین، جمهوریهای آسیای میانه و ایران، درباره امکان درپیشگرفتن رویکرد واحد منطقهای در قبال افغانستان گفتوگو کرده است.
نیاز طالبان به پاکستان
وضعیت افغانستان هنوز شکننده است و دقیقا مشخص نیست چه نوع حکومتی و در چه زمانی بر سر کار خواهد آمد. با وجود این، نقش پاکستان از جهات مختلف بسیار مهم خواهد بود. از آنجا که هند نه در گذشته و نه امروز در ایجاد رابطه با طالبان موفق نبوده، دهلینو تمام نمایندگیهای دیپلماتیک خود در افغانستان را تعطیل کرده است؛ بنابراین پاکستان مانند دوره اول حکومت طالبان در سالهای 1996 تا 2001 نباید نگران نفوذ هند در افغانستان باشد.
بااینحال، اسلامآباد نگرانیهای عمدهای در رابطه با ارتباط طالبان با گروه تروریستی ضدپاکستانی، ازجمله «تحریک طالبان پاکستان» دارد. طالبان هنگام دردستگرفتن کنترل افغانستان بسیاری از اعضای این گروه شبهنظامی را از زندانها آزاد کردند. پاکستان از طالبان خواسته است علیه «تحریک طالبان پاکستان» اقدام کنند، اما برای طالبان دشوار است که علیه متحد سابق خود وارد عمل شود؛ زیرا این گروه شبهنظامی از اقدامات طالبان در افغانستان حمایت کرده است. با اینکه درحالحاضر طالبان اولویتهای مهمتری در مقایسه با تعیین وضعیت «تحریک طالبان پاکستان» دارند، اما این موضوع همچنان محل اختلاف بین پاکستان و طالبان باقی خواهد ماند.
در این مرحله حساس، طالبان به دلایل متعددی به حمایت پاکستان نیاز دارند. حمایت پاکستان از طالبان و حضور این کشور در افغانستان نشان میدهد که وضعیت عادی است. اسلامآباد برای نشاندادن میزان حمایت خود از طالبان، بلافاصله پس از سقوط کابل، یکی از مهمترین گذرگاههای مرزی خود با افغانستان به نام «چمن» را بازگشایی کرد. علاوه بر این، ادامه فعالیت دیپلماتیک پاکستان در کابل در کنار روسیه، چین و ایران برای طالبان امری بسیار مهم است. اسلامآباد تا کنون هیچ نشانهای از نگرانی نسبت به تحولات اخیر در افغانستان نشان نداده است.
موضوع مهم دیگر این است که طالبان برای به رسمیت شناختهشدن در جهان به حمایت دیپلماتیک پاکستان نیاز دارند. برای این منظور، اسلامآباد بهطور فعال با همه ذینفعان خارجی در افغانستان همکاری کرده است. علاوه بر سفرهای وزیر خارجه پاکستان به آسیای میانه، چین و ایران، اسلامآباد برای برگزاری نشست اضطراری سازمان همکاری اسلامی درباره افغانستان در ماه گذشته، رایزنیهای تأثیرگذاری داشت. پاکستان با همین روش از سازمان ملل متحد خواسته است با طالبان وارد مذاکره شود.
طالبان در حال حاضر ادعا میکند به هیچ گروهی اجازه نخواهد داد از خاک از افغانستان برای فعالیتهای مخفیانه علیه کشوری دیگر استفاده کند، اما توانایی این گروه در کنترل گروههای تروریستی مانند تحریک طالبان پاکستان و داعش با تردیدهای جدی روبهرو است. طالبان همچنان با فشار همه بازیگران منطقهای، بهویژه چین و پاکستان، برای مقابله با چالش تروریسم روبهرو خواهند بود. این بازیگران منطقهای نمیتوانند در حاشیه بنشینند و چشم خود را بر چالشهای ناشی از وضعیت شکننده افغانستان ببندند.
منبع: نشنال اینترست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.