شکلهای زندگی: یادی از علیاشرف درویشیان در هشتادسالگیاش
لحن درویشیان
نادر شهريوري (صدقي)
اگرچه داستانهای علیاشرف درویشیان درباره فقر و فلاکت است و خواننده با خواندن داستانهایش دچار غم و اندوه میشود، اما این اندوه ماندگار نیست؛ زیرا درویشیان فقر را بهصورت مطلق و متافیزیکی درنمیآورد و بر این باور است که فقر و بهطور کلی تراژدیهای انسانی، محصول شرایط اجتماعی هستند و همزمان با دگرگونشدن شرایط، فقر و فلاکت نیز از میان میروند.
«اندوه ماندگار» را میتوان در ادبیات ناتورالیستی ایران و بهخصوص در داستانهای چوبک پیدا کرد. میان آثار چوبک با داستانهای درویشیان از نظر نمایاندن زوایای پنهان فقر و فلاکت همانندیهای زیادی وجود دارد اما «لحن» داستانهای درویشیانی با چوبک فرق میکند. مقصود از «لحن» رابطهای متقابل -بیناسوژهای- میان نویسنده و خواننده است که درعینحال بیانگر آهنگ احساسات گوینده و تابع شخصیتهای داستانی است. لحن داستان مسئلهای اساسی و حتی عنصر استراتژیک داستان است که میتواند متن را به حافظه تاریخی پیوند دهد، اما آنچه در «لحن» باز اهمیت بیشتری پیدا میکند و آن را بهخصوص در آثار درویشیان مییابیم، رابطهای بینالاذهانی است که میان نویسنده و خواننده برقرار میشود که گویای نوعی همدلی و حتی همذاتپنداری میان خواننده با آدمهای داستانی درویشیانی است. با لحن داستانی درویشیان، خواننده درمییابد که اگرچه با آهنگی غمانگیز از وضع انسانی روبهرو است اما ریتم موسیقایی متن چنان است که خواننده را به تحلیل، تلاش و درعینحال خوشبینی وامیدارد. نام این خوشبینی را میتوان خوشبینی تاریخی نام داد؛ از همان نوع خوشبینی که در آثار گورکی
مشاهده میکنیم. خوشبینیای که گرچه جنبههای تراژیک و غمانگیز زندگی را پردهپوشانی نمیکند، اما میکوشد تا داستانهای خود را بر سیری سلسلهوار و علت و معلولی بنا کند که طی روندی تاریخی شکل گرفته و مبتنی بر «پیشفرضی» به نام تکامل اجتماعی است.
«پیشفرض» مسئلهای مهم در داستاننویسی است. هر داستان مبتنی بر نوعی پیشفرض است. از پیشفرض میتوان تعابیر مختلف داشت؛ میتوان آن را زمینههای اجتماعی موجود در خلق اثر در نظر گرفت یا آن را دغدغههای شخصی یا فضای ذهنی نویسنده دانست. اگرچه بعضی از نحلههای ادبی و ازجمله نویسندگان ناتورالیست میکوشند تا آنجا که ممکن است از «پیشفرض» دوری کنند اما آنگاه که به واقعیتها یا به تعبیر خودشان به «فاکتها»ی موردنظر میرسند، میکوشند مؤلفههایی چون وراثت، محیط و... را در توصیف آدمهای داستانی خود در نظر گیرند هرچند از اعتراف به پیشفرضبودن این عوامل خودداری میکنند.
ناتورالیستبودن لزوما به معنای تلاش برای ارائه زشتی و پلشتی نیست، اما هرگاه نویسندهای اجتماعی درصدد توصیف واقعیتهای جامعه باشد، مگر جز فقر و بدبختی عملا موجود میتواند چیزی دیگر را مشاهده کند و آن را به تصور درآورد. چوبک بهعنوان مهمترین نویسنده ناتورالیست در ایران، فقر و بدبختی و استیصال را به نمایش درمیآورد و این همان کاری است که درویشیان انجام میدهد؛ با این تفاوت که وقایع داستانی چوبک تماما در «دایرهای بسته» رخ میدهد و موسیقیای که از آن به گوش میرسد آهنگی یکنواخت و کسلکننده است که پستی و بلندی ندارد و همواره به نقطه آغازین بازمیگردد. چوبک ضمن تلاش برای وفاداری به واقعیت، اهمیت «تحلیل» و «تخیل» و «حواشی» پیرامون موضوع را نادیده میگیرد یا میکوشد تا آنجا که ممکن است از آن دوری کند. با این کار چوبک از تجسم فرایند زندگی بهمثابه یک پدیده متغیر و موضوعی که پستی و بلندی فراوان دارد، پرهیز میکند؛ زیرا روند بهمثابه تغییر در آثار چوبک جایی ندارد؛ اتفاقا «روند» مسئلهای مهم در مقایسه میان آثار درویشیان با چوبک است.
درویشیان به زندگی اما همچون «روندی» در حال تغییر مینگرد که طی آن پروسه آگاهی تکمیل میشود، آگاهی که خود مقدمه تغییر وضع موجود است. بدینسان درویشیان متن را در سلسلهای از روابط علت و معلولی قرار میدهد که در رابطهای متقابل با یکدیگر عمل میکنند. نمونه شاخص آن را میتوانیم در داستان «سلول 18» درویشیان ملاحظه کنیم. در «سلول 18» ماجرا حول خانوادهای پرجمعیت اتفاق میافتد که کمال عضوی از آن است. درواقع داستان حول شخصیت کمال ساخته و پرداخته میشود و او بهتدریج با موقعیت اجتماعی خود و خانوادهاش آشنا میشود؛ فیالواقع آگاه میگردد و سپس بهتدریج به خودآگاهی تاریخی و اجتماعی، یعنی پروسهای زمانبر میرسد و به همین دلیل هم تمامی جنبههای شخصیت کمال نه یکباره بلکه بهتدریج آشکار میشود. بهتدریج آشکارشدن از جمله شگردهای داستانی درویشیان و نویسندگان مشابه است. درویشیان حتی آن هنگام که داستان کوتاه مینویسد، به این معنا که به برشهای داستانی خود زمانی مدتدار میدهد، باز آن را طی پروسهای زمانبر مینویسد تا خواننده با سیر ماجرا ارتباط برقرار کند.
توجه به «روند»، «پروسه» و... باعث میشود که درویشیان بیش از آنکه به «شخصیت» توجه نشان دهد به «تیپ» بپردازد، به همین دلیل قهرمانهای داستانهای درویشیان اغلب بهصورت تیپ هستند و او با صراحت موقعیت اجتماعی و طبقاتی آنها را بیان میکند. به بیانی دیگر درویشیان ضمن آنکه ویژگیهای فردی شخصیت را بیان میکند و تشخیص او را در جامعه نادیده نمیگیرد، اما موقعیت اجتماعی و طبقاتی را هرگز فراموش نمیکند. در داستان «سلول 18» بهرغم آنکه کمال شخصیت اصلی داستان است و داستان حول او نظم و انسجام مییابد، اما درنهایت «شخصیت» کمال ذیل «تیپ» کمال ساخته و پرداخته میشود. چون که شخصیت کمال نه بهواسطه خصائل ویژهاش بلکه بهواسطه موقعیت اجتماعیاش اهمیت مییابد و در مرکز داستان قرار میگیرد به همین دلیل هم هر فرد دیگری میتواند کموبیش نقش کمال را در داستان «سلول 18» ایفا نماید.
«نقش شخصیت در تاریخ» همواره مسئلهای مهم و قابلتأمل در ادبیات است. این «مسئله» را میتوان ملاک مقایسه میان نویسندههای معاصر در ایران قرار داد. «شخصیت» چنانکه گفته شد در نوشتههای درویشیان اهمیتی کمتر از شخصیت در داستانهای صمد بهرنگی دارد. در صمد که درویشیان در مواردی بسیار متأثر از اوست ما با شخصیتهایی مواجه میشویم که تشخص بیشتری دارند و از این نظر متمایزند و به همین دلیل نقشی منحصربهفرد و حتی آوانگارد ایفا میکنند. مانند ماهی سیاه کوچولو یا اولدوز و یاشار در داستان «اولدوز و کلاغها» یا لطیف در «بیستوچهار ساعت در خواب و بیداری» و...؛ درحالیکه در مقایسه میان صمد و درویشیان، درویشیان تمایل بیشتری به ارائه تیپ بهجای شخصیت دارد و از این نظر آثار درویشیان به آثار چوبک شباهت پیدا میکند. در چوبک ما همواره با «سوژه غریزه» مواجه میشویم، این به آن علت است که رفتارهای فردی و اجتماعی تیپ داستانی چوبک تابع طبیعت یا همان غریزهای میباشند که در بینشان مشترک است و به همین دلیل تمایز چندانی میانشان شکل نمیگیرد. جز رفتارهای کمی متفاوت که نشئتگرفته از محیطهای اجتماعی متفاوت است، تصویری که چوبک از تیپهای
داستانیاش ارائه میدهد بیشستر شبیه به عکسی است که برمیدارد. چوبک درباره عکسهای خود تحلیلی ارائه نمیدهد، او عکس میگیرد و از نظرش خود عکس بیانگر همه چیز است اما مسئله آن است که او اهمیت تحلیل را در عکاسیهای خود نادیده میگیرد. «تحلیلی که خود بخشی از موضوع مورد تحلیل است» تفاوت میان چوبک با درویشیانی است. تفاوت میان درویشیان با چوبک در تحلیل و حواشیهای پیرامون موضوع مورد نظر است که درویشیان علاوه بر موضوع بهویژه به روندهای آن و همچنین حواشی پیرامون توجه نشان میدهد تا برای رئالیسم خود توجیهی تاریخی پیدا کند.
ناتورالیستی که چوبک ارائه میدهد درنهایت گریزی است آشکار برای آشکارنکردن تنشهایی که درون واقعیت اجتماعی وجود دارد. چوبک با داستانهای خود نه علتها، بلکه تنها معلولها را به نمایش درمیآورد. اساسا ایده «علت و معلولی» در نظام فکری چوبک جایی ندارد درحالیکه اساس داستاننویسی درویشیان بر «علت و معلول» مبتنی است و این نظم علت و معلولی در سرتاسر نوشتههای درویشیان بهوضوح دیده میشود.
به «لحن» درویشیان بازگردیم. در لحن درویشیان همدلی وجود دارد، خواننده با خواندن آثار درویشیان با تیپهای داستانیاش همدل شده و ارتباطی عاطفی برقرار میکند. همدلی با آثار درویشیان میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد. این همدلی میتواند ناشی از زبان داستانی درویشیان باشد که خواننده را با خود همراه میکند یا میتواند به فضایی ربط پیدا کند که نویسنده آفریده یا حتی میتواند به شخصیت درویشیان بهعنوان مؤلف مرتبط باشد که ایدههایش را در متنهای داستانی دخالت میدهد، اما مهمتر از همه به تصور درویشیان به هستی اجتماعی بازمیگردد. در داستانهای درویشیان دو جریان اصلی وجود دارند که «نه» به موازات هم بلکه در پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر قرار میگیرند که جریان موسوم به تاریخ را پیش میبرند. یک جریان عنصر فردی است که داستان حول آن شکل میگیرد و دیگری جریانی اجتماعی است که همچون رودی مستمر جریان دارد. کار درویشیان بهعنوان نویسنده مشاهده عنصر فردی از یک طرف و حالت اجتماعی از طرف دیگر است، او این دو جریان را در ارتباطی متقابل و تودرتو با یکدیگر مشاهده میکند. این مشاهده بویایی زندگی تاریخی است که اندوه موجود در داستانهای
درویشیان را ماندگار نمیکند.
اگرچه داستانهای علیاشرف درویشیان درباره فقر و فلاکت است و خواننده با خواندن داستانهایش دچار غم و اندوه میشود، اما این اندوه ماندگار نیست؛ زیرا درویشیان فقر را بهصورت مطلق و متافیزیکی درنمیآورد و بر این باور است که فقر و بهطور کلی تراژدیهای انسانی، محصول شرایط اجتماعی هستند و همزمان با دگرگونشدن شرایط، فقر و فلاکت نیز از میان میروند.
«اندوه ماندگار» را میتوان در ادبیات ناتورالیستی ایران و بهخصوص در داستانهای چوبک پیدا کرد. میان آثار چوبک با داستانهای درویشیان از نظر نمایاندن زوایای پنهان فقر و فلاکت همانندیهای زیادی وجود دارد اما «لحن» داستانهای درویشیانی با چوبک فرق میکند. مقصود از «لحن» رابطهای متقابل -بیناسوژهای- میان نویسنده و خواننده است که درعینحال بیانگر آهنگ احساسات گوینده و تابع شخصیتهای داستانی است. لحن داستان مسئلهای اساسی و حتی عنصر استراتژیک داستان است که میتواند متن را به حافظه تاریخی پیوند دهد، اما آنچه در «لحن» باز اهمیت بیشتری پیدا میکند و آن را بهخصوص در آثار درویشیان مییابیم، رابطهای بینالاذهانی است که میان نویسنده و خواننده برقرار میشود که گویای نوعی همدلی و حتی همذاتپنداری میان خواننده با آدمهای داستانی درویشیانی است. با لحن داستانی درویشیان، خواننده درمییابد که اگرچه با آهنگی غمانگیز از وضع انسانی روبهرو است اما ریتم موسیقایی متن چنان است که خواننده را به تحلیل، تلاش و درعینحال خوشبینی وامیدارد. نام این خوشبینی را میتوان خوشبینی تاریخی نام داد؛ از همان نوع خوشبینی که در آثار گورکی
مشاهده میکنیم. خوشبینیای که گرچه جنبههای تراژیک و غمانگیز زندگی را پردهپوشانی نمیکند، اما میکوشد تا داستانهای خود را بر سیری سلسلهوار و علت و معلولی بنا کند که طی روندی تاریخی شکل گرفته و مبتنی بر «پیشفرضی» به نام تکامل اجتماعی است.
«پیشفرض» مسئلهای مهم در داستاننویسی است. هر داستان مبتنی بر نوعی پیشفرض است. از پیشفرض میتوان تعابیر مختلف داشت؛ میتوان آن را زمینههای اجتماعی موجود در خلق اثر در نظر گرفت یا آن را دغدغههای شخصی یا فضای ذهنی نویسنده دانست. اگرچه بعضی از نحلههای ادبی و ازجمله نویسندگان ناتورالیست میکوشند تا آنجا که ممکن است از «پیشفرض» دوری کنند اما آنگاه که به واقعیتها یا به تعبیر خودشان به «فاکتها»ی موردنظر میرسند، میکوشند مؤلفههایی چون وراثت، محیط و... را در توصیف آدمهای داستانی خود در نظر گیرند هرچند از اعتراف به پیشفرضبودن این عوامل خودداری میکنند.
ناتورالیستبودن لزوما به معنای تلاش برای ارائه زشتی و پلشتی نیست، اما هرگاه نویسندهای اجتماعی درصدد توصیف واقعیتهای جامعه باشد، مگر جز فقر و بدبختی عملا موجود میتواند چیزی دیگر را مشاهده کند و آن را به تصور درآورد. چوبک بهعنوان مهمترین نویسنده ناتورالیست در ایران، فقر و بدبختی و استیصال را به نمایش درمیآورد و این همان کاری است که درویشیان انجام میدهد؛ با این تفاوت که وقایع داستانی چوبک تماما در «دایرهای بسته» رخ میدهد و موسیقیای که از آن به گوش میرسد آهنگی یکنواخت و کسلکننده است که پستی و بلندی ندارد و همواره به نقطه آغازین بازمیگردد. چوبک ضمن تلاش برای وفاداری به واقعیت، اهمیت «تحلیل» و «تخیل» و «حواشی» پیرامون موضوع را نادیده میگیرد یا میکوشد تا آنجا که ممکن است از آن دوری کند. با این کار چوبک از تجسم فرایند زندگی بهمثابه یک پدیده متغیر و موضوعی که پستی و بلندی فراوان دارد، پرهیز میکند؛ زیرا روند بهمثابه تغییر در آثار چوبک جایی ندارد؛ اتفاقا «روند» مسئلهای مهم در مقایسه میان آثار درویشیان با چوبک است.
درویشیان به زندگی اما همچون «روندی» در حال تغییر مینگرد که طی آن پروسه آگاهی تکمیل میشود، آگاهی که خود مقدمه تغییر وضع موجود است. بدینسان درویشیان متن را در سلسلهای از روابط علت و معلولی قرار میدهد که در رابطهای متقابل با یکدیگر عمل میکنند. نمونه شاخص آن را میتوانیم در داستان «سلول 18» درویشیان ملاحظه کنیم. در «سلول 18» ماجرا حول خانوادهای پرجمعیت اتفاق میافتد که کمال عضوی از آن است. درواقع داستان حول شخصیت کمال ساخته و پرداخته میشود و او بهتدریج با موقعیت اجتماعی خود و خانوادهاش آشنا میشود؛ فیالواقع آگاه میگردد و سپس بهتدریج به خودآگاهی تاریخی و اجتماعی، یعنی پروسهای زمانبر میرسد و به همین دلیل هم تمامی جنبههای شخصیت کمال نه یکباره بلکه بهتدریج آشکار میشود. بهتدریج آشکارشدن از جمله شگردهای داستانی درویشیان و نویسندگان مشابه است. درویشیان حتی آن هنگام که داستان کوتاه مینویسد، به این معنا که به برشهای داستانی خود زمانی مدتدار میدهد، باز آن را طی پروسهای زمانبر مینویسد تا خواننده با سیر ماجرا ارتباط برقرار کند.
توجه به «روند»، «پروسه» و... باعث میشود که درویشیان بیش از آنکه به «شخصیت» توجه نشان دهد به «تیپ» بپردازد، به همین دلیل قهرمانهای داستانهای درویشیان اغلب بهصورت تیپ هستند و او با صراحت موقعیت اجتماعی و طبقاتی آنها را بیان میکند. به بیانی دیگر درویشیان ضمن آنکه ویژگیهای فردی شخصیت را بیان میکند و تشخیص او را در جامعه نادیده نمیگیرد، اما موقعیت اجتماعی و طبقاتی را هرگز فراموش نمیکند. در داستان «سلول 18» بهرغم آنکه کمال شخصیت اصلی داستان است و داستان حول او نظم و انسجام مییابد، اما درنهایت «شخصیت» کمال ذیل «تیپ» کمال ساخته و پرداخته میشود. چون که شخصیت کمال نه بهواسطه خصائل ویژهاش بلکه بهواسطه موقعیت اجتماعیاش اهمیت مییابد و در مرکز داستان قرار میگیرد به همین دلیل هم هر فرد دیگری میتواند کموبیش نقش کمال را در داستان «سلول 18» ایفا نماید.
«نقش شخصیت در تاریخ» همواره مسئلهای مهم و قابلتأمل در ادبیات است. این «مسئله» را میتوان ملاک مقایسه میان نویسندههای معاصر در ایران قرار داد. «شخصیت» چنانکه گفته شد در نوشتههای درویشیان اهمیتی کمتر از شخصیت در داستانهای صمد بهرنگی دارد. در صمد که درویشیان در مواردی بسیار متأثر از اوست ما با شخصیتهایی مواجه میشویم که تشخص بیشتری دارند و از این نظر متمایزند و به همین دلیل نقشی منحصربهفرد و حتی آوانگارد ایفا میکنند. مانند ماهی سیاه کوچولو یا اولدوز و یاشار در داستان «اولدوز و کلاغها» یا لطیف در «بیستوچهار ساعت در خواب و بیداری» و...؛ درحالیکه در مقایسه میان صمد و درویشیان، درویشیان تمایل بیشتری به ارائه تیپ بهجای شخصیت دارد و از این نظر آثار درویشیان به آثار چوبک شباهت پیدا میکند. در چوبک ما همواره با «سوژه غریزه» مواجه میشویم، این به آن علت است که رفتارهای فردی و اجتماعی تیپ داستانی چوبک تابع طبیعت یا همان غریزهای میباشند که در بینشان مشترک است و به همین دلیل تمایز چندانی میانشان شکل نمیگیرد. جز رفتارهای کمی متفاوت که نشئتگرفته از محیطهای اجتماعی متفاوت است، تصویری که چوبک از تیپهای
داستانیاش ارائه میدهد بیشستر شبیه به عکسی است که برمیدارد. چوبک درباره عکسهای خود تحلیلی ارائه نمیدهد، او عکس میگیرد و از نظرش خود عکس بیانگر همه چیز است اما مسئله آن است که او اهمیت تحلیل را در عکاسیهای خود نادیده میگیرد. «تحلیلی که خود بخشی از موضوع مورد تحلیل است» تفاوت میان چوبک با درویشیانی است. تفاوت میان درویشیان با چوبک در تحلیل و حواشیهای پیرامون موضوع مورد نظر است که درویشیان علاوه بر موضوع بهویژه به روندهای آن و همچنین حواشی پیرامون توجه نشان میدهد تا برای رئالیسم خود توجیهی تاریخی پیدا کند.
ناتورالیستی که چوبک ارائه میدهد درنهایت گریزی است آشکار برای آشکارنکردن تنشهایی که درون واقعیت اجتماعی وجود دارد. چوبک با داستانهای خود نه علتها، بلکه تنها معلولها را به نمایش درمیآورد. اساسا ایده «علت و معلولی» در نظام فکری چوبک جایی ندارد درحالیکه اساس داستاننویسی درویشیان بر «علت و معلول» مبتنی است و این نظم علت و معلولی در سرتاسر نوشتههای درویشیان بهوضوح دیده میشود.
به «لحن» درویشیان بازگردیم. در لحن درویشیان همدلی وجود دارد، خواننده با خواندن آثار درویشیان با تیپهای داستانیاش همدل شده و ارتباطی عاطفی برقرار میکند. همدلی با آثار درویشیان میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد. این همدلی میتواند ناشی از زبان داستانی درویشیان باشد که خواننده را با خود همراه میکند یا میتواند به فضایی ربط پیدا کند که نویسنده آفریده یا حتی میتواند به شخصیت درویشیان بهعنوان مؤلف مرتبط باشد که ایدههایش را در متنهای داستانی دخالت میدهد، اما مهمتر از همه به تصور درویشیان به هستی اجتماعی بازمیگردد. در داستانهای درویشیان دو جریان اصلی وجود دارند که «نه» به موازات هم بلکه در پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر قرار میگیرند که جریان موسوم به تاریخ را پیش میبرند. یک جریان عنصر فردی است که داستان حول آن شکل میگیرد و دیگری جریانی اجتماعی است که همچون رودی مستمر جریان دارد. کار درویشیان بهعنوان نویسنده مشاهده عنصر فردی از یک طرف و حالت اجتماعی از طرف دیگر است، او این دو جریان را در ارتباطی متقابل و تودرتو با یکدیگر مشاهده میکند. این مشاهده بویایی زندگی تاریخی است که اندوه موجود در داستانهای
درویشیان را ماندگار نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.