|

دو‌ نگاه به نمایشگاه انفرادی «نگار فرجیانی» در گالری «اینجا»

تأملی بر تباهی و فقدان در «نسخه‌های مندرس»

هلینا مریم قائمی : مجموعه «نسخه‌های مندرس» مخاطب را با چهار روایت گوناگون و هم‌سو با مضمون واحد تباهی و فقدان مواجه می‌کند و هریک از این روایت‌ها آگاهانه تصویر تحریف‌شده‌ای از یک گذشته آرمانی ارائه می‌دهند و آن را در فضای معاصر بازتعریف می‌کنند. ازاین‌رو، نوعی دیالکتیک میان گذشته‌ای کامل و اکنون دچار نقصان بازنمایی می‌شود. نگار فرجیانی در این مجموعه با کمک مدیوم پارچه و عکاسی تصاویری آشنا از بافت تاریخی‌ای را بازسازی می‌کند که در آن واحد، هم به حضور ابژه تخریب‌شونده‌‌ و هم به ازدست‌رفتن و غیاب آن، اشاره دارد. از منظر هنرمند، پارچه رسانه‌ای است متناسب با هدفش: زدودن و حذف تصاویر تا مرز تباهی و غیاب. به بیان دیگر، اگر به‌واسطه مدیوم پارچه شکلی به جهان افزوده می‌شود، آن شکل بر پایه الگوی تباهی است که بنا دارد هیچ شکلی در جهان باقی نگذارد، مگر همان شکل ویرانی. ازاین‌رو، نگار به سراغ سوژه‌هایی می‌رود که به مرور زمان دستخوش تغییر و تحول اساسی شده‌اند و به آنها از نو شکل می‌بخشد. تصاویر و اشکال بازتولید شده در وضعیتی قرار دارند که گویی پیشاپیش تخریب شده‌اند و با فرم‌دادن و ساختن ویرانی، آنها را از این تصور ایدئولوژیک که می‌توانند پیامد حادثه یا فرسایش طبیعی باشند، بیرون می‌آورد و به آنها عاملیت می‌بخشد.
از آنجا که انسان رابطه خاصی با زمان دارد، گذشته به‌واسطه نوستالژی نقش اساسی در زندگی فرد ایفا می‌کند. اما‌ گذشته‌‎ای که نوستالژی در جست‌‎وجوی آن است، هرگز وجود نداشته به‌جز در متون نوشتاری و تصویری. نوستالژی پدیده‏‌ای روان‌‎شناختی-نمادین است، مکانیسمی دفاعی که با خُسران سروکار دارد. هرگاه از خلل آثار به ویرانه‌ها می‌نگریم، گویی شکوه و عظمت از‌دست‌رفته تمدن‌های مضمحل‌شده تاریخی را می‌بینیم که به نحوِ غریبی بدل به طبیعت شده‌اند. بنابراین، چنین به نظر می‌رسد که آنها نه مصنوع بشر بلکه اجزائی از طبیعت‌ هستند. ازاین‌رو، نوعی رسوب امر والا در ویرانه‌های تاریخی مشهود است که در گذر زمان با طبیعت به هم می‌آمیزد. هنر می‌تواند اصلی‌ترین رسانه برای انتقال ماهیت بارقه‌ای نوستالژی باشد، زیرا هنر نیز با صورت‌بندی امر بیان‌ناپذیر سروکار دارد. بی‌تردید، در امر فناپذیر و ابژه تخریب‌شونده، مازادی وجود دارد که تداعی‌گر امر والاست: بازتابی از صیرورت و زوال عظمت تاریخ در بستر زمان. ابتدایی‌ترین احساس در مواجهه با این وضعیت، پی‌بردن به حقارت بشر و زوال‌پذیری دست‌ساخته‌های انسان است. اما، تناقض در این‌جاست که چنین خودآگاهی‌ای به انکار احساس حقارت اولیه می‌انجامد و فرد با حفظ فاصله‌ای امن و مناسب از ویرانه‌ها، در مقام یک نظاره‌گر خودآگاه، نگاهی کاملا ابژکتیو و بی‌غرض به آنها می‌افکند. این امر، آغازی برای زیباشناسانه‌کردن تخریب و تأمل در ویرانه به‌منزله ابژه میل است. نظاره‌کردن ویرانه نوعی نوستالژی به‌شمار می‌رود که آمال و فانتزی‌های خود را به گذشته‌ای نادیده فرامی‌افکند و دست‌آخر ماخولیای ناشی از مواجهه آنی با تباهی و زوال را سبب می‌شود. در این وضعیت، ماخولیا خود را همچون برسازنده بنیادین تباهی و ویرانی منکشف می‌سازد. ماخولیا بیش از آنکه نوعی واکنش نسبت به ازدست‌رفتن ابژه باشد، به واقع یک توانایی خیالی است که باعث شده ابژه‌ای که از ابتدا و همواره دسترس‌ناپذیر بوده، در نظر سوژه چنان دیده شود که گویی دست‌یافتنی است. نگاه ماخولیایی، نظاره‌گر را ترغیب می‌کند تا تاریخ را به‌منزله زوال دائمی و طبیعت را بی‌وقفه درگذر تجربه ‌کند.
آنچه نگار فرجیانی قصد دارد به‌واسطه بازتولید تصاویر آشنا و مرتبط با گذشته فرهنگی نشان دهد، این است که در طول زمان تا چه اندازه ابهام، گسست، پَرِش و شكاف در این تصاویر فرهنگی برخلاف داعیه اصیل و ناب‌بودنشان وجود دارد. ازاین‌رو، روایتی که او با دست‌کاری عامدانه در تصاویر ارائه می‌دهد، در راستای تجزیه، ایجاد گسست و افسون‌زدایی از روایت آغازینی است كه پیوسته ادعای کمال و طبیعی‌بودن را دارد و از طریق خُسرانی که سبب شده، قابلیت ارتباط با آنچه را همواره ارتباط‌ناپذیر است، فراهم می‌كند. در این فرایند، نه‌فقط سوژه فانتزی آرمانی جلوه داده می‌شود‌ بلکه آنچه غیرواقعی است بدل به واقعیتی نو می‌شود، زیرا فقدان و هراس از فقدان ما را برمی‌انگیزاند تا همواره بکوشیم سویه‌ای نوستالژیک از آنچه را که از دست رفته است، حفظ کنیم و به آرامش دست یابیم. اما‌ واقعیت امر این است که تجربه تاریخی ما به‌واقع تجربه فقدانِ فقدان‌هایی است که دائما در‌حال انکارشان هستیم.
در آخر باید گفت‌ هرچند در بافت زندگی گریزی از فضای عاری از نوستالژی نیست، نباید کارکردهای ایدئولوژیک نوستالژی را که در خدمت گفتمان‌های مسلط است، نادیده گرفت.
همچنین، نباید حس توهم کاذب و لذت‌‎‌بخش وجود جهانی آرمانی در گذشته را که پیامد نگاه نوستالژیک است، به‌منزله امری واقعی درنظر گرفت. وجود نوستالژی در عرصه فرهنگی مانع از تفکر نقادانه نسبت به تاریخ و به گذشته می‌شود. به نظر می‌آید که مواجهه نگار با این گذشته تاریخی، مواجهه‌ای دوسویه است. به بیان دیگر، از یک‌سو به‌واسطه دخل و تصرف حین بازتولید آثار، به تخریب هاله از پیش موجود پرداخته و از آنها افسون‌زدایی می‌کند و از این رهگذر، موضعی نقادانه و چالشی نسبت به آنها اتخاذ می‌کند. اما‌ از سوی دیگر، به‌واسطه بازتولید و نمایش آنها در گالری، کنش تخریب را به نامیرایی و تثبیت محکوم می‌کند که همانا شکلی از تخریب هاله اثر و جایگزینی ارزش آن با ارزش مازاد نمایشی در بستر امن گالری است. البته، این افسون‌زدگی مجدد در نمایش دوباره تصاویر، از جنس افسون‌زدگی اولیه نیست. آنچه مشهود است، جایگزینی هاله اثر با ارزش افزوده اقتصادی است. در نتیجه، چنین تصور می‌شود که همواره کشمکشی بی‌پایان میان دوگانه‌های افسون‌زدایی/ افسون‌زدگی و بسترزدایی/ بسترسازی وجود دارد که ما را وارد دور باطل می‌کند.

هلینا مریم قائمی : مجموعه «نسخه‌های مندرس» مخاطب را با چهار روایت گوناگون و هم‌سو با مضمون واحد تباهی و فقدان مواجه می‌کند و هریک از این روایت‌ها آگاهانه تصویر تحریف‌شده‌ای از یک گذشته آرمانی ارائه می‌دهند و آن را در فضای معاصر بازتعریف می‌کنند. ازاین‌رو، نوعی دیالکتیک میان گذشته‌ای کامل و اکنون دچار نقصان بازنمایی می‌شود. نگار فرجیانی در این مجموعه با کمک مدیوم پارچه و عکاسی تصاویری آشنا از بافت تاریخی‌ای را بازسازی می‌کند که در آن واحد، هم به حضور ابژه تخریب‌شونده‌‌ و هم به ازدست‌رفتن و غیاب آن، اشاره دارد. از منظر هنرمند، پارچه رسانه‌ای است متناسب با هدفش: زدودن و حذف تصاویر تا مرز تباهی و غیاب. به بیان دیگر، اگر به‌واسطه مدیوم پارچه شکلی به جهان افزوده می‌شود، آن شکل بر پایه الگوی تباهی است که بنا دارد هیچ شکلی در جهان باقی نگذارد، مگر همان شکل ویرانی. ازاین‌رو، نگار به سراغ سوژه‌هایی می‌رود که به مرور زمان دستخوش تغییر و تحول اساسی شده‌اند و به آنها از نو شکل می‌بخشد. تصاویر و اشکال بازتولید شده در وضعیتی قرار دارند که گویی پیشاپیش تخریب شده‌اند و با فرم‌دادن و ساختن ویرانی، آنها را از این تصور ایدئولوژیک که می‌توانند پیامد حادثه یا فرسایش طبیعی باشند، بیرون می‌آورد و به آنها عاملیت می‌بخشد.
از آنجا که انسان رابطه خاصی با زمان دارد، گذشته به‌واسطه نوستالژی نقش اساسی در زندگی فرد ایفا می‌کند. اما‌ گذشته‌‎ای که نوستالژی در جست‌‎وجوی آن است، هرگز وجود نداشته به‌جز در متون نوشتاری و تصویری. نوستالژی پدیده‏‌ای روان‌‎شناختی-نمادین است، مکانیسمی دفاعی که با خُسران سروکار دارد. هرگاه از خلل آثار به ویرانه‌ها می‌نگریم، گویی شکوه و عظمت از‌دست‌رفته تمدن‌های مضمحل‌شده تاریخی را می‌بینیم که به نحوِ غریبی بدل به طبیعت شده‌اند. بنابراین، چنین به نظر می‌رسد که آنها نه مصنوع بشر بلکه اجزائی از طبیعت‌ هستند. ازاین‌رو، نوعی رسوب امر والا در ویرانه‌های تاریخی مشهود است که در گذر زمان با طبیعت به هم می‌آمیزد. هنر می‌تواند اصلی‌ترین رسانه برای انتقال ماهیت بارقه‌ای نوستالژی باشد، زیرا هنر نیز با صورت‌بندی امر بیان‌ناپذیر سروکار دارد. بی‌تردید، در امر فناپذیر و ابژه تخریب‌شونده، مازادی وجود دارد که تداعی‌گر امر والاست: بازتابی از صیرورت و زوال عظمت تاریخ در بستر زمان. ابتدایی‌ترین احساس در مواجهه با این وضعیت، پی‌بردن به حقارت بشر و زوال‌پذیری دست‌ساخته‌های انسان است. اما، تناقض در این‌جاست که چنین خودآگاهی‌ای به انکار احساس حقارت اولیه می‌انجامد و فرد با حفظ فاصله‌ای امن و مناسب از ویرانه‌ها، در مقام یک نظاره‌گر خودآگاه، نگاهی کاملا ابژکتیو و بی‌غرض به آنها می‌افکند. این امر، آغازی برای زیباشناسانه‌کردن تخریب و تأمل در ویرانه به‌منزله ابژه میل است. نظاره‌کردن ویرانه نوعی نوستالژی به‌شمار می‌رود که آمال و فانتزی‌های خود را به گذشته‌ای نادیده فرامی‌افکند و دست‌آخر ماخولیای ناشی از مواجهه آنی با تباهی و زوال را سبب می‌شود. در این وضعیت، ماخولیا خود را همچون برسازنده بنیادین تباهی و ویرانی منکشف می‌سازد. ماخولیا بیش از آنکه نوعی واکنش نسبت به ازدست‌رفتن ابژه باشد، به واقع یک توانایی خیالی است که باعث شده ابژه‌ای که از ابتدا و همواره دسترس‌ناپذیر بوده، در نظر سوژه چنان دیده شود که گویی دست‌یافتنی است. نگاه ماخولیایی، نظاره‌گر را ترغیب می‌کند تا تاریخ را به‌منزله زوال دائمی و طبیعت را بی‌وقفه درگذر تجربه ‌کند.
آنچه نگار فرجیانی قصد دارد به‌واسطه بازتولید تصاویر آشنا و مرتبط با گذشته فرهنگی نشان دهد، این است که در طول زمان تا چه اندازه ابهام، گسست، پَرِش و شكاف در این تصاویر فرهنگی برخلاف داعیه اصیل و ناب‌بودنشان وجود دارد. ازاین‌رو، روایتی که او با دست‌کاری عامدانه در تصاویر ارائه می‌دهد، در راستای تجزیه، ایجاد گسست و افسون‌زدایی از روایت آغازینی است كه پیوسته ادعای کمال و طبیعی‌بودن را دارد و از طریق خُسرانی که سبب شده، قابلیت ارتباط با آنچه را همواره ارتباط‌ناپذیر است، فراهم می‌كند. در این فرایند، نه‌فقط سوژه فانتزی آرمانی جلوه داده می‌شود‌ بلکه آنچه غیرواقعی است بدل به واقعیتی نو می‌شود، زیرا فقدان و هراس از فقدان ما را برمی‌انگیزاند تا همواره بکوشیم سویه‌ای نوستالژیک از آنچه را که از دست رفته است، حفظ کنیم و به آرامش دست یابیم. اما‌ واقعیت امر این است که تجربه تاریخی ما به‌واقع تجربه فقدانِ فقدان‌هایی است که دائما در‌حال انکارشان هستیم.
در آخر باید گفت‌ هرچند در بافت زندگی گریزی از فضای عاری از نوستالژی نیست، نباید کارکردهای ایدئولوژیک نوستالژی را که در خدمت گفتمان‌های مسلط است، نادیده گرفت.
همچنین، نباید حس توهم کاذب و لذت‌‎‌بخش وجود جهانی آرمانی در گذشته را که پیامد نگاه نوستالژیک است، به‌منزله امری واقعی درنظر گرفت. وجود نوستالژی در عرصه فرهنگی مانع از تفکر نقادانه نسبت به تاریخ و به گذشته می‌شود. به نظر می‌آید که مواجهه نگار با این گذشته تاریخی، مواجهه‌ای دوسویه است. به بیان دیگر، از یک‌سو به‌واسطه دخل و تصرف حین بازتولید آثار، به تخریب هاله از پیش موجود پرداخته و از آنها افسون‌زدایی می‌کند و از این رهگذر، موضعی نقادانه و چالشی نسبت به آنها اتخاذ می‌کند. اما‌ از سوی دیگر، به‌واسطه بازتولید و نمایش آنها در گالری، کنش تخریب را به نامیرایی و تثبیت محکوم می‌کند که همانا شکلی از تخریب هاله اثر و جایگزینی ارزش آن با ارزش مازاد نمایشی در بستر امن گالری است. البته، این افسون‌زدگی مجدد در نمایش دوباره تصاویر، از جنس افسون‌زدگی اولیه نیست. آنچه مشهود است، جایگزینی هاله اثر با ارزش افزوده اقتصادی است. در نتیجه، چنین تصور می‌شود که همواره کشمکشی بی‌پایان میان دوگانه‌های افسون‌زدایی/ افسون‌زدگی و بسترزدایی/ بسترسازی وجود دارد که ما را وارد دور باطل می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.