|

مسائل ویراستاری و اقتباسی از برگمان

چالش‌های ویراستاران
شرق: ویراستاری بخشی حائز اهمیت در فرایند تولید و انتشار کتاب است اما اهمیت و ضرورتش اغلب نادیده گرفته می‌شود یا به‌ اندازه اهمیتش قدر نمی‌بیند؛ اما بسیارند کتاب‌هایی که به‌ واسطه ویرایش اصولی و حرفه‌ای به آثاری ماندگار و درخشان بدل شده‌اند. نشر ایران در سال‌های اخیر به بهانه کاهش هزینه‌های تولید کتاب به سمت تضعیف ویراستاری یا حتی در مواردی حذف ویرایش حرکت کرده و چنین است که امروز با کتاب‌هایی روبه‌رو می‌شویم که پر از ایرادهای‌ مختلف ویرایشی‌اند. از سوی دیگر، در مواردی ناشران کار ویرایش را به ویراستاران غیرحرفه‌ای و آموزش‌ندیده می‌سپارند که در اغلب موارد تنها موجب بروز اختلاف میان مؤلف و مترجم با ویراستار و ناشر می‌شود. امروز منابع درخوری درباره ویرایش در دست است که در آنها چارچوب و اصول و ظرایف ویراستاری بررسی شده است. به‌تازگی نیز کتابی با عنوان «ویراستار خرابکار» از کرول فیشرسلر با ترجمه فاطمه ترابی در نشر نی منتشر شده که شامل تجربیات و توصیه‌های نویسنده درباره ویراستاری است. عنوان فرعی این کتاب، «چگونه با نویسندگان، همکاران و خودتان خوب تا کنید»، گویای این نکته است که ویراستار تنها با متنی که در دست دارد روبه‌رو نیست و در واقع ویراستاری رابطه‌ای با مؤلف و ناشر کتاب هم هست. نویسنده کتاب، کرول فیشرسلر، ویراستار ارشد انتشارات دانشگاه شیکاگو و ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه برخط شیکاگو است. «شیوه‌نامه شیکاگو» شیوه‌‌نامه‌ای برای نوشتن است که در علوم انسانی کاربرد دارد. این شیوه‌نامه را دانشگاه شیکاگو در دو قالب برخط و کتاب چاپی ارائه می‌دهد. نویسنده کتاب از سال 1997 که انتشارات دانشگاه شیکاگو شروع به انتشار بخش پرسش‌ و پاسخ درباره شیوه‌نامه کرد، ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه بوده که ماهی یک‌ بار چاپ می‌شده و خودش در پیشگفتار کتاب نوشته که سؤال‌های شما درباره این موضوع از زیر دست او رد می‌شده است: «دانشجویان، استادان دانشگاه، ویراستاران فنی، تجارت‌پیشگان و مؤلفانی که حین نوشتن و ویرایش با مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند، ده‌ها هزار سؤال از من پرسیده‌اند. تا امروز که این پیشگفتار را می‌نویسم، تارنمای شیوه‌نامه شیکاگو هر ماه حدود دو میلیون بازدیدکننده داشته و بیشترین بازدید هم از بخش پرسش و پاسخ بوده است». آن‌طورکه خود او توضیح داده، «شیوه‌نامه شیکاگو» یکی از شیوه‌نامه‌های معتبر زبان انگلیسی برای مبتدیان است که شاید پرکاربردترین نباشد اما مشتاق‌ترین کاربران از آن استفاده می‌کنند: «شیوه‌نامه شیکاگو را گروه ویراستاران زبانی انتشارات دانشگاه شیکاگو (محل کار من) تألیف کرده و فصل‌هایی در باب همه موضوعات اعم از علائم سجاوندی و بزرگ‌نویسی حروف اول جمله‌ها، عبارات ریاضی و زبان‌های خارجی دارد. فصل‌های مستندسازی (شیوه نگارش توضیحات و بخش کتاب‌شناسی) الگوی کار بسیاری از دانشگاه‌های دنیا شده است. از فاضل‌ترین نویسندگان و ویراستاران گرفته تا بی‌ملاحظه‌ترین آنها جزء کاربران این شیوه نگارش‌اند و بیش از یک دهه است که ماهنامه پرسش و پاسخ پذیرای همگی آنان بوده است». نویسنده مخاطبان این کتاب را دانشجویان، استادان، ویراستاران، اهالی کسب‌وکار و مؤلفانی می‌داند که گاهی در شیوه نگارش و دستور زبان دچار ابهام و سردرگمی می‌شوند. او می‌گوید این کتاب به درد کسانی می‌خورد که قواعد را می‌دانند اما آنچه دقیقا نمی‌دانند این است که کی و کجا از آنها استفاده کنند. او می‌گوید عنوان کتاب را «ویراستار خرابکار» گذاشته تا این تصور را که ویراستارها ذاتا رقیب نویسندگان در تسلط بر متن‌اند از ذهن پاک کند. او در بخش اول کتاب تصویر و تعریف دیگری از ویراستار به دست داده و سودمندترین ترتیب اولویت‌ها را برای ویراستاران شرح داده است. در رتبه‌بندی او، نویسنده به بالای فهرست اولویت‌ها و انتشارات به پایین آن فهرست نزدیک خواهند بود، هرچند به قول او همگی با هم در خدمت خواننده خواهند بود. او در بخش دوم کتاب به کشمکش‌های کار ویراستاری پرداخته و به مشکلاتی که ویراستاران با آنها روبه‌رو می‌شوند اشاره کرده است. بخش اول کتاب «با یاری نویسنده، در خدمت خواننده» نام دارد و بخش دوم کتاب نیز «چگونه با خود و همکارانمان خوب تا کنیم» نامیده شده است. مترجم کتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی‌اش درباره این کتاب نوشته: «ویراستار خرابکار کتابی است در باب ویرایش و فراتر از آن. حتی شاید بتوان آن را دستورالعملی کوتاه، خودمانی و مشفقانه برای بهبود مناسبات انسانی حرفه‌ای خواند، اما نه نصیحت‌گونه و ملال‌آور. متن اصلی طنز ظریف و قلقلک‌دهنده‌ای دارد که در حد توانم سعی کرده‌ام لذت آن را به خواننده فارسی‌زبان بچشانم. نویسنده از مثال‌های دستور زبانی و آیین نگارشی در توضیح نکته‌هایی ورای یادگیری دستور و نگارش سود برده است. کوشیده‌ام آنها را تا حد امکان در ترجمه انعکاس یا در پانوشت‌ها توضیح دهم. در اندک مواردی از مثال‌های مشابه در فارسی هم بهره جسته‌ام».
برگمان و تئاتر
اینگمار برگمان از مهم‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینماست که تأثیرش حتی فراتر از سینما نیز دیده می‌شود. برگمان به جز آثار سینمایی‌اش، در تئاتر هم حضور داشته و همچنین سازنده مجموعه تلویزیونی هم بوده است. برگمان در تئاتر حضوری موفق داشت. او در سال‌های فعالیتش آثار مختلفی از مولیر و شکسپیر و ایبسن و دیگران به روی صحنه برد و به جز این،‌ در آثار سینمایی‌اش هم متأثر از تئاتر بود. همچنین در کارنامه برگمان چند مجموعه تلویزیونی دیده می‌شود که اولین‌شان «صحنه‌هایی از یک ازدواج» نام دارد که در سال 1973 در شش قسمت 50 دقیقه‌ای از تلویزیون سوئد پخش شد. براساس این فیلم‌نامه برگمان، نمایش‌نامه‌ای با همین نام نوشته شده که این اثر با ترجمه پرهام آل‌داود در نشر نی منتشر شده است. مترجم کتاب در یادداشت ابتدایی کتاب، به استقبال کم‌نظیر از این اثر برگمان اشاره کرده و نوشته که در سال 1973 که این مجموعه تلویزیونی در سوئد پخش می‌شد، هنگام پخش خیابان‌های سوئد خالی از جمعیت می‌شد و طبق بررسی‌های صورت‌گرفته آمار مراجعه زوج‌های سوئدی به مشاور خانواده پس از آن دو برابر شد. مترجم کتاب در ادامه یادداشتش نظر یکی از منتقدان درباره تأثیر برگمان از تئاتر را آورده است: «برگمان، به‌عنوان کارگردان تئاتر، مدت‌های مدید نمایش‌نامه‌های خاصی را در ذهن و دل خود داشت. بسیاری از این نمایش‌نامه‌ها رد خود را در فیلم‌های او به‌ جا گذاشته‌اند. مهر هفتم از دل نمایش‌نامه‌ای زاده شد: نقاشی روی چوب. ساختار لبخندهای شبی تابستانی همچون نمایش‌نامه‌های ماریوو است- به شیوه کلاسیک قرن هجدهم. همچون درون آینه نمایشی زیرپوستی است. نور زمستانی در ذهن او به‌ صورت نمایش‌نامه‌ای قرون وسطایی شکل گرفت. برگمان خودش نسخه‌ای نمایشی از مجموعه تلویزیونی صحنه‌هایی از یک ازدواج را به روی صحنه برد و بسیاری از فیلم‌های او بعدها به ‌صورت نمایشی اجرا شدند». برگمان نسخه نمایشی «صحنه‌هایی از یک ازدواج» را در سال 1981 در مونیخ کارگردانی کرد. آ‌ن‌طورکه مترجم کتاب نوشته، هم‌زمان با این نمایش، برگمان دو نمایش «دوشیزه ژولی» از استریندبرگ و «عروسک‌خانه» از ایبسن را به‌ صورت سه نمایش با یک بلیت به روی صحنه برد. از نظر برگمان شخصیت‌های اصلی این نمایش‌ها سه خواهر هستند که به‌ خاطر جنسیتشان در موقعیت‌هایی بحرانی گرفتار شده‌اند. در سال‌های مختلف آثار سینمایی و تلویزیونی برگمان بارها مورد اقتباس نمایشی توسط دیگران قرار گرفته‌اند و یکی از کسانی که در سال‌های اخیر اقتباس‌های نمایشی زیادی از آثار برگمان کرده، ایفو فان هووه، کارگردان مشهور بلژیکی است که آثاری از برگمان را در آمستردام و نیویورک روی صحنه برده است. او به‌ جز اقتباس از آثار برگمان، اقتباس‌هایی از آثار پازولینی و آنتونیونی و جان کاساوتس نیز کرده است. او اولین‌بار «صحنه‌هایی از یک ازدواج» را به زبان هلندی در آمستردام اجرا کرد. ترجمه فارسی این اثر از روی نسخه انگلیسی امیلی مان که ترجمه و اقتباسی از متن هلندی است، انجام شده است. این نسخه انگلیسی در سال 2013 در کارگاه تئاتر نیویورک روی صحنه رفت. این نمایش‌نامه شش صحنه دارد.

چالش‌های ویراستاران
شرق: ویراستاری بخشی حائز اهمیت در فرایند تولید و انتشار کتاب است اما اهمیت و ضرورتش اغلب نادیده گرفته می‌شود یا به‌ اندازه اهمیتش قدر نمی‌بیند؛ اما بسیارند کتاب‌هایی که به‌ واسطه ویرایش اصولی و حرفه‌ای به آثاری ماندگار و درخشان بدل شده‌اند. نشر ایران در سال‌های اخیر به بهانه کاهش هزینه‌های تولید کتاب به سمت تضعیف ویراستاری یا حتی در مواردی حذف ویرایش حرکت کرده و چنین است که امروز با کتاب‌هایی روبه‌رو می‌شویم که پر از ایرادهای‌ مختلف ویرایشی‌اند. از سوی دیگر، در مواردی ناشران کار ویرایش را به ویراستاران غیرحرفه‌ای و آموزش‌ندیده می‌سپارند که در اغلب موارد تنها موجب بروز اختلاف میان مؤلف و مترجم با ویراستار و ناشر می‌شود. امروز منابع درخوری درباره ویرایش در دست است که در آنها چارچوب و اصول و ظرایف ویراستاری بررسی شده است. به‌تازگی نیز کتابی با عنوان «ویراستار خرابکار» از کرول فیشرسلر با ترجمه فاطمه ترابی در نشر نی منتشر شده که شامل تجربیات و توصیه‌های نویسنده درباره ویراستاری است. عنوان فرعی این کتاب، «چگونه با نویسندگان، همکاران و خودتان خوب تا کنید»، گویای این نکته است که ویراستار تنها با متنی که در دست دارد روبه‌رو نیست و در واقع ویراستاری رابطه‌ای با مؤلف و ناشر کتاب هم هست. نویسنده کتاب، کرول فیشرسلر، ویراستار ارشد انتشارات دانشگاه شیکاگو و ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه برخط شیکاگو است. «شیوه‌نامه شیکاگو» شیوه‌‌نامه‌ای برای نوشتن است که در علوم انسانی کاربرد دارد. این شیوه‌نامه را دانشگاه شیکاگو در دو قالب برخط و کتاب چاپی ارائه می‌دهد. نویسنده کتاب از سال 1997 که انتشارات دانشگاه شیکاگو شروع به انتشار بخش پرسش‌ و پاسخ درباره شیوه‌نامه کرد، ویراستار بخش پرسش و پاسخ شیوه‌نامه بوده که ماهی یک‌ بار چاپ می‌شده و خودش در پیشگفتار کتاب نوشته که سؤال‌های شما درباره این موضوع از زیر دست او رد می‌شده است: «دانشجویان، استادان دانشگاه، ویراستاران فنی، تجارت‌پیشگان و مؤلفانی که حین نوشتن و ویرایش با مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند، ده‌ها هزار سؤال از من پرسیده‌اند. تا امروز که این پیشگفتار را می‌نویسم، تارنمای شیوه‌نامه شیکاگو هر ماه حدود دو میلیون بازدیدکننده داشته و بیشترین بازدید هم از بخش پرسش و پاسخ بوده است». آن‌طورکه خود او توضیح داده، «شیوه‌نامه شیکاگو» یکی از شیوه‌نامه‌های معتبر زبان انگلیسی برای مبتدیان است که شاید پرکاربردترین نباشد اما مشتاق‌ترین کاربران از آن استفاده می‌کنند: «شیوه‌نامه شیکاگو را گروه ویراستاران زبانی انتشارات دانشگاه شیکاگو (محل کار من) تألیف کرده و فصل‌هایی در باب همه موضوعات اعم از علائم سجاوندی و بزرگ‌نویسی حروف اول جمله‌ها، عبارات ریاضی و زبان‌های خارجی دارد. فصل‌های مستندسازی (شیوه نگارش توضیحات و بخش کتاب‌شناسی) الگوی کار بسیاری از دانشگاه‌های دنیا شده است. از فاضل‌ترین نویسندگان و ویراستاران گرفته تا بی‌ملاحظه‌ترین آنها جزء کاربران این شیوه نگارش‌اند و بیش از یک دهه است که ماهنامه پرسش و پاسخ پذیرای همگی آنان بوده است». نویسنده مخاطبان این کتاب را دانشجویان، استادان، ویراستاران، اهالی کسب‌وکار و مؤلفانی می‌داند که گاهی در شیوه نگارش و دستور زبان دچار ابهام و سردرگمی می‌شوند. او می‌گوید این کتاب به درد کسانی می‌خورد که قواعد را می‌دانند اما آنچه دقیقا نمی‌دانند این است که کی و کجا از آنها استفاده کنند. او می‌گوید عنوان کتاب را «ویراستار خرابکار» گذاشته تا این تصور را که ویراستارها ذاتا رقیب نویسندگان در تسلط بر متن‌اند از ذهن پاک کند. او در بخش اول کتاب تصویر و تعریف دیگری از ویراستار به دست داده و سودمندترین ترتیب اولویت‌ها را برای ویراستاران شرح داده است. در رتبه‌بندی او، نویسنده به بالای فهرست اولویت‌ها و انتشارات به پایین آن فهرست نزدیک خواهند بود، هرچند به قول او همگی با هم در خدمت خواننده خواهند بود. او در بخش دوم کتاب به کشمکش‌های کار ویراستاری پرداخته و به مشکلاتی که ویراستاران با آنها روبه‌رو می‌شوند اشاره کرده است. بخش اول کتاب «با یاری نویسنده، در خدمت خواننده» نام دارد و بخش دوم کتاب نیز «چگونه با خود و همکارانمان خوب تا کنیم» نامیده شده است. مترجم کتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی‌اش درباره این کتاب نوشته: «ویراستار خرابکار کتابی است در باب ویرایش و فراتر از آن. حتی شاید بتوان آن را دستورالعملی کوتاه، خودمانی و مشفقانه برای بهبود مناسبات انسانی حرفه‌ای خواند، اما نه نصیحت‌گونه و ملال‌آور. متن اصلی طنز ظریف و قلقلک‌دهنده‌ای دارد که در حد توانم سعی کرده‌ام لذت آن را به خواننده فارسی‌زبان بچشانم. نویسنده از مثال‌های دستور زبانی و آیین نگارشی در توضیح نکته‌هایی ورای یادگیری دستور و نگارش سود برده است. کوشیده‌ام آنها را تا حد امکان در ترجمه انعکاس یا در پانوشت‌ها توضیح دهم. در اندک مواردی از مثال‌های مشابه در فارسی هم بهره جسته‌ام».
برگمان و تئاتر
اینگمار برگمان از مهم‌ترین فیلم‌سازان تاریخ سینماست که تأثیرش حتی فراتر از سینما نیز دیده می‌شود. برگمان به جز آثار سینمایی‌اش، در تئاتر هم حضور داشته و همچنین سازنده مجموعه تلویزیونی هم بوده است. برگمان در تئاتر حضوری موفق داشت. او در سال‌های فعالیتش آثار مختلفی از مولیر و شکسپیر و ایبسن و دیگران به روی صحنه برد و به جز این،‌ در آثار سینمایی‌اش هم متأثر از تئاتر بود. همچنین در کارنامه برگمان چند مجموعه تلویزیونی دیده می‌شود که اولین‌شان «صحنه‌هایی از یک ازدواج» نام دارد که در سال 1973 در شش قسمت 50 دقیقه‌ای از تلویزیون سوئد پخش شد. براساس این فیلم‌نامه برگمان، نمایش‌نامه‌ای با همین نام نوشته شده که این اثر با ترجمه پرهام آل‌داود در نشر نی منتشر شده است. مترجم کتاب در یادداشت ابتدایی کتاب، به استقبال کم‌نظیر از این اثر برگمان اشاره کرده و نوشته که در سال 1973 که این مجموعه تلویزیونی در سوئد پخش می‌شد، هنگام پخش خیابان‌های سوئد خالی از جمعیت می‌شد و طبق بررسی‌های صورت‌گرفته آمار مراجعه زوج‌های سوئدی به مشاور خانواده پس از آن دو برابر شد. مترجم کتاب در ادامه یادداشتش نظر یکی از منتقدان درباره تأثیر برگمان از تئاتر را آورده است: «برگمان، به‌عنوان کارگردان تئاتر، مدت‌های مدید نمایش‌نامه‌های خاصی را در ذهن و دل خود داشت. بسیاری از این نمایش‌نامه‌ها رد خود را در فیلم‌های او به‌ جا گذاشته‌اند. مهر هفتم از دل نمایش‌نامه‌ای زاده شد: نقاشی روی چوب. ساختار لبخندهای شبی تابستانی همچون نمایش‌نامه‌های ماریوو است- به شیوه کلاسیک قرن هجدهم. همچون درون آینه نمایشی زیرپوستی است. نور زمستانی در ذهن او به‌ صورت نمایش‌نامه‌ای قرون وسطایی شکل گرفت. برگمان خودش نسخه‌ای نمایشی از مجموعه تلویزیونی صحنه‌هایی از یک ازدواج را به روی صحنه برد و بسیاری از فیلم‌های او بعدها به ‌صورت نمایشی اجرا شدند». برگمان نسخه نمایشی «صحنه‌هایی از یک ازدواج» را در سال 1981 در مونیخ کارگردانی کرد. آ‌ن‌طورکه مترجم کتاب نوشته، هم‌زمان با این نمایش، برگمان دو نمایش «دوشیزه ژولی» از استریندبرگ و «عروسک‌خانه» از ایبسن را به‌ صورت سه نمایش با یک بلیت به روی صحنه برد. از نظر برگمان شخصیت‌های اصلی این نمایش‌ها سه خواهر هستند که به‌ خاطر جنسیتشان در موقعیت‌هایی بحرانی گرفتار شده‌اند. در سال‌های مختلف آثار سینمایی و تلویزیونی برگمان بارها مورد اقتباس نمایشی توسط دیگران قرار گرفته‌اند و یکی از کسانی که در سال‌های اخیر اقتباس‌های نمایشی زیادی از آثار برگمان کرده، ایفو فان هووه، کارگردان مشهور بلژیکی است که آثاری از برگمان را در آمستردام و نیویورک روی صحنه برده است. او به‌ جز اقتباس از آثار برگمان، اقتباس‌هایی از آثار پازولینی و آنتونیونی و جان کاساوتس نیز کرده است. او اولین‌بار «صحنه‌هایی از یک ازدواج» را به زبان هلندی در آمستردام اجرا کرد. ترجمه فارسی این اثر از روی نسخه انگلیسی امیلی مان که ترجمه و اقتباسی از متن هلندی است، انجام شده است. این نسخه انگلیسی در سال 2013 در کارگاه تئاتر نیویورک روی صحنه رفت. این نمایش‌نامه شش صحنه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.