|

آینده افغانستان از منشور منافع همسایگان

دیاکو حسینی.کارشناس مسائل بین‌الملل و تحلیلگر ارشد مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری

عقب‌نشینی آمریکا از افغانستان و متعاقب آن سقوط کابل به دست طالبان، ‌گمانه‌زنی‌هایی را درباره آینده امنیت در منطقه جنوب آسیا به میان آورده است. دهه‌هاست طالبان به‌منزله مظهر بنیاد‌گرایی اسلامی، موجب نگرانی کشورهایی شده که از نفوذ رادیکالیسم اسلامی به درون سرزمین‌ها یا حتی مناطق حیاتی مجاور خود نگران بوده‌اند. سرنگونی طالبان در سال 2001 به‌دست نیروهای ائتلاف تحت رهبری ایالات‌ متحده تا اندازه این خطر را کاست که جنبش طالبان با تکیه بر نیروها و امکانات حکومتی از گروه‌های تروریستی یا جنبش‌های اسلامی افراطی در دیگر مناطق و کشورها حمایت کند؛ اما هم‌زمان از آنجایی که این جنگ، افغانستان را به آهن‌ربای افراد و گروه‌های اسلام‌گرا به قصد مقابله با اشغالگری و به یک کشور درمانده و جنگ‌زده تبدیل کرد، نگرانی دیگری را درباره جذب و آموزش گروه‌های اسلام‌گرای جدید به وجود آورد. امروز با بیرون‌رفتن آمریکا و پیروزی خیره‌کننده طالبان، این واهمه قوت گرفته که این گروه با اعتماد‌به‌نفس بالاتری درصدد بهره‌برداری از دارایی‌ها و امکانات دولتی برای حمایت و پناه‌دادن به گروه‌های اسلام‌گرای فعال در خارج از افغانستان برآید.

پاکستان با وجود آنکه مخفیانه از مهم‌ترین حامیان طالبان بوده، همچنان از تأثیر الهام‌بخش و حتی لجستیکی پیروزی طالبان در افغانستان بر طالبان پاکستان و شبکه حقانی نگران است. به‌علاوه، بازخیزی ناسیونالیسم پشتون، ممکن است جراحت مرزی پاکستان با افغانستان را با زیر‌سؤال‌بردن مرز دیورند تجدید کند. هند از اینکه می‌بیند بعد از گذشت 20 سال طالبان بزرگ‌ترین قدرت نظامی جهان را شکست داده و می‌تواند در همکاری با پاکستان یا به‌طور مستقل، الگویی برای مقاومت ملی‌گرایانه و اسلام‌خواهانه در سایر نقاط از‌جمله در کشمیر و حتی گروه‌های اسلام‌گرای فعال درون هند در نظر گرفته شود، باید به خود لرزیده باشد. این احتمال قوی‌تر است که خروج آمریکا از افغانستان، فضای تنفسی بیشتری برای روسیه و چین باز کند؛ فضای گشوده‌ای که به وضوح قادر است موازنه قوا را نه‌تنها در جنوب آسیا، بلکه در حیطه وسیع‌تری از اوراسیا به زیان هند دگرگون کند.
شاید در نگاه اول چین از خروج خفت‌آمیز آمریکا از افغانستان خرسند به نظر برسد. چین با اشاره به سرنوشت افغانستان، از آن برای هشداردادن به رهبران تایوان نسبت‌به تکیه‌ناپذیربودن آمریکا با خوشحالی استفاده کرده و از اینکه هند، بزرگ‌ترین رقیب آسیایی آن، به دردسر افتاده راضی است؛ اما به‌طرز مشابهی چین نیز به تأثیرات قدرت‌گیری دوباره طالبان بر جنبش‌های اسلامی در سین‌کیانگ می‌اندیشد. البته در مقایسه با قبل از سال 2001 نگرانی پکن به‌مراتب کمتر است. برخلاف آن سال‌ها، امروز چین قدرت اقتصادی و نظامی بالاتری دارد که توان چشمگیری برای کنترل مرزها به آن بخشیده است.
به‌علاوه بعد از شورش سال 2009 در شهر اورومچی ایالات سین‌کیانگ و در‌پیش‌گرفتن «استراتژی بزرگ توسعه غربی» بعد از 2013، به‌ویژه با دو هدف ثبات اجتماعی و صلح بلندمدت، سرمایه‌گذاری پکن در این ایالت و در نتیجه آن بهبود استانداردهای زندگی چشمگیر بوده است. چین بیش از گذشته به این موضوع واقف است که امنیت سین‌کیانگ نه‌تنها در ارائه تصویر جهانی از چین، بلکه برای ثبات سراسر کشور اهمیت دارد. ثبات این استان به‌‌عنوان دروازه چین به سوی غرب، نقشی کلیدی در موفقیت پروژه «جاده و راه» ایفا می‌کند. همین نکته از دیدگاه چین دو نگرانی دیگر را هم اضافه می‌کند؛ نخست تأثیر بی‌ثبات‌کننده تسلط طالبان بر امنیت مهم‌ترین متحد پکن در آسیای جنوبی یعنی پاکستان و دوم سرایت ناآرامی‌های افغانستان به آسیای مرکزی از راه تاجیکستان و ازبکستان که می‌تواند بالقوه چشم‌انداز توسعه رو به غرب چین و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی در این منطقه را به خطر انداخته و از همه بدتر اینکه به احساسات ضد‌چینی که هم‌اکنون نیز در این منطقه در حال غلیان است، شدت ببخشد.
حزب کمونیست چین با درس‌گرفتن از تاریخ، به‌خوبی می‌داند در‌صورتی‌که طالبان به تهدیدی علیه منافع حیاتی چین تبدیل شود، استفاده از نیروی نظامی برای مقابله با آن به همان اندازه می‌تواند بی‌فایده، فلج‌کننده و تحریک‌آمیز باشد که برای ارتش‌های ناتو در 20 سال گذشته بوده است. شاید به همین دلیل پکن به‌شکل عمل‌گرایانه و شتاب‌زده‌تر از هر کشور دیگری، آمادگی و اشتیاق خود را برای تعامل دیپلماتیک با طالبان ابراز کرده و امیدوار است از نفوذ کافی برای هدایت افغانستان تحت رهبری طالبان به سوی رفتارهایی منطبق با خواست چین بهره‌مند باشد.
دست‌کم تا امروز به نظر می‌رسد طالبان نیز همچنان با ترجیح چین به غرب در سرمایه‌گذاری و تجارت با پکن، در پیشبرد یک معامله سیاسی- اقتصادی در ازای خودداری از تحریک گروه‌های اسلام‌گرا با دولت چین همراه باشد.
به همین ترتیب، روسیه احساسی مشابه با چین در مشاهده عجز و شکست آمریکا در افغانستان دارد که به‌نوعی جبران‌کننده احساس حقارت‌باری است که روس‌ها بعد از شکستی مشابه در سال 1989 در افغانستان داشتند. فروافتادن یک رژیم سیاسی غرب‌گرا، نویدبخش فشار کمتری در کمربند بیرونی اوراسیا علیه کرملین است؛ اما هم‌زمان بذر خطرات تازه‌ای را هم می‌پراکند. جوامع مسلمان آسیای مرکزی نسبت به سرایت اسلام‌گرایی رادیکال و قاچاق مواد مخدر به‌شدت آسیب‌پذیرند. این منطقه می‌تواند گذرگاهی برای ورود افراطی‌گری، کالا و مواد مخدر به روسیه باشد. به‌علاوه، در بلند‌مدت عقاید اسلام‌گرایی افراطی تهدیدی از درون برای روسیه‌ای است که جمعیت مسلمان آن به‌سرعت در حال رشد است. در‌حال‌حاضر جمعیت مسلمان روسیه 14 تا 20 میلیون یا بین 10 تا 14 درصد از کل جمعیت 146‌میلیونی روسیه است و طبق برخی برآوردها تا سال 2030 حدود 30 درصد جمعیت روسیه مسلمان خواهند بود. به همین دلیل روسیه نمی‌تواند به جهت‌گیری‌ها و جنبش‌های جهان اسلام، به‌ویژه در جایی که ممکن است حلقه ارتباطی با مسلمانان روسیه و جمهوری‌های سابق آن بیابد، بی‌اعتنایی کند.
در بین همسایگان و کشورهای هم‌منطقه با افغانستان، ایران به دلیل مرزهای طولانی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی بیشترین تأثیر را می‌پذیرد. خروج آمریکا از افغانستان به معنای کاهش تهدید امنیتی علیه ایران بود، اما فتوحات طالبان در کوتاه‌مدت با روانه‌کردن سیل پناه‌جویان، امنیت ملی ایران را به چالش می‌کشد و در بلند‌مدت، تضاد ایدئولوژیک اسلام طالبانی با جمهوری اسلامی ایران، زمینه‌ساز غلتیدن افغانستان به دامن رقبا و دشمنان سرسخت ایران از عربستان سعودی گرفته تا آمریکا و اسرائیل است. اگر طالبان از تاریخ درس گرفته باشد مانع از انزوای جهانی خود شود، به‌مراتب برای ایران تهدید بزرگ‌تری در قیاس با سال‌های 1994 تا 2001 خواهد بود. عربستان سعودی، اسرائیل و آمریکا انگیزه درخور توجهی دارند که به هدف مهار و تحدید ایران، به‌نوعی از افغانستان تحت سیطره طالبان حمایت کنند. در مقابله با این سناریوی خطرناک بود که جمهوری اسلامی ایران به‌طرز عاقلانه‌ای کانال‌های تماس خود با طالبان به‌عنوان یک واقعیت چشم‌ناپوشیدنی را در این سال‌ها حفظ کرد و باز هم به این دلیل بود که با وجود توانایی عملیاتی ایران برای مواجهه با پیشروی سریع طالبان، از هرگونه مداخله شتاب‌زده‌ای که می‌توانست آتش دشمنی ایران و طالبان را شعله‌ور کند، خودداری کرد. اگر چنین اتفاقی رخ می‌داد، شیعیان افغانستان و دیگر گروه‌های قومی و سیاسی که در معرض اتهام همکاری با ایران هستند، به اولین اهداف انتقام‌جویانه طالبان تبدیل می‌شدند و ما برای حمایت از همه آنها، ابزارهای واقع‌بینانه کمی در اختیار داشتیم. با این وجود، این هم عاقلانه است که اگر طالبان آشکارا یا مخفیانه درصدد بازکردن جای پایی برای توطئه‌های ضدایرانی کشورهای معاند باشد، باید همه گزینه‌ها و ابزارهای تنبیه و تلافی را معتبر نگه داریم.
تا آن زمان، تشکیل دولتی فراگیر که مانع از تسلط بی‌قید‌و‌شرط طالبان شود، اهمیت بیشتری دارد. خوشبختانه همه کشورهایی که مورد بحث قرار دادیم از افغانستان یکپارچه تحت کنترل طالبان استقبال نمی‌کنند. این منفعت مشترک باید بستری برای تعریف همکاری منطقه‌ای به‌‌منظور حمایت از گفت‌وگوهای فراگیر درون افغانستان باشد. از آنجایی که برتری نظامی و تشکیلاتی طالبان به‌شکل انکارناپذیری اثبات شده است، به‌طور طبیعی دست بالاتری را در چانه‌زنی‌های پیش‌رو دارد و بالطبع امتیازهای بیشتری را نیز مطالبه خواهد کرد. بدون فشارهای بیرونی، آنچه «دولت فراگیر» نامیده می‌شود، به چیزی بیش از یک پوشش شکننده برای تثبیت و به رسمیت شناخته‌شدن تسلط طالبان بر سراسر افغانستان نخواهد انجامید. سازمان همکاری شانگهای مهم‌ترین سازمان بین‌المللی است که افغانستان به انضمام همه کشورهای همسایه آن عضو دائم یا ناظر آن هستند و می‌تواند محفل مناسبی برای هماهنگی در اتخاذ اقدام مشترک برای حمایت از تشکیل حکومتی مرکب از گرایش‌های مختلف سیاسی و قومی در افغانستان باشد. در‌صورتی‌که کشورهای عضو سازمان و همسایگان منطقه‌ای افغانستان به چنین موفقیتی دست پیدا کنند، برای اولین‌بار یک نظم سیاسی برخاسته از ترتیبات آسیایی به‌جای نظم فروپاشیده غربی در افغانستان خواهد نشست. این مرحله از حیات سیاسی افغانستان محکی برای کارایی نهادها و ارزش‌های آسیایی در غروب غرب به‌عنوان مهم‌ترین نیروی پیش‌برنده دگرگونی‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی است.

عقب‌نشینی آمریکا از افغانستان و متعاقب آن سقوط کابل به دست طالبان، ‌گمانه‌زنی‌هایی را درباره آینده امنیت در منطقه جنوب آسیا به میان آورده است. دهه‌هاست طالبان به‌منزله مظهر بنیاد‌گرایی اسلامی، موجب نگرانی کشورهایی شده که از نفوذ رادیکالیسم اسلامی به درون سرزمین‌ها یا حتی مناطق حیاتی مجاور خود نگران بوده‌اند. سرنگونی طالبان در سال 2001 به‌دست نیروهای ائتلاف تحت رهبری ایالات‌ متحده تا اندازه این خطر را کاست که جنبش طالبان با تکیه بر نیروها و امکانات حکومتی از گروه‌های تروریستی یا جنبش‌های اسلامی افراطی در دیگر مناطق و کشورها حمایت کند؛ اما هم‌زمان از آنجایی که این جنگ، افغانستان را به آهن‌ربای افراد و گروه‌های اسلام‌گرا به قصد مقابله با اشغالگری و به یک کشور درمانده و جنگ‌زده تبدیل کرد، نگرانی دیگری را درباره جذب و آموزش گروه‌های اسلام‌گرای جدید به وجود آورد. امروز با بیرون‌رفتن آمریکا و پیروزی خیره‌کننده طالبان، این واهمه قوت گرفته که این گروه با اعتماد‌به‌نفس بالاتری درصدد بهره‌برداری از دارایی‌ها و امکانات دولتی برای حمایت و پناه‌دادن به گروه‌های اسلام‌گرای فعال در خارج از افغانستان برآید.

پاکستان با وجود آنکه مخفیانه از مهم‌ترین حامیان طالبان بوده، همچنان از تأثیر الهام‌بخش و حتی لجستیکی پیروزی طالبان در افغانستان بر طالبان پاکستان و شبکه حقانی نگران است. به‌علاوه، بازخیزی ناسیونالیسم پشتون، ممکن است جراحت مرزی پاکستان با افغانستان را با زیر‌سؤال‌بردن مرز دیورند تجدید کند. هند از اینکه می‌بیند بعد از گذشت 20 سال طالبان بزرگ‌ترین قدرت نظامی جهان را شکست داده و می‌تواند در همکاری با پاکستان یا به‌طور مستقل، الگویی برای مقاومت ملی‌گرایانه و اسلام‌خواهانه در سایر نقاط از‌جمله در کشمیر و حتی گروه‌های اسلام‌گرای فعال درون هند در نظر گرفته شود، باید به خود لرزیده باشد. این احتمال قوی‌تر است که خروج آمریکا از افغانستان، فضای تنفسی بیشتری برای روسیه و چین باز کند؛ فضای گشوده‌ای که به وضوح قادر است موازنه قوا را نه‌تنها در جنوب آسیا، بلکه در حیطه وسیع‌تری از اوراسیا به زیان هند دگرگون کند.
شاید در نگاه اول چین از خروج خفت‌آمیز آمریکا از افغانستان خرسند به نظر برسد. چین با اشاره به سرنوشت افغانستان، از آن برای هشداردادن به رهبران تایوان نسبت‌به تکیه‌ناپذیربودن آمریکا با خوشحالی استفاده کرده و از اینکه هند، بزرگ‌ترین رقیب آسیایی آن، به دردسر افتاده راضی است؛ اما به‌طرز مشابهی چین نیز به تأثیرات قدرت‌گیری دوباره طالبان بر جنبش‌های اسلامی در سین‌کیانگ می‌اندیشد. البته در مقایسه با قبل از سال 2001 نگرانی پکن به‌مراتب کمتر است. برخلاف آن سال‌ها، امروز چین قدرت اقتصادی و نظامی بالاتری دارد که توان چشمگیری برای کنترل مرزها به آن بخشیده است.
به‌علاوه بعد از شورش سال 2009 در شهر اورومچی ایالات سین‌کیانگ و در‌پیش‌گرفتن «استراتژی بزرگ توسعه غربی» بعد از 2013، به‌ویژه با دو هدف ثبات اجتماعی و صلح بلندمدت، سرمایه‌گذاری پکن در این ایالت و در نتیجه آن بهبود استانداردهای زندگی چشمگیر بوده است. چین بیش از گذشته به این موضوع واقف است که امنیت سین‌کیانگ نه‌تنها در ارائه تصویر جهانی از چین، بلکه برای ثبات سراسر کشور اهمیت دارد. ثبات این استان به‌‌عنوان دروازه چین به سوی غرب، نقشی کلیدی در موفقیت پروژه «جاده و راه» ایفا می‌کند. همین نکته از دیدگاه چین دو نگرانی دیگر را هم اضافه می‌کند؛ نخست تأثیر بی‌ثبات‌کننده تسلط طالبان بر امنیت مهم‌ترین متحد پکن در آسیای جنوبی یعنی پاکستان و دوم سرایت ناآرامی‌های افغانستان به آسیای مرکزی از راه تاجیکستان و ازبکستان که می‌تواند بالقوه چشم‌انداز توسعه رو به غرب چین و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی در این منطقه را به خطر انداخته و از همه بدتر اینکه به احساسات ضد‌چینی که هم‌اکنون نیز در این منطقه در حال غلیان است، شدت ببخشد.
حزب کمونیست چین با درس‌گرفتن از تاریخ، به‌خوبی می‌داند در‌صورتی‌که طالبان به تهدیدی علیه منافع حیاتی چین تبدیل شود، استفاده از نیروی نظامی برای مقابله با آن به همان اندازه می‌تواند بی‌فایده، فلج‌کننده و تحریک‌آمیز باشد که برای ارتش‌های ناتو در 20 سال گذشته بوده است. شاید به همین دلیل پکن به‌شکل عمل‌گرایانه و شتاب‌زده‌تر از هر کشور دیگری، آمادگی و اشتیاق خود را برای تعامل دیپلماتیک با طالبان ابراز کرده و امیدوار است از نفوذ کافی برای هدایت افغانستان تحت رهبری طالبان به سوی رفتارهایی منطبق با خواست چین بهره‌مند باشد.
دست‌کم تا امروز به نظر می‌رسد طالبان نیز همچنان با ترجیح چین به غرب در سرمایه‌گذاری و تجارت با پکن، در پیشبرد یک معامله سیاسی- اقتصادی در ازای خودداری از تحریک گروه‌های اسلام‌گرا با دولت چین همراه باشد.
به همین ترتیب، روسیه احساسی مشابه با چین در مشاهده عجز و شکست آمریکا در افغانستان دارد که به‌نوعی جبران‌کننده احساس حقارت‌باری است که روس‌ها بعد از شکستی مشابه در سال 1989 در افغانستان داشتند. فروافتادن یک رژیم سیاسی غرب‌گرا، نویدبخش فشار کمتری در کمربند بیرونی اوراسیا علیه کرملین است؛ اما هم‌زمان بذر خطرات تازه‌ای را هم می‌پراکند. جوامع مسلمان آسیای مرکزی نسبت به سرایت اسلام‌گرایی رادیکال و قاچاق مواد مخدر به‌شدت آسیب‌پذیرند. این منطقه می‌تواند گذرگاهی برای ورود افراطی‌گری، کالا و مواد مخدر به روسیه باشد. به‌علاوه، در بلند‌مدت عقاید اسلام‌گرایی افراطی تهدیدی از درون برای روسیه‌ای است که جمعیت مسلمان آن به‌سرعت در حال رشد است. در‌حال‌حاضر جمعیت مسلمان روسیه 14 تا 20 میلیون یا بین 10 تا 14 درصد از کل جمعیت 146‌میلیونی روسیه است و طبق برخی برآوردها تا سال 2030 حدود 30 درصد جمعیت روسیه مسلمان خواهند بود. به همین دلیل روسیه نمی‌تواند به جهت‌گیری‌ها و جنبش‌های جهان اسلام، به‌ویژه در جایی که ممکن است حلقه ارتباطی با مسلمانان روسیه و جمهوری‌های سابق آن بیابد، بی‌اعتنایی کند.
در بین همسایگان و کشورهای هم‌منطقه با افغانستان، ایران به دلیل مرزهای طولانی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی بیشترین تأثیر را می‌پذیرد. خروج آمریکا از افغانستان به معنای کاهش تهدید امنیتی علیه ایران بود، اما فتوحات طالبان در کوتاه‌مدت با روانه‌کردن سیل پناه‌جویان، امنیت ملی ایران را به چالش می‌کشد و در بلند‌مدت، تضاد ایدئولوژیک اسلام طالبانی با جمهوری اسلامی ایران، زمینه‌ساز غلتیدن افغانستان به دامن رقبا و دشمنان سرسخت ایران از عربستان سعودی گرفته تا آمریکا و اسرائیل است. اگر طالبان از تاریخ درس گرفته باشد مانع از انزوای جهانی خود شود، به‌مراتب برای ایران تهدید بزرگ‌تری در قیاس با سال‌های 1994 تا 2001 خواهد بود. عربستان سعودی، اسرائیل و آمریکا انگیزه درخور توجهی دارند که به هدف مهار و تحدید ایران، به‌نوعی از افغانستان تحت سیطره طالبان حمایت کنند. در مقابله با این سناریوی خطرناک بود که جمهوری اسلامی ایران به‌طرز عاقلانه‌ای کانال‌های تماس خود با طالبان به‌عنوان یک واقعیت چشم‌ناپوشیدنی را در این سال‌ها حفظ کرد و باز هم به این دلیل بود که با وجود توانایی عملیاتی ایران برای مواجهه با پیشروی سریع طالبان، از هرگونه مداخله شتاب‌زده‌ای که می‌توانست آتش دشمنی ایران و طالبان را شعله‌ور کند، خودداری کرد. اگر چنین اتفاقی رخ می‌داد، شیعیان افغانستان و دیگر گروه‌های قومی و سیاسی که در معرض اتهام همکاری با ایران هستند، به اولین اهداف انتقام‌جویانه طالبان تبدیل می‌شدند و ما برای حمایت از همه آنها، ابزارهای واقع‌بینانه کمی در اختیار داشتیم. با این وجود، این هم عاقلانه است که اگر طالبان آشکارا یا مخفیانه درصدد بازکردن جای پایی برای توطئه‌های ضدایرانی کشورهای معاند باشد، باید همه گزینه‌ها و ابزارهای تنبیه و تلافی را معتبر نگه داریم.
تا آن زمان، تشکیل دولتی فراگیر که مانع از تسلط بی‌قید‌و‌شرط طالبان شود، اهمیت بیشتری دارد. خوشبختانه همه کشورهایی که مورد بحث قرار دادیم از افغانستان یکپارچه تحت کنترل طالبان استقبال نمی‌کنند. این منفعت مشترک باید بستری برای تعریف همکاری منطقه‌ای به‌‌منظور حمایت از گفت‌وگوهای فراگیر درون افغانستان باشد. از آنجایی که برتری نظامی و تشکیلاتی طالبان به‌شکل انکارناپذیری اثبات شده است، به‌طور طبیعی دست بالاتری را در چانه‌زنی‌های پیش‌رو دارد و بالطبع امتیازهای بیشتری را نیز مطالبه خواهد کرد. بدون فشارهای بیرونی، آنچه «دولت فراگیر» نامیده می‌شود، به چیزی بیش از یک پوشش شکننده برای تثبیت و به رسمیت شناخته‌شدن تسلط طالبان بر سراسر افغانستان نخواهد انجامید. سازمان همکاری شانگهای مهم‌ترین سازمان بین‌المللی است که افغانستان به انضمام همه کشورهای همسایه آن عضو دائم یا ناظر آن هستند و می‌تواند محفل مناسبی برای هماهنگی در اتخاذ اقدام مشترک برای حمایت از تشکیل حکومتی مرکب از گرایش‌های مختلف سیاسی و قومی در افغانستان باشد. در‌صورتی‌که کشورهای عضو سازمان و همسایگان منطقه‌ای افغانستان به چنین موفقیتی دست پیدا کنند، برای اولین‌بار یک نظم سیاسی برخاسته از ترتیبات آسیایی به‌جای نظم فروپاشیده غربی در افغانستان خواهد نشست. این مرحله از حیات سیاسی افغانستان محکی برای کارایی نهادها و ارزش‌های آسیایی در غروب غرب به‌عنوان مهم‌ترین نیروی پیش‌برنده دگرگونی‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.