|

سرزمین من

مژده وحیدی . قندهار: هنگامی که این ورق خوانده شود قریب به یک هفته از استیلای طالبان بر تختگاه کابل به‌سر آمده است، حال آنکه کس نمی‌داند افغانستان و مردم آن پگاهی دیگر در گرد کدام ستاره سیر می‌کنند. از برای راقم این سطور که در گوشه‌ای از خاک این میهن به‌نظاره نشسته است، مشهود نیست طالع چه پیش آرد اما افق آنگونه که بسیاری را به شعف و شور یا حزن و ملالت دلالت می‌کند، روشن نشده است. بَرکشیدن دوباره طالبان با اَنبانی از تجارب مبارزه و جهاد، بی‌پناهی و اسارت و نیز تلاش و تکاپو برای بازگشت به قدرت هنوز عیان نساخته که طالبانِ حاضر با گذشته‌اش چه رابطه‌ای را ساخته و چه تحولی را در بطن خود داشته است.
وقتی در سال 1996 طالبان به کابل درآمد احساسی قریب به این وضعیت برخاسته بود. مردمان خسته از زدوخوردهای تنظیم‌های جهادی چندگانه و حصارکشی محلات کابل که خود را در پس پیروزی بر اشغالگران کمونیست اسیر کشاکش‌های تازه‌ای می‌دیدند، طالب جوان را به‌سان نیرویی مستقل برای اعاده امنیت و آرامش یافتند. اما همان زمان که گپ‌وگفت‌های سیاسی برقرار شد، طالبان آن روز از توافق و تفاهم روی برتافتند و به اتکای سلاح امارت را ساختند. آن روزها هر میزان طالب از جامعه دور شد بر قدرت اثرگذار عناصر خارجی که سرزمین ما را ارض جهاد ساخته بودند، افزوده گشت. رخداد 11 سپتامبر 2001 انگشت اتهام را متوجه افغانستان ساخت و دارالایمانِ ما صحنه نبردی تازه و اشغالی بیست‌ساله شد. در آن میان طالبان جوان بازنده بازی بزرگ قوه مزاحم خارجی و عناصر شبکه‌های تروریستی غیرافغان گردید. از آن روز تا این ایام که طالبان می‌گوید با گفت‌وگو و مشارکت مایل است حکومت را برسازد، هم طالب دگرگونی یافته و هم جامعه دستخوش تحول شده است. دو دهه فرصتی چندانی نیست اما اثرش برای تربیت یک نسل تازه هم بی‌مقدار و بی‌حساب نباید گرفته شود. طالبان امروز با زبانی تازه و رفتاری متفاوت کلید بر دروازه شهرهای این وطن انداخته است. آنان در عاشورای هزاره‌های شمال یا قزلباشان قندهاری و شیعیان کابلی و هراتی مانع برنساختند و در رویدادی غریب چند کس از ایشان با شیعیان هم‌سخن شدند. در کابل نیز از جنگ و تخریب و انتقام طی یک هفته پسین روی برتافتند و حتی رهبران نظامی خود را به هم‌نشینی با آن گروه از رجال سابق روان ساختند که در لحظات سخت ناامیدی مردمان کابل، به مانند «غنی‌شده‌ها» خاک وطن را نفروختند و عزم هم‌پیوندی جان و ناموس خویش با مردم دیارشان را هویدا ساختند. باوجوداین، هنوز نمی‌توان گفت که افغانستان در مسیر ثبات و آرامش است یا گسست و کشاکش، چه طالبان نتوانسته است مانیفست خود را آشکار سازد؛ نه رهبرِ کلان آنان سخن و بیانی رسمی و مسئولانه داده است و نه مجتمع یکپارچه ایشان برقرار مانده است. منابر اصلی طالبان که پیش از این با مرکزیت دفتر دوحه سخن برمی‌گفت امروز در سه رأس مثلث نطاقّان آنها هر یک جهتی از نگرش طالبان را عرضه می‌کند. صفحات مجازی آنان هم کم‌وبیش بر آن شده‌اند که به «شبهات» پاسخ گویند اما مشهود نیست که مخاطب آنان طالبان جوانی است که در این شرایط ناخواسته دچار شبهه شده است و نمی‌داند به آموزه‌های پیشین که کفر را معنایی دگر داده بود باید متعهد بماند یا به اقتضای شرایط یک قدرت مسئول و حاکم، حقوق و عقاید دیگر شهروندان مسلمان هم‌وطن و هم‌سرزمینی‌اش را محترم نگاه دارد؟
در تازه‌ترین نمونه، انتخاب میان هویت سرزمینی و ملی، آن هم در شرایطی که سخنگوی طالبان اخراج اشغالگر در 2021 را به‌سان اعاده استقلال میهن از چنگال استعمار انگلیس و کمونیسم برمی‌شمارد، در جدال بر سر پرچم سه رنگ افغانستان که یادآور همان رشادت‌های پیشین است، از خوست و جلال‌آباد تا کابل و قندهار نمود پیدا کرده است. این دوگانگی‌ها برای عامه مردمان این دیار معنا نمی‌دهد. حتی وقتی میان فراخوانی مأموران دولتی به اجرای وظایف با آن جوان طالبانی که تیرک ترافیکی به یک دست گرفته و سلاح بر شانه انداخته و بر سر سرک (خیابان) ایستاده جمع می‌بندیم، به روشنی نمی‌توان دانست که آیا قرار است امور به مجرای عادی و معمول بازگردد یا نظمی تازه حتی در قواعد آمدوشد است که دارد حاکم می‌گردد. در جهات بیگانه، از بازگشت طالبان هم گروه‌ها و دولت‌های اخوانی در عالم اسلامی استقبال کردند و هم گروه‌های سلفی و جهادی یا کشورهای حامی آنها، هم چین و روسیه متفاوت سخن گفتند و هم آمریکا و اروپا. این ابهام در سیاست کشورهای کلان هم در مصادیقی متعدد آشکار شد که جستن معانی برای آنها سخت مشکل است. آن زمان که طیاره غول‌پیکر آمریکایی از مردمان این دیار لبالب شده و از میدان‌ هوایی کابل خیز می‌گیرد در قندهار یک طیاره دیگر «برادری» را بر خاک سرزمین می‌ایستاند. فلذا هیچ عیان نیست که می‌رود و که می‌آید، اما مشخص است که آسمان این زمین چه تحت حکومت دولتیان گذشته و یا مسندداران آینده باشد هنوز در ید اختیار مردمانش نیست. سرزمین اجدادی ما، با بیش از یک قرن کشاکش بر سر استقلال اینک تجربه دگری را برابر خود دارد. هم طالبان و هم رهبران محلی و قومی، هم شخصیت‌های مذهبی و هم مردان و نسوانِ آن در برابر بقای این مُلک مسئول هستند. هم‌پیوندی در این نوبت وظیفه بزرگی بر همه ما است که اگر حاصل آید و دوام گیرد می‌تواند چنگال قدرت‌های کلان استعماری را از تن میهن بیرون کشد و چشم طمع مردمانی که سرزمین ما را زمین جهاد خود می‌خوانند، کور کند.

مژده وحیدی . قندهار: هنگامی که این ورق خوانده شود قریب به یک هفته از استیلای طالبان بر تختگاه کابل به‌سر آمده است، حال آنکه کس نمی‌داند افغانستان و مردم آن پگاهی دیگر در گرد کدام ستاره سیر می‌کنند. از برای راقم این سطور که در گوشه‌ای از خاک این میهن به‌نظاره نشسته است، مشهود نیست طالع چه پیش آرد اما افق آنگونه که بسیاری را به شعف و شور یا حزن و ملالت دلالت می‌کند، روشن نشده است. بَرکشیدن دوباره طالبان با اَنبانی از تجارب مبارزه و جهاد، بی‌پناهی و اسارت و نیز تلاش و تکاپو برای بازگشت به قدرت هنوز عیان نساخته که طالبانِ حاضر با گذشته‌اش چه رابطه‌ای را ساخته و چه تحولی را در بطن خود داشته است.
وقتی در سال 1996 طالبان به کابل درآمد احساسی قریب به این وضعیت برخاسته بود. مردمان خسته از زدوخوردهای تنظیم‌های جهادی چندگانه و حصارکشی محلات کابل که خود را در پس پیروزی بر اشغالگران کمونیست اسیر کشاکش‌های تازه‌ای می‌دیدند، طالب جوان را به‌سان نیرویی مستقل برای اعاده امنیت و آرامش یافتند. اما همان زمان که گپ‌وگفت‌های سیاسی برقرار شد، طالبان آن روز از توافق و تفاهم روی برتافتند و به اتکای سلاح امارت را ساختند. آن روزها هر میزان طالب از جامعه دور شد بر قدرت اثرگذار عناصر خارجی که سرزمین ما را ارض جهاد ساخته بودند، افزوده گشت. رخداد 11 سپتامبر 2001 انگشت اتهام را متوجه افغانستان ساخت و دارالایمانِ ما صحنه نبردی تازه و اشغالی بیست‌ساله شد. در آن میان طالبان جوان بازنده بازی بزرگ قوه مزاحم خارجی و عناصر شبکه‌های تروریستی غیرافغان گردید. از آن روز تا این ایام که طالبان می‌گوید با گفت‌وگو و مشارکت مایل است حکومت را برسازد، هم طالب دگرگونی یافته و هم جامعه دستخوش تحول شده است. دو دهه فرصتی چندانی نیست اما اثرش برای تربیت یک نسل تازه هم بی‌مقدار و بی‌حساب نباید گرفته شود. طالبان امروز با زبانی تازه و رفتاری متفاوت کلید بر دروازه شهرهای این وطن انداخته است. آنان در عاشورای هزاره‌های شمال یا قزلباشان قندهاری و شیعیان کابلی و هراتی مانع برنساختند و در رویدادی غریب چند کس از ایشان با شیعیان هم‌سخن شدند. در کابل نیز از جنگ و تخریب و انتقام طی یک هفته پسین روی برتافتند و حتی رهبران نظامی خود را به هم‌نشینی با آن گروه از رجال سابق روان ساختند که در لحظات سخت ناامیدی مردمان کابل، به مانند «غنی‌شده‌ها» خاک وطن را نفروختند و عزم هم‌پیوندی جان و ناموس خویش با مردم دیارشان را هویدا ساختند. باوجوداین، هنوز نمی‌توان گفت که افغانستان در مسیر ثبات و آرامش است یا گسست و کشاکش، چه طالبان نتوانسته است مانیفست خود را آشکار سازد؛ نه رهبرِ کلان آنان سخن و بیانی رسمی و مسئولانه داده است و نه مجتمع یکپارچه ایشان برقرار مانده است. منابر اصلی طالبان که پیش از این با مرکزیت دفتر دوحه سخن برمی‌گفت امروز در سه رأس مثلث نطاقّان آنها هر یک جهتی از نگرش طالبان را عرضه می‌کند. صفحات مجازی آنان هم کم‌وبیش بر آن شده‌اند که به «شبهات» پاسخ گویند اما مشهود نیست که مخاطب آنان طالبان جوانی است که در این شرایط ناخواسته دچار شبهه شده است و نمی‌داند به آموزه‌های پیشین که کفر را معنایی دگر داده بود باید متعهد بماند یا به اقتضای شرایط یک قدرت مسئول و حاکم، حقوق و عقاید دیگر شهروندان مسلمان هم‌وطن و هم‌سرزمینی‌اش را محترم نگاه دارد؟
در تازه‌ترین نمونه، انتخاب میان هویت سرزمینی و ملی، آن هم در شرایطی که سخنگوی طالبان اخراج اشغالگر در 2021 را به‌سان اعاده استقلال میهن از چنگال استعمار انگلیس و کمونیسم برمی‌شمارد، در جدال بر سر پرچم سه رنگ افغانستان که یادآور همان رشادت‌های پیشین است، از خوست و جلال‌آباد تا کابل و قندهار نمود پیدا کرده است. این دوگانگی‌ها برای عامه مردمان این دیار معنا نمی‌دهد. حتی وقتی میان فراخوانی مأموران دولتی به اجرای وظایف با آن جوان طالبانی که تیرک ترافیکی به یک دست گرفته و سلاح بر شانه انداخته و بر سر سرک (خیابان) ایستاده جمع می‌بندیم، به روشنی نمی‌توان دانست که آیا قرار است امور به مجرای عادی و معمول بازگردد یا نظمی تازه حتی در قواعد آمدوشد است که دارد حاکم می‌گردد. در جهات بیگانه، از بازگشت طالبان هم گروه‌ها و دولت‌های اخوانی در عالم اسلامی استقبال کردند و هم گروه‌های سلفی و جهادی یا کشورهای حامی آنها، هم چین و روسیه متفاوت سخن گفتند و هم آمریکا و اروپا. این ابهام در سیاست کشورهای کلان هم در مصادیقی متعدد آشکار شد که جستن معانی برای آنها سخت مشکل است. آن زمان که طیاره غول‌پیکر آمریکایی از مردمان این دیار لبالب شده و از میدان‌ هوایی کابل خیز می‌گیرد در قندهار یک طیاره دیگر «برادری» را بر خاک سرزمین می‌ایستاند. فلذا هیچ عیان نیست که می‌رود و که می‌آید، اما مشخص است که آسمان این زمین چه تحت حکومت دولتیان گذشته و یا مسندداران آینده باشد هنوز در ید اختیار مردمانش نیست. سرزمین اجدادی ما، با بیش از یک قرن کشاکش بر سر استقلال اینک تجربه دگری را برابر خود دارد. هم طالبان و هم رهبران محلی و قومی، هم شخصیت‌های مذهبی و هم مردان و نسوانِ آن در برابر بقای این مُلک مسئول هستند. هم‌پیوندی در این نوبت وظیفه بزرگی بر همه ما است که اگر حاصل آید و دوام گیرد می‌تواند چنگال قدرت‌های کلان استعماری را از تن میهن بیرون کشد و چشم طمع مردمانی که سرزمین ما را زمین جهاد خود می‌خوانند، کور کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.