ایرانشهر دیروز کلانشهرهای مشرقی امروز
حسین روحانیصدر . کارشناس سازمان اسناد
زمینهای پهناور ایرانزمین در 14 سده پیشین، فرازوفرودها و تقسیمبندیهای سیاسی متنوعی به خود دیدند؛ بهویژه تاریخ معاصر ایران با جداییها و تفکیکهای متنوعتر یا حسابشدهتری از سوی قدرتهای بزرگ به دگرگونیهای استراتژیک جدیدی منجر شدند. ورود راهکارهای مدیریتی ایدئولوژیک نیز فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خاص خود را به آن پهنه سابق تداوم داده است. ظهور مشروطهخواهی که آوای آن از مدیترانه و دریای سیاه از یک سو و قفقاز و شبهقاره هند از سوی دیگر به فلات قاره ایران رسید؛ مردم این سرزمین با استقبال از آن سعی به بهکارگیری دستاوردهای احتمالی آن داشتهاند. این مسیر با ظهور جنگ جهانی اول و مسائل پیرامونی آن طوری تحتالشعاع قرار گرفت که هرجومرج عمومی امکان بازپروری دستاوردهایشان را ناممکن کرد. این تغییر و تحول در جغرافیای سیاسی منطقه با تشکیل افغانستان از یک سو و مناطق استقلالیافته در بینالنهرین و ساحل مدیترانه از سوی دیگر جغرافیای طبیعی را درنوردید و سهمخواهی ایدئولوژیک بعد از جنگ جهانی دوم و ظهور پدیده نوین یهودیگری با دیگر سهمخواهان ایدئولوژیگرا از ماوراءالنهر تا نیل و شمال آفریقا را به آتش و خون آغشته کرد. آیا ایران فرهنگی، همچنان باید منشأ تحول، تداوم و توسعه ایدئولوژیها بماند؟ آیا دستاوردهای بیش از یک قرن تلاش برای آزادی مبتنی بر حقوق مدنی باید همچنان با وجود نظامهای جمهوری و شورایی در منطقه، زمینمانده بماند؟ درحالیکه کلانشهرهای سرزمینهای شرقی یا باید مثل بیروت دومین شهر ناشی از آسیبهای رادیواکتیو بعد از هیروشیما شود يا مثل کابل همچنان دست به دست ویرانیها بماند و دیگر کلانشهرهای منطقه در آلودگیهای زیستمحیطی و فسادهای کلان اقتصادی فرجامخواه باقی بمانند؟ طنز تلخ تاریخ آن است که در نیمقرن اخیر هیچیک از قدرتهای تأثیرگذار، جنگ را راهحل منطقی ندانسته و همه معتقدند یک احمق هم توانایی آنکه جهان را به جنگ بکشاند، دارد؛ پس لابد این احمقها هستند که 70 سال منطقه را به خاکوخون و ویرانی میکشانند. آیا در فضای کنونی، عاقلانی برای خاتمه این ناملایمات سر برمیآورند یا عزم همه همچنان بر نمایش تواناییهای نداشتهشان استوار خواهد ماند؟ سابقه این پهنه فرهنگی حکایت از آن دارد که اگر قدرت داخلی و فرامنطقهای ایران و دیگر تأثیرگذاران منطقهای قویتر بوده، نفوذ انحصارطلبی در قالب سلیقههای ایدئولوژیک به حدی کاهش یافته که همواره خود را جزئی ناچیز در فضای فرهنگی و اجتماعی قلمداد کردهاند. بنا بر توسعه روزافزون فضای مجازی، امکان رشد عقلای مخالف با ویرانی به شرط افزایش سطح مراودات اجتماعی- اقتصادی غیردولتی با حمایتهای دولتها در چارچوب قراردادهای منطقهای مثل اکو، اتحادیه عرب و کشورهای حاشیه خلیج فارس با یکدیگر و پررنگکردن مناسبات بینالمللی مانند سازمان کنفرانس اسلامی وجود خواهد داشت. نظامهای جمهور و شوراهای فعال وظیفهای جز ایجاد امکان توسعه مراودات مردمی با یکدیگر ندارند. سهم مردم، شورا و جمهور در رأیدادن به فرد و جریانی خلاصه نمیشود، وظیفه ذاتی آن چیزی جز سپردن اداره امور جامعه به خودش نیست. به طور طبیعی هیچ جامعهای خودبهخود به دنبال جنگ و خونریزی و تحریم نبوده و نیست و حوادث تلخ و خسارتهای ماندگار، محصول حذف مردم از تصمیمهای کلان اجتماعی و منطقهایشان است. فساد ناشی از بیعدالتیها و ویرانی حاصل از اختلاف سلیقهها در منطقه، محصول ناملایمات و بیتوجهی به حقوق بشر از سوی مدعیان مجری بوده است. مردمان ساکن در فلات قاره ایران با هر قوم و مذهبی، به چیزی جز رفاه عمومی و برقراری راههای جغرافیای طبیعیشان خواست دیگری نداشته و نخواهند داشت. سهمِ سهمخواهان نیز در این چارچوب، تأمینشدنی خواهد بود و پرتو تساوی ظرف یک بازه 25ساله به ثمر خواهد نشست. تأسف آنکه بیش از 30 سال فرصت قابل اجرا از منطقه گرفته شد و هر چند وقت یک بار قدرتهای بزرگ به صلاحدید خویش پس از یک سلسله ویرانیهای کلان، جریانی را با جریان دیگر عوض کرده و بار شومبختی مردم را سنگین و سنگینتر میکنند.
زمینهای پهناور ایرانزمین در 14 سده پیشین، فرازوفرودها و تقسیمبندیهای سیاسی متنوعی به خود دیدند؛ بهویژه تاریخ معاصر ایران با جداییها و تفکیکهای متنوعتر یا حسابشدهتری از سوی قدرتهای بزرگ به دگرگونیهای استراتژیک جدیدی منجر شدند. ورود راهکارهای مدیریتی ایدئولوژیک نیز فرهنگی، سیاسی و اجتماعی خاص خود را به آن پهنه سابق تداوم داده است. ظهور مشروطهخواهی که آوای آن از مدیترانه و دریای سیاه از یک سو و قفقاز و شبهقاره هند از سوی دیگر به فلات قاره ایران رسید؛ مردم این سرزمین با استقبال از آن سعی به بهکارگیری دستاوردهای احتمالی آن داشتهاند. این مسیر با ظهور جنگ جهانی اول و مسائل پیرامونی آن طوری تحتالشعاع قرار گرفت که هرجومرج عمومی امکان بازپروری دستاوردهایشان را ناممکن کرد. این تغییر و تحول در جغرافیای سیاسی منطقه با تشکیل افغانستان از یک سو و مناطق استقلالیافته در بینالنهرین و ساحل مدیترانه از سوی دیگر جغرافیای طبیعی را درنوردید و سهمخواهی ایدئولوژیک بعد از جنگ جهانی دوم و ظهور پدیده نوین یهودیگری با دیگر سهمخواهان ایدئولوژیگرا از ماوراءالنهر تا نیل و شمال آفریقا را به آتش و خون آغشته کرد. آیا ایران فرهنگی، همچنان باید منشأ تحول، تداوم و توسعه ایدئولوژیها بماند؟ آیا دستاوردهای بیش از یک قرن تلاش برای آزادی مبتنی بر حقوق مدنی باید همچنان با وجود نظامهای جمهوری و شورایی در منطقه، زمینمانده بماند؟ درحالیکه کلانشهرهای سرزمینهای شرقی یا باید مثل بیروت دومین شهر ناشی از آسیبهای رادیواکتیو بعد از هیروشیما شود يا مثل کابل همچنان دست به دست ویرانیها بماند و دیگر کلانشهرهای منطقه در آلودگیهای زیستمحیطی و فسادهای کلان اقتصادی فرجامخواه باقی بمانند؟ طنز تلخ تاریخ آن است که در نیمقرن اخیر هیچیک از قدرتهای تأثیرگذار، جنگ را راهحل منطقی ندانسته و همه معتقدند یک احمق هم توانایی آنکه جهان را به جنگ بکشاند، دارد؛ پس لابد این احمقها هستند که 70 سال منطقه را به خاکوخون و ویرانی میکشانند. آیا در فضای کنونی، عاقلانی برای خاتمه این ناملایمات سر برمیآورند یا عزم همه همچنان بر نمایش تواناییهای نداشتهشان استوار خواهد ماند؟ سابقه این پهنه فرهنگی حکایت از آن دارد که اگر قدرت داخلی و فرامنطقهای ایران و دیگر تأثیرگذاران منطقهای قویتر بوده، نفوذ انحصارطلبی در قالب سلیقههای ایدئولوژیک به حدی کاهش یافته که همواره خود را جزئی ناچیز در فضای فرهنگی و اجتماعی قلمداد کردهاند. بنا بر توسعه روزافزون فضای مجازی، امکان رشد عقلای مخالف با ویرانی به شرط افزایش سطح مراودات اجتماعی- اقتصادی غیردولتی با حمایتهای دولتها در چارچوب قراردادهای منطقهای مثل اکو، اتحادیه عرب و کشورهای حاشیه خلیج فارس با یکدیگر و پررنگکردن مناسبات بینالمللی مانند سازمان کنفرانس اسلامی وجود خواهد داشت. نظامهای جمهور و شوراهای فعال وظیفهای جز ایجاد امکان توسعه مراودات مردمی با یکدیگر ندارند. سهم مردم، شورا و جمهور در رأیدادن به فرد و جریانی خلاصه نمیشود، وظیفه ذاتی آن چیزی جز سپردن اداره امور جامعه به خودش نیست. به طور طبیعی هیچ جامعهای خودبهخود به دنبال جنگ و خونریزی و تحریم نبوده و نیست و حوادث تلخ و خسارتهای ماندگار، محصول حذف مردم از تصمیمهای کلان اجتماعی و منطقهایشان است. فساد ناشی از بیعدالتیها و ویرانی حاصل از اختلاف سلیقهها در منطقه، محصول ناملایمات و بیتوجهی به حقوق بشر از سوی مدعیان مجری بوده است. مردمان ساکن در فلات قاره ایران با هر قوم و مذهبی، به چیزی جز رفاه عمومی و برقراری راههای جغرافیای طبیعیشان خواست دیگری نداشته و نخواهند داشت. سهمِ سهمخواهان نیز در این چارچوب، تأمینشدنی خواهد بود و پرتو تساوی ظرف یک بازه 25ساله به ثمر خواهد نشست. تأسف آنکه بیش از 30 سال فرصت قابل اجرا از منطقه گرفته شد و هر چند وقت یک بار قدرتهای بزرگ به صلاحدید خویش پس از یک سلسله ویرانیهای کلان، جریانی را با جریان دیگر عوض کرده و بار شومبختی مردم را سنگین و سنگینتر میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.