|

نخستین میراث صنعتی ایران در لیست یونسکو

راه‌آهن سراسری ثبت جهانی شد

احسان رستمی‌پور : چهل‌و‌چهارمین نشست کمیته میراث فرهنگی یونسکو پس از یک سال تأخیر در چین برگزار شد و پرونده ثبت جهانی راه‌آهن سراسری ایران پس از بحث و بررسی مورد تأیید قرار گرفت. راه‌آهن سراسری بیست‌و‌پنجمین میراث جهانی ایران و نخستین میراث صنعتی ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو است. راه‌آهن سراسری ایران، میراث صنعتی و معاصر است که به دلیل ویژگی‌های خاص تاریخی‌اش شانس مطرح‌شدن در فهرست میراث جهانی یونسکو را پیدا کرد تا نامش کنار آثار شاخصی مانند تخت جمشید، میدان نقش جهان، محوطه باستانی شوش و بناها و محوطه‌های طبیعی و تاریخی شاخص کشور قرار بگیرد. محمد محسنیان، باستان‌شناسی که در حوزه تاریخ راه‌آهن ایران پژوهش می‌کند، درباره اهمیت تاریخی راه‌آهن سراسری به «شرق» می‌گوید: «راه‌آهن ایران را باید ورای یک وسیله حمل‌ونقل ببینیم. ایران پیش از احداث راه‌آهن سراسری با مشکلات مختلفی روبه‌رو بود و راه‌آهن سراسری مانند یک بسته از فناوری‌های روز وارد ایران شد که اتفاقات زیادی را با خود به همراه آورد. به طور مشخص سه تخصص برق، مکانیک و عمران بخش جدانشدنی از راه‌آهن بودند که وارد ایران شدند. آدم‌هایی با این دانش روز برای ساخت و نگهداری راه‌آهن به ایران آمدند و بعد این دانش را در حوزه‌های دیگری جز راه‌آهن گسترش دادند».
راه‌آهن ایران بین‌المللی است
راه سراسری ایران در کنار اهمیت تاریخی خود برای ایران، جنبه‌های بین‌اللملی هم دارد. جنبه‌های بین‌المللی این پروژه یکی از عوامل ثبت جهانی‌اش بوده است. محمد محسنیان درباره جایگاه بین‌المللی راه‌آهن سراسری ایران می‌گوید: «معتقدم در دنیا هیچ راه‌آهنی به اندازه راه‌آهن سراسری ایران بین‌المللی نیست. بیش از 10 کشور درگیر ساخت و تأمین تجهیزات این خط بودند. اتباع کشورهای زیادی در ساخت و تجهیز راه‌آهن سراسری نقش داشتند و از‌این‌رو این خط راه‌آهن مورد توجه کشورهای زیادی است». محسنیان با اشاره به نقش درخور‌توجه این خط در جنگ جهانی دوم می‌گوید: «جنبه دیگری از راه‌آهن سراسری که بسیار مورد توجه است، نقش تاریخی آن در جنگ جهانی دوم است. پرشین کریدور برای کشورهای درگیر جنگ نقش حیاتی داشته و پس از آنها مقالات و مستندهای بسیاری درباره آن تهیه شد». ثبت آثار در فهرست جهانی یونسکو توجه جهانی به آنها را در پی دارد. توسعه گردشگری براساس میراث جهانی مورد توجه کشورهاست. گردشگران برای سفر به کشورهای مختلف بازدید از میراث جهانی کشور مقصد را در اولویت قرار می‌دهند و راه‌آهن سراسری ایران حالا در فهرست جهانی یونسکو جای گرفته است. محمد محسنیان دراین‌باره می‌گوید: «ایجاد توجه به یک اثر با ثبت جهانی اتفاق مهمی است. از سوی دیگر باید بدانیم که در جهان آدم‌های شیفته میراث صنعتی و راه‌آهن وجود دارند که با ثبت جهانی راه‌آهن سراسری ایران توجه آنها به این میراث ایران جلب خواهد شد. وقتی به لحاظ عدد و رقم‌های سازه‌های فنی مانند تونل‌ها و پل‌ها به راه‌آهن سراسری ایران نگاه می‌کنیم، این خط چیزی از دو خط راه‌آهن معروف و ثبت جهانی سمرینگ اتریش و آلبولا برنینای سوئیس کم ندارد و حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد».
شروع چالش‌ها برای خطی به وسعت ایران
پرونده راه‌آهن سراسری ایران از جنبه وسعت و گستردگی هم مورد توجه است. پیش‌از‌این ایران، بیابان لوت و جنگل‌های هیرکانی را هم که محوطه‌های وسیعی هستند، ثبت جهانی کرده است؛ اما راه‌آهن سراسری ایران از شمال تا جنوب کشور کشیده شده و هزارو 400 کیلومتر طول دارد. حفظ این اثر در فهرست جهانی یونسکو با توجه به وسعت و جزئیات فنی‌ و تاریخی‌اش پس از این چالش‌هایی را به همراه خواهد داشت. محمد محسنیان درباره سختی‌های این مسیر می‌گوید: «راه‌آهن یک میراث زنده است. هزارو 400 کیلومتر مسیر راه‌آهن در ایران ثبت جهانی شده که هر روز مورد استفاده است. این مسیر دائم در حال تعمیر و نگهداری است و همین امر چالش‌هایی برای آینده ثبت جهانی راه‌آهن در پی خواهد داشت. باید این را بدانیم که این چالش‌ها از فردا آغاز خواهد شد و باید مدیریت راه‌آهن نسبت به اهمیت تاریخی این خط توجیه شود و دیگران را نیز توجیه کند». او می‌گوید: «راه‌آهن به طور دائم در حال تغییر است. به طور مثال قرار است که خط راه‌آهن شمال در آینده برقی شود یا ظرفیت بار محوری راه‌آهن که اکنون 20 تن است، افزایش پیدا کند. برای چنین اتفاقاتی لازم است که تغییراتی داده شود، پل‌ها و سازه‌ها تقویت شوند یا دخالت‌هایی صورت بگیرد و پس از این ثبت جهانی همه این اقدامات چالش‌برانگیز خواهد بود». محسنیان با تأکید بر اینکه مدیریت راه‌آهن باید بداند که با یک میراث جهانی سروکار دارد، می‌گوید: «پیش‌از‌این هم دخالت‌هایی در بناها و ایستگاه‌های راه‌آهن سراسری صورت گرفته است. به طور مثال ایستگاه سمیه جایی است که راه‌آهن سراسری از شمال و جنوب به هم می‌رسد و یک نقطه تاریخی به حساب می‌آید؛ اما این ایستگاه وضعیت مناسبی ندارد. از سوی دیگر مدتی پیش در بازسازی ایستگاه‌های راه‌آهن شمال، اصول مرمت بناهای تاریخی رعایت نشده است. چنین اتفاقاتی پس از این ثبت جهانی این اثر را تهدید خواهد کرد».

احسان رستمی‌پور : چهل‌و‌چهارمین نشست کمیته میراث فرهنگی یونسکو پس از یک سال تأخیر در چین برگزار شد و پرونده ثبت جهانی راه‌آهن سراسری ایران پس از بحث و بررسی مورد تأیید قرار گرفت. راه‌آهن سراسری بیست‌و‌پنجمین میراث جهانی ایران و نخستین میراث صنعتی ثبت‌شده در فهرست جهانی یونسکو است. راه‌آهن سراسری ایران، میراث صنعتی و معاصر است که به دلیل ویژگی‌های خاص تاریخی‌اش شانس مطرح‌شدن در فهرست میراث جهانی یونسکو را پیدا کرد تا نامش کنار آثار شاخصی مانند تخت جمشید، میدان نقش جهان، محوطه باستانی شوش و بناها و محوطه‌های طبیعی و تاریخی شاخص کشور قرار بگیرد. محمد محسنیان، باستان‌شناسی که در حوزه تاریخ راه‌آهن ایران پژوهش می‌کند، درباره اهمیت تاریخی راه‌آهن سراسری به «شرق» می‌گوید: «راه‌آهن ایران را باید ورای یک وسیله حمل‌ونقل ببینیم. ایران پیش از احداث راه‌آهن سراسری با مشکلات مختلفی روبه‌رو بود و راه‌آهن سراسری مانند یک بسته از فناوری‌های روز وارد ایران شد که اتفاقات زیادی را با خود به همراه آورد. به طور مشخص سه تخصص برق، مکانیک و عمران بخش جدانشدنی از راه‌آهن بودند که وارد ایران شدند. آدم‌هایی با این دانش روز برای ساخت و نگهداری راه‌آهن به ایران آمدند و بعد این دانش را در حوزه‌های دیگری جز راه‌آهن گسترش دادند».
راه‌آهن ایران بین‌المللی است
راه سراسری ایران در کنار اهمیت تاریخی خود برای ایران، جنبه‌های بین‌اللملی هم دارد. جنبه‌های بین‌المللی این پروژه یکی از عوامل ثبت جهانی‌اش بوده است. محمد محسنیان درباره جایگاه بین‌المللی راه‌آهن سراسری ایران می‌گوید: «معتقدم در دنیا هیچ راه‌آهنی به اندازه راه‌آهن سراسری ایران بین‌المللی نیست. بیش از 10 کشور درگیر ساخت و تأمین تجهیزات این خط بودند. اتباع کشورهای زیادی در ساخت و تجهیز راه‌آهن سراسری نقش داشتند و از‌این‌رو این خط راه‌آهن مورد توجه کشورهای زیادی است». محسنیان با اشاره به نقش درخور‌توجه این خط در جنگ جهانی دوم می‌گوید: «جنبه دیگری از راه‌آهن سراسری که بسیار مورد توجه است، نقش تاریخی آن در جنگ جهانی دوم است. پرشین کریدور برای کشورهای درگیر جنگ نقش حیاتی داشته و پس از آنها مقالات و مستندهای بسیاری درباره آن تهیه شد». ثبت آثار در فهرست جهانی یونسکو توجه جهانی به آنها را در پی دارد. توسعه گردشگری براساس میراث جهانی مورد توجه کشورهاست. گردشگران برای سفر به کشورهای مختلف بازدید از میراث جهانی کشور مقصد را در اولویت قرار می‌دهند و راه‌آهن سراسری ایران حالا در فهرست جهانی یونسکو جای گرفته است. محمد محسنیان دراین‌باره می‌گوید: «ایجاد توجه به یک اثر با ثبت جهانی اتفاق مهمی است. از سوی دیگر باید بدانیم که در جهان آدم‌های شیفته میراث صنعتی و راه‌آهن وجود دارند که با ثبت جهانی راه‌آهن سراسری ایران توجه آنها به این میراث ایران جلب خواهد شد. وقتی به لحاظ عدد و رقم‌های سازه‌های فنی مانند تونل‌ها و پل‌ها به راه‌آهن سراسری ایران نگاه می‌کنیم، این خط چیزی از دو خط راه‌آهن معروف و ثبت جهانی سمرینگ اتریش و آلبولا برنینای سوئیس کم ندارد و حرف‌های بسیاری برای گفتن دارد».
شروع چالش‌ها برای خطی به وسعت ایران
پرونده راه‌آهن سراسری ایران از جنبه وسعت و گستردگی هم مورد توجه است. پیش‌از‌این ایران، بیابان لوت و جنگل‌های هیرکانی را هم که محوطه‌های وسیعی هستند، ثبت جهانی کرده است؛ اما راه‌آهن سراسری ایران از شمال تا جنوب کشور کشیده شده و هزارو 400 کیلومتر طول دارد. حفظ این اثر در فهرست جهانی یونسکو با توجه به وسعت و جزئیات فنی‌ و تاریخی‌اش پس از این چالش‌هایی را به همراه خواهد داشت. محمد محسنیان درباره سختی‌های این مسیر می‌گوید: «راه‌آهن یک میراث زنده است. هزارو 400 کیلومتر مسیر راه‌آهن در ایران ثبت جهانی شده که هر روز مورد استفاده است. این مسیر دائم در حال تعمیر و نگهداری است و همین امر چالش‌هایی برای آینده ثبت جهانی راه‌آهن در پی خواهد داشت. باید این را بدانیم که این چالش‌ها از فردا آغاز خواهد شد و باید مدیریت راه‌آهن نسبت به اهمیت تاریخی این خط توجیه شود و دیگران را نیز توجیه کند». او می‌گوید: «راه‌آهن به طور دائم در حال تغییر است. به طور مثال قرار است که خط راه‌آهن شمال در آینده برقی شود یا ظرفیت بار محوری راه‌آهن که اکنون 20 تن است، افزایش پیدا کند. برای چنین اتفاقاتی لازم است که تغییراتی داده شود، پل‌ها و سازه‌ها تقویت شوند یا دخالت‌هایی صورت بگیرد و پس از این ثبت جهانی همه این اقدامات چالش‌برانگیز خواهد بود». محسنیان با تأکید بر اینکه مدیریت راه‌آهن باید بداند که با یک میراث جهانی سروکار دارد، می‌گوید: «پیش‌از‌این هم دخالت‌هایی در بناها و ایستگاه‌های راه‌آهن سراسری صورت گرفته است. به طور مثال ایستگاه سمیه جایی است که راه‌آهن سراسری از شمال و جنوب به هم می‌رسد و یک نقطه تاریخی به حساب می‌آید؛ اما این ایستگاه وضعیت مناسبی ندارد. از سوی دیگر مدتی پیش در بازسازی ایستگاه‌های راه‌آهن شمال، اصول مرمت بناهای تاریخی رعایت نشده است. چنین اتفاقاتی پس از این ثبت جهانی این اثر را تهدید خواهد کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.