از اعماق
شرق: غائب طعمه فرمان از نویسندگان مشهور قرن بیستمی ادبیات عرب است که در سال 1927 متولد شد. این نویسنده عراقی در ایران کموبیش شناخته میشود و آثاری از او به فارسی ترجمه شده است. یکی از این آثار، رمانی است با عنوان «پنج صدا» که با ترجمه موسی اسوار در نشر هرمس به چاپ رسیده است. «پنج صدا» درواقع دومین رمان مشهور این نویسنده عراقی است که با انتشارش به عنوان یکی از مهمترین رماننویسان ادبیات عرب شناخته شد. اولین رمان این نویسنده عراقی که در سال 1966 منتشر شد، «درخت نخل و همسایهها» نام دارد که این نیز اثر مهمی به شمار میرود. موسی اسوار در بخشی از پیشگفتار «پنج صدا» ویگی شاخص آثار غائب طعمه فرمان را «اختیار موضوعات و شخصیتها از متن واقعیت و حیات اجتماعی مردم در ادوار مختلف از تاریخ معاصر عراق» دانسته است. خود نویسنده در جایی گفته است که «من در آثار خود برآنم که دورهای تاریخی و اجتماعی را بازتاب دهم و سعی میکنم نمونههای مشخصی از دورهای مشخص انتخاب کنم». در آثار او ردی پررنگ از زندگی خود او نیز وجود دارد. آنطور که مترجم کتاب توضیح داده است، وقایع «پنج صدا» در عراق پیش از انقلاب ۱۴ جولای ۱۹۵۸ و در سالهای
بازپسین سلطنت و حکومت دستنشاندگان انگلیس، شکل میگیرد: «موضوع و دستمایه اثر وضع روشنفکران در آن برهه است و از این طریق تصویر دامنهدار و هنرمندانهای از حیات عراق در دهه پنجاه میلادی ارائه میشود. در ساختار این اثر، نویسنده فرم هنری متفاوتی اختیار کرده که یادآور چندصدایی در موسیقی است. هریک از فصول صدایی مستقل است اما این صداها، جای جای، با هم نیز تداخل دارند و با این شیوه، هنر بارز نویسنده در ترسیم بس واقعبینانه شخصیتها و تحلیل دقیق روانشناختی آنها جلوهگری میکند». غسان کنفانی، از شناختهشدهترین چهرههای ادبیات عرب، درباره رمان «پنج صدا» نوشته است: «از نخستین سطر این رمان... احساس کردم در میان انگشتان مردی پراستعداد سیر میکنم. مرا تا اعماق عراق و اعماق مردمش به سفر برد و ارزش و معنای ادب معاصر را در آن دیار که همیشه در پدیدآوردن آثار هنرمندانه پیشگام بوده است، به آن بازگرداند و چیزی به من ارزانی کرد که دائم در جستوجوی آن بودم و نمییافتم! درباره پنج صدا، این رمان درخشان، توان گفت که به چیزی ممتاز است که به ندرت میتوان در رمان معاصر عربی یافت و آن هوشمندی است. نویسنده باهوش است و ازاینرو
قهرمانهایش واقعی و هوشمندند و از همان آغاز، با گامهایی عمیق و سنجیده، به سوی مداری واقعی پیش میروند. خواننده میتواند این هوشمندی را در هر سطر لمس کند: در گفتوگوها، در توصیفات، در ورود به عمق احساسات و عواطف بشری، در چیرهدستی در ترسیم شخصیت و هدایت وقایع و از همه مهمتر، در شناخت فضایی که وقایع بر گرد آن و در متن روی میدهند و درک ژرفاهای این فضا و نیروهایی که آن را به حرکت درمیآورند و آن را در نهایت متبلور و ساخته و پرداخته میکنند». کنفانی میگوید از این «هوشمندی» در اغلب آثار داستانی معاصر عرب ردی نمیتوان یافت. در بخشی از این رمان میخوانیم: «ابراهیم کمکم از رفتن به بابالشرقی خودداری میکرد. میگفت من دیگر متأهل شدهام، زنم تنهاست و چشمبهراه من است. و این جمله طنینی غمانگیز و دلگیر در جان سعید داشت، گویی خیانتی از جانب دوست ایام جوانی بود. ابراهیم از خانه پدری درآمده و با زنش خانه کوچکی اجاره کرده و ناچار شده بود زندگی زناشویی را از صفر شروع کند. دفتر روزنامه را ساعت هشت ترک میکرد و ساعت ده صبح به دفتر میآمد. سعید او را زیر نظر داشت تا ببیند چه تغییراتی پس از ازدواج در او حاصل شده است.
ابراهیم با صورتی اصلاحکرده و پیراهنی تمیز و چهرهای سیر از خواب به سر کار میآمد. اما به نوعی رخوت یا متانت دچار شده بود. حرکاتش بهطورکلی رفتهرفته کند و حالات خیرگی و بهتش بیشتر میشد. اگر از او سؤال میشد، قبل از جواب کمی درنگ میکرد. در چشمانش نشانههای سعادت بود، نه سعادت رهایی و بیخیالی بلکه سعادت رضامندی و سروسامانیافتن، سعادت کسی که در زندگی چیزی به دست آورده و به آن قانع شده است. به نظر میرسید از آن غم و غصههایی که در دوره تجرد بسیار مایه گله و شکایت بود و پایه و اساس دغدغههای دیگر و موجب توهمات بود، آزاد شده است».
اریک ادسون از نظریهپردازان فیلمنامهنویسی است که در کتابی با عنوان «راهحل داستان»، در راستای تکمیل نظریه فیلمنامهنویسی گام بلندی برداشته و ابزارهایی مفید و کاربردی در اختیار نویسندگان قرار داده است. این کتاب با عنوان فرعی ۲۳ کنش ضروری قهرمانان بزرگ، با ترجمه محمد گذرآبادی در نشر هرمس منتشر شده است. نویسنده در این کتاب بهطورمفصل به موضوع سکانس در طراحی ساختار اثر پرداخته و تعریف دقیقی از آن ارائه داده و براساس آن مدل جدید و کارآمدی برای طراحی ساختار فیلمنامه پیشنهاد داده است. مترجم کتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره این ویژگی اثر نوشته است: «تعریف سکانسهای فیلمنامه به عنوان هدفهای کوتاهمدت قهرمان در راه رسیدن به هدف اصلی و تعیین تعداد دقیق سکانسهای مورد نیاز برای نقل داستانی جذاب در سینما، به باور من، رویکردی به غایت عملگرایانه و مؤثر در طراحی پیرنگ است. با خواندن این کتاب به خوبی میفهمیم برای یک فیلمنامه بلند سینمایی دقیقا چه مقدار داستان نیاز داریم و وقتی پیرنگ به اصطلاح رقیق میشود و اتفاق تازهای در فیلمنامه نمیافتد مشکل کجاست و چگونه میتوانیم آن را حل کنیم». این کتاب به جز
مدل ساختاری تازهای که مطرح کرده، مباحث مفید دیگری درباره دیگر وجوه فیلمنامهنویسی نظیر طراحی شخصیتها، طراحی منحنی تحول، دیالوگنویسی و... ارائه کرده و ازاینرو میتوان آن را اثری کامل و جامع نامید. نویسنده کتاب میگوید مهم نیست که پیش از این فیلمنامهنویسی و رماننویسی را تجربه کردهایم یا نه؛ چراکه در این کتاب الگویی خاص برای طراحی پیرنگ به دست داده شده است که میتواند مهارتهای نویسندگی را ارتقا دهد. او معتقد است که «۹۵ درصد فیلمنامههایی که نوقلمها مینویسند خوب نیست. و اغلب این فیلمنامهها به دلیلی واحد شکست میخورند: کنش دراماتیک و جذاب در آنها به اندازهای نیست که یک فیلم بلند سینمایی را سرپا نگه دارد. بسیاری از نویسندگان، حتی با داشتن شخصیتهای جذاب و دیالوگهای درخشان، نمیدانند به چه میزان پیرنگ نیاز دارند تا مخاطب را دو ساعت تمام جذب کنند». او میگوید پس از خواندن هزاران فیلمنامه و گفتوگوهای طولانی با نویسندگان و تهیهکنندگان و کارگردانان و نیز بعد از تحلیل صدها فیلم، به نکتهای مهم پی برده و آن اینکه تمام فیلمهای پرفروش در داستانگویی برای سینما از الگوی دقیقا یکسانی بهره بردهاند که
از ۲۳ کنش داستانی مشخص و مرتبط تشکیل شده است. او آنها را «سکانسهای هدف قهرمان» نامیده است. او همچنین این نکته را مطرح کرده که پرده دوم فیلمنامه سختترین قسمت کار است و فیلمنامهها براساس آنچه در صفحات میانیشان اتفاق میافتد، به شهرت میرسند یا در گمنامی سقوط میکنند: «پرده دوم چالشی شگرف و برهوتی انباشته از استخوانهای سفید نویسندگان پرامیدی است که نتوانستند از این بیابان وسیع بگذرند و خود را به سوی آن برسانند». نویسنده کتاب، بیش از آنکه بر استعداد نویسندگی تأکید داشته باشد بر الگویی یکپارچه و منسجم تأکید میکند: «بیشک قدرت غیرقابل پیشبینی استعداد و قریحه در نویسندگی هم مثل هر جای دیگر فوقالعاده مؤثر و مفید است اما حقیقت این است که استعداد و قریحه در کار کسی که موفق میشود فیلمنامهاش را بفروشد و کسی که موفق نمیشود، عامل تعیینکنندهای نیست. به هر حال بعید است هالیوود فیلمنامه کاملی را بخرد و بدون بازنویسی بسازد. هالیوود داستانها را میخرد و بعد پرورش میدهد». به عبارتی، تأکید اصلی نویسنده بر این است که فیلمهای موفق همیشه به دلایل ساختاری یکسانی موفق میشوند و او بهدنبال نشاندادن وجوه این
ساختار است. یکی از منتقدان درباره این کتاب نوشته: «موتور حرکت راهحل داستان، شور اریک ادسون است برای داستانگویی. ادسون با ترسیم 23 گام به سوی قهرمانی، عناصر جهانشمولی را آشکار میکند که تمام شخصیتهای بزرگ برای کاملکردن منحنی تحول خود، آنها را تجربه میکنند. وجود دهها مثال از فیلمها و چکیده، تمرینها و پیشنهاداتی بینهایت ارزشمند برای تفکر و مطالعه بیشتر در پایان هر فصل، کتاب را به یک منبع تعاملی بیبدیل برای هر داستانگویی، فارغ از رسانه، تبدیل کرده است».
شرق: غائب طعمه فرمان از نویسندگان مشهور قرن بیستمی ادبیات عرب است که در سال 1927 متولد شد. این نویسنده عراقی در ایران کموبیش شناخته میشود و آثاری از او به فارسی ترجمه شده است. یکی از این آثار، رمانی است با عنوان «پنج صدا» که با ترجمه موسی اسوار در نشر هرمس به چاپ رسیده است. «پنج صدا» درواقع دومین رمان مشهور این نویسنده عراقی است که با انتشارش به عنوان یکی از مهمترین رماننویسان ادبیات عرب شناخته شد. اولین رمان این نویسنده عراقی که در سال 1966 منتشر شد، «درخت نخل و همسایهها» نام دارد که این نیز اثر مهمی به شمار میرود. موسی اسوار در بخشی از پیشگفتار «پنج صدا» ویگی شاخص آثار غائب طعمه فرمان را «اختیار موضوعات و شخصیتها از متن واقعیت و حیات اجتماعی مردم در ادوار مختلف از تاریخ معاصر عراق» دانسته است. خود نویسنده در جایی گفته است که «من در آثار خود برآنم که دورهای تاریخی و اجتماعی را بازتاب دهم و سعی میکنم نمونههای مشخصی از دورهای مشخص انتخاب کنم». در آثار او ردی پررنگ از زندگی خود او نیز وجود دارد. آنطور که مترجم کتاب توضیح داده است، وقایع «پنج صدا» در عراق پیش از انقلاب ۱۴ جولای ۱۹۵۸ و در سالهای
بازپسین سلطنت و حکومت دستنشاندگان انگلیس، شکل میگیرد: «موضوع و دستمایه اثر وضع روشنفکران در آن برهه است و از این طریق تصویر دامنهدار و هنرمندانهای از حیات عراق در دهه پنجاه میلادی ارائه میشود. در ساختار این اثر، نویسنده فرم هنری متفاوتی اختیار کرده که یادآور چندصدایی در موسیقی است. هریک از فصول صدایی مستقل است اما این صداها، جای جای، با هم نیز تداخل دارند و با این شیوه، هنر بارز نویسنده در ترسیم بس واقعبینانه شخصیتها و تحلیل دقیق روانشناختی آنها جلوهگری میکند». غسان کنفانی، از شناختهشدهترین چهرههای ادبیات عرب، درباره رمان «پنج صدا» نوشته است: «از نخستین سطر این رمان... احساس کردم در میان انگشتان مردی پراستعداد سیر میکنم. مرا تا اعماق عراق و اعماق مردمش به سفر برد و ارزش و معنای ادب معاصر را در آن دیار که همیشه در پدیدآوردن آثار هنرمندانه پیشگام بوده است، به آن بازگرداند و چیزی به من ارزانی کرد که دائم در جستوجوی آن بودم و نمییافتم! درباره پنج صدا، این رمان درخشان، توان گفت که به چیزی ممتاز است که به ندرت میتوان در رمان معاصر عربی یافت و آن هوشمندی است. نویسنده باهوش است و ازاینرو
قهرمانهایش واقعی و هوشمندند و از همان آغاز، با گامهایی عمیق و سنجیده، به سوی مداری واقعی پیش میروند. خواننده میتواند این هوشمندی را در هر سطر لمس کند: در گفتوگوها، در توصیفات، در ورود به عمق احساسات و عواطف بشری، در چیرهدستی در ترسیم شخصیت و هدایت وقایع و از همه مهمتر، در شناخت فضایی که وقایع بر گرد آن و در متن روی میدهند و درک ژرفاهای این فضا و نیروهایی که آن را به حرکت درمیآورند و آن را در نهایت متبلور و ساخته و پرداخته میکنند». کنفانی میگوید از این «هوشمندی» در اغلب آثار داستانی معاصر عرب ردی نمیتوان یافت. در بخشی از این رمان میخوانیم: «ابراهیم کمکم از رفتن به بابالشرقی خودداری میکرد. میگفت من دیگر متأهل شدهام، زنم تنهاست و چشمبهراه من است. و این جمله طنینی غمانگیز و دلگیر در جان سعید داشت، گویی خیانتی از جانب دوست ایام جوانی بود. ابراهیم از خانه پدری درآمده و با زنش خانه کوچکی اجاره کرده و ناچار شده بود زندگی زناشویی را از صفر شروع کند. دفتر روزنامه را ساعت هشت ترک میکرد و ساعت ده صبح به دفتر میآمد. سعید او را زیر نظر داشت تا ببیند چه تغییراتی پس از ازدواج در او حاصل شده است.
ابراهیم با صورتی اصلاحکرده و پیراهنی تمیز و چهرهای سیر از خواب به سر کار میآمد. اما به نوعی رخوت یا متانت دچار شده بود. حرکاتش بهطورکلی رفتهرفته کند و حالات خیرگی و بهتش بیشتر میشد. اگر از او سؤال میشد، قبل از جواب کمی درنگ میکرد. در چشمانش نشانههای سعادت بود، نه سعادت رهایی و بیخیالی بلکه سعادت رضامندی و سروسامانیافتن، سعادت کسی که در زندگی چیزی به دست آورده و به آن قانع شده است. به نظر میرسید از آن غم و غصههایی که در دوره تجرد بسیار مایه گله و شکایت بود و پایه و اساس دغدغههای دیگر و موجب توهمات بود، آزاد شده است».
اریک ادسون از نظریهپردازان فیلمنامهنویسی است که در کتابی با عنوان «راهحل داستان»، در راستای تکمیل نظریه فیلمنامهنویسی گام بلندی برداشته و ابزارهایی مفید و کاربردی در اختیار نویسندگان قرار داده است. این کتاب با عنوان فرعی ۲۳ کنش ضروری قهرمانان بزرگ، با ترجمه محمد گذرآبادی در نشر هرمس منتشر شده است. نویسنده در این کتاب بهطورمفصل به موضوع سکانس در طراحی ساختار اثر پرداخته و تعریف دقیقی از آن ارائه داده و براساس آن مدل جدید و کارآمدی برای طراحی ساختار فیلمنامه پیشنهاد داده است. مترجم کتاب در بخشی از یادداشت ابتدایی کتاب درباره این ویژگی اثر نوشته است: «تعریف سکانسهای فیلمنامه به عنوان هدفهای کوتاهمدت قهرمان در راه رسیدن به هدف اصلی و تعیین تعداد دقیق سکانسهای مورد نیاز برای نقل داستانی جذاب در سینما، به باور من، رویکردی به غایت عملگرایانه و مؤثر در طراحی پیرنگ است. با خواندن این کتاب به خوبی میفهمیم برای یک فیلمنامه بلند سینمایی دقیقا چه مقدار داستان نیاز داریم و وقتی پیرنگ به اصطلاح رقیق میشود و اتفاق تازهای در فیلمنامه نمیافتد مشکل کجاست و چگونه میتوانیم آن را حل کنیم». این کتاب به جز
مدل ساختاری تازهای که مطرح کرده، مباحث مفید دیگری درباره دیگر وجوه فیلمنامهنویسی نظیر طراحی شخصیتها، طراحی منحنی تحول، دیالوگنویسی و... ارائه کرده و ازاینرو میتوان آن را اثری کامل و جامع نامید. نویسنده کتاب میگوید مهم نیست که پیش از این فیلمنامهنویسی و رماننویسی را تجربه کردهایم یا نه؛ چراکه در این کتاب الگویی خاص برای طراحی پیرنگ به دست داده شده است که میتواند مهارتهای نویسندگی را ارتقا دهد. او معتقد است که «۹۵ درصد فیلمنامههایی که نوقلمها مینویسند خوب نیست. و اغلب این فیلمنامهها به دلیلی واحد شکست میخورند: کنش دراماتیک و جذاب در آنها به اندازهای نیست که یک فیلم بلند سینمایی را سرپا نگه دارد. بسیاری از نویسندگان، حتی با داشتن شخصیتهای جذاب و دیالوگهای درخشان، نمیدانند به چه میزان پیرنگ نیاز دارند تا مخاطب را دو ساعت تمام جذب کنند». او میگوید پس از خواندن هزاران فیلمنامه و گفتوگوهای طولانی با نویسندگان و تهیهکنندگان و کارگردانان و نیز بعد از تحلیل صدها فیلم، به نکتهای مهم پی برده و آن اینکه تمام فیلمهای پرفروش در داستانگویی برای سینما از الگوی دقیقا یکسانی بهره بردهاند که
از ۲۳ کنش داستانی مشخص و مرتبط تشکیل شده است. او آنها را «سکانسهای هدف قهرمان» نامیده است. او همچنین این نکته را مطرح کرده که پرده دوم فیلمنامه سختترین قسمت کار است و فیلمنامهها براساس آنچه در صفحات میانیشان اتفاق میافتد، به شهرت میرسند یا در گمنامی سقوط میکنند: «پرده دوم چالشی شگرف و برهوتی انباشته از استخوانهای سفید نویسندگان پرامیدی است که نتوانستند از این بیابان وسیع بگذرند و خود را به سوی آن برسانند». نویسنده کتاب، بیش از آنکه بر استعداد نویسندگی تأکید داشته باشد بر الگویی یکپارچه و منسجم تأکید میکند: «بیشک قدرت غیرقابل پیشبینی استعداد و قریحه در نویسندگی هم مثل هر جای دیگر فوقالعاده مؤثر و مفید است اما حقیقت این است که استعداد و قریحه در کار کسی که موفق میشود فیلمنامهاش را بفروشد و کسی که موفق نمیشود، عامل تعیینکنندهای نیست. به هر حال بعید است هالیوود فیلمنامه کاملی را بخرد و بدون بازنویسی بسازد. هالیوود داستانها را میخرد و بعد پرورش میدهد». به عبارتی، تأکید اصلی نویسنده بر این است که فیلمهای موفق همیشه به دلایل ساختاری یکسانی موفق میشوند و او بهدنبال نشاندادن وجوه این
ساختار است. یکی از منتقدان درباره این کتاب نوشته: «موتور حرکت راهحل داستان، شور اریک ادسون است برای داستانگویی. ادسون با ترسیم 23 گام به سوی قهرمانی، عناصر جهانشمولی را آشکار میکند که تمام شخصیتهای بزرگ برای کاملکردن منحنی تحول خود، آنها را تجربه میکنند. وجود دهها مثال از فیلمها و چکیده، تمرینها و پیشنهاداتی بینهایت ارزشمند برای تفکر و مطالعه بیشتر در پایان هر فصل، کتاب را به یک منبع تعاملی بیبدیل برای هر داستانگویی، فارغ از رسانه، تبدیل کرده است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.