|

نقد گفتمان توسعه از منظر زنان

کتاب «زنان كارآفرین: كسب‌و‌كارهای خرد و بخش غیررسمی در ایران» نوشته ركسانا بهرامی‌تاش كه به‌تازگی با ترجمه مهشید کریمایی و به همت نشر شیرازه كتاب منتشر شده، از‌جمله اولین پژوهش‌هایی است که بر وجه اقتصادی «مطالعات فرودستان» در ایران، با الگوبرداری از کشورهای جنوب آسیا و آمریکای لاتین و آفریقا، تمرکز کرده و نتایج مهمی در رابطه با نقش زنان فرودست در اقتصاد غیررسمی ایران ارائه می‌دهد و می‌تواند فتح بابی در این‌گونه مطالعات به شمار آید. بهرامی‌تاش جامعه‌شناس و استاد دانشگاه مک‌‎گیل است که کارش روی مسائل مربوط به زنان، استخدام و اقتصاد غیررسمی در خاورمیانه و شمال آفریقا و نیز جدایی جنسیتی در اسلام و اقتصاد خرد متمرکز شده ‌است. اولین کتاب او «رهایی از آزادسازی: جنسیت و جهانی‌شدن در آسیای جنوب شرقی» نیز به فارسی ترجمه و توسط انتشارات سمت منتشر شده است. از دیگر آثار او می‌توان به «استخدام محجبه: اسلام‌گرایی، اقتصاد سیاسی اشتغال زنان در ایران» توسط انتشارات دانشگاه سیراکیوز و «جنسیت در ایران معاصر: کنار‌زدن موانع» توسط انتشارات راتلج و ویراستاری اریک هوگلاند در سال ۲۰۱۱ اشاره کرد. هدف اصلی كتاب «زنان كارآفرین» آشكار‌كردن اقتصاد نامرئی ایران و بررسی این امر است كه آیا زنان كم‌درآمد كه در بخش غیررسمی به‌عنوان كارآفرینان خرد فعالیت می‌كنند، در واقع (در درجه اول به لحاظ مالی) توانمند می‌شوند یا همان‌طور كه اكثریت متون مربوطه معمولا مطرح می‌‌کنند، مورد بهره‌كشی قرار می‌گیرند؟ به‌زعم نویسنده «اگرچه ادبیات مربوط به زنان در ایران غنی و در حال رشد است، اما معمولا فقر را نادیده می‌گیرند، برخلاف این واقعیت كه بی‌كاری زنان در ایران دارای بدترین وضعیت در منطقه است» (ص 36).
نویسنده با ذکر این نکته که در مطالعات فرودستان، مباحث مربوط به زنان در جهان اسلام معمولا تحت‌الشعاع زنان نخبه این جوامع قرار دارد، این امر را در مورد مباحث مکتوب در باب زنان ایرانی نیز تا حدودی درست می‌داند، اما بر مسئله رابطه دغدغه‌های مدنی نزد این نخبگان و توجه به مسائل معیشتی اقشار فرودست انگشت می‌گذارد. به‌زعم نویسنده گذر‌کردن از قربانی‌بودن زنان در جهان سوم/ایرانی، به معنای ایدئال‌ساختن زنان خانواده‌های کم‌درآمد و در‌نظر‌گرفتن آنها به‌عنوان عاملانی که می‌خواهند و می‌توانند برای تحقق‌بخشیدن به تحولات اجتماعی فشار وارد آورند، نیست. با این‌حال او توضیح می‌دهد که با در‌نظرگرفتن این زنان به‌مثابه قربانی، به درون همان گفتمان توسعه جریان اصلی می‌افتیم و قادر به درک آن نیستیم که در برخی موارد این امر ممکن است درست باشد، اما در موارد دیگر نه. نویسنده در بررسی موضوعات توسعه مرتبط با زنان، ترکیب کار نظریه‌پردازان فمینیست پسااستعماری را حائز اهمیت می‌داند؛ کسانی که منتقد آن دسته از گفتمان‌هایی هستند که اسپیواک آنها را به‌مثابه گرایش «به رها‌ساختن زنان رنگین‌پوست از دست مردان رنگین‌پوست (مردان مسلمان)» توصیف می‌کند. از لحاظ تاریخی، نجات زنان رنگین‌پوست از مردان رنگین‌پوست به روشی اشاره دارد که فرانسوی‌ها در الجزایر به دلیل «عقب‌ماندگی» رفتار مردان نسبت به زنان، اعراب را از حقوق اجتماعی محروم می‌کردند.
بسیاری از اقتصاددانان فمینیست نشان داده‌اند، چگونه کاهش خدمات عمومی این معنی را می‌دهد که زنان مجبور به صرف زمان بیشتری برای مراقبت از کسانی باشند که به آنها احتیاج دارند. به‌علاوه با خصوصی‌شدن خدمات عمومی، زنان بسیار بیشتری باید خارج از خانه کار کنند تا هزینه‌های خدمات عمومی را جبران کنند. كتاب درباره نظریه‌های شبكه‌های اجتماعی و سرمایه اجتماعی و ارتباط آنها با شبكه تأمین اجتماعی و كاهش فقر بحث می‌كند. پیشگفتار كتاب به مسائل مربوط به توسعه و نحوه انتقاد از آن و همچنین شرق‌شناسی ضمنی و صریح این گفتمان، به‌ویژه درباره جهان اسلام می‌پردازد. موضوعاتی مانند جنسیت و توسعه و نیز مسئله سوگیری آكادمیك در تحقیقات دانشگاهی در غرب، دیگر رئوس بحث‌شده در پیشگفتار است. پیرو این پس‌زمینه نظری، فصل اول، زمینه‌سازی نظریه‌های سرمایه اجتماعی (شبكه اجتماعی)، كارآفرینی خرد و وام‌های اعتباری خرد درباره جنسیت را به دست می‌دهد. فصل مقدماتی با بحث درباره اهمیت زنان دیگر/فرودست (زنان خانواده‌های کم‌درآمد) به پایان می‌رسد. در این فصل، پیش از بحث درباره موضوع اصلی کتاب، مفهوم سرمایه اجتماعی (شبکه‌های اجتماعی) بحث می‌شود. هدف، ایجاد فضایی برای در‌نظر‌گرفتن نقد گفتمان‌های توسعه جریان اصلی، زنان و توسعه/زنان و بخش غیررسمی، به طرقی غیر از به‌تصویر‌کشیدن زنان به‌مثابه قربانی است. دو پرسش محوری در این بخش بررسی می‌شود: چگونه زنان خانواده‌های کم‌درآمد می‌توانند فعالیت کنند؟ و چگونه زنان دیگر می‌توانند به واسطه اقتصاد دیگر (به‌مثابه جایگزینی برای اقتصاد رسمی مبتنی‌بر بازار) فعالیت اقتصادی انجام دهند، از طرقی که ممکن است در تقابل با ساختار قدرت اجتماعی و اقتصادی قرار گیرد، به جای آنکه آنها را بازتولید و تقویت کند؟ فصل دوم، زنان و كارآفرینی خرد/کسب‌و‌کار خرد و بخش غیررسمی را بررسی می‌كند. فصل سوم بر اشتغال زنان در ایران تمركز دارد. فصل‌های چهار و پنج مبتنی‌بر كارهای میدانی است و نتایج 180 مصاحبه با مردان و زنان خانواده‌های كم‌درآمد در تهران و مطالب مرتبط با مشاهدات مشاركت‌كنندگان را ارائه می‌دهد. کتاب با تأملات ناظر بر نحوه برخورد با مسئله توانمندسازی اقتصادی بدون تخریب اقتصاد اجتماعی به پایان می‌رسد. به‌طور‌کلی درباره زنان به‌مثابه کارآفرینان خرد در زمینه نقد اقتصاد نوکلاسیک و نتایج آن درباره اشتغال (در این مورد، فقدان آن برای زنان) تاکنون برخی تحقیقات صورت گرفته است. ادعا شده است که نولیبرالیسم به کاهش مشاغل تمام‌وقت و پردرآمد و افزایش مشاغل کم‌درآمد مانند مشاغل خانگی خویش‌فرما/صاحبان کسب‌و‌کارهای کوچک متناسب با انواع مشاغل مبتنی‌بر بازار منتج شده است. می‌توان گفت بخش مهمی از این كتاب، برخی مباحث نظری درباره موضوع زنان و كارآفرینی خرد را به‌طور خاص برای ایران و به‌طور‌كلی برای منطقه وسیع‌تر خاورمیانه و شمال ‌آفریقا به كار گرفته است؛ زیرا این مباحث در مناطق دیگر بسیار غنی هستند. اقتصاد غیررسمی به‌مثابه بخش غیررسمی تنظیم‌نشده غیرقانونی اقتصاد مبتنی‌بر بازار که کالاها و خدمات را برای فروش یا انواع دیگر کارمزد تولید می‌کند، تعریف می‌شود. اقتصاد غیررسمی به‌طور معمول کارهای خانگی بدون مزد، به‌ویژه از سوی زنان را در بر نمی‌گیرد؛ هرچند باید آن را نیز شامل شود. همچنین کارگرهای کشاورزی نیز اغلب خارج از این حوزه به حساب می‌آیند که مجددا به ضرر زنان کارگر است. این کتاب همچنین فعالیت‌هایی مانند تکدی‌گری و قاچاق را شامل نمی‌شود؛ موضوعاتی که در جای خود حائز اهمیت‌اند و نیاز به بررسی جداگانه دارند.
کتاب «زنان كارآفرین: كسب‌و‌كارهای خرد و بخش غیررسمی در ایران» نوشته ركسانا بهرامی‌تاش كه به‌تازگی با ترجمه مهشید کریمایی و به همت نشر شیرازه كتاب منتشر شده، از‌جمله اولین پژوهش‌هایی است که بر وجه اقتصادی «مطالعات فرودستان» در ایران، با الگوبرداری از کشورهای جنوب آسیا و آمریکای لاتین و آفریقا، تمرکز کرده و نتایج مهمی در رابطه با نقش زنان فرودست در اقتصاد غیررسمی ایران ارائه می‌دهد و می‌تواند فتح بابی در این‌گونه مطالعات به شمار آید. بهرامی‌تاش جامعه‌شناس و استاد دانشگاه مک‌‎گیل است که کارش روی مسائل مربوط به زنان، استخدام و اقتصاد غیررسمی در خاورمیانه و شمال آفریقا و نیز جدایی جنسیتی در اسلام و اقتصاد خرد متمرکز شده ‌است. اولین کتاب او «رهایی از آزادسازی: جنسیت و جهانی‌شدن در آسیای جنوب شرقی» نیز به فارسی ترجمه و توسط انتشارات سمت منتشر شده است. از دیگر آثار او می‌توان به «استخدام محجبه: اسلام‌گرایی، اقتصاد سیاسی اشتغال زنان در ایران» توسط انتشارات دانشگاه سیراکیوز و «جنسیت در ایران معاصر: کنار‌زدن موانع» توسط انتشارات راتلج و ویراستاری اریک هوگلاند در سال ۲۰۱۱ اشاره کرد. هدف اصلی كتاب «زنان كارآفرین» آشكار‌كردن اقتصاد نامرئی ایران و بررسی این امر است كه آیا زنان كم‌درآمد كه در بخش غیررسمی به‌عنوان كارآفرینان خرد فعالیت می‌كنند، در واقع (در درجه اول به لحاظ مالی) توانمند می‌شوند یا همان‌طور كه اكثریت متون مربوطه معمولا مطرح می‌‌کنند، مورد بهره‌كشی قرار می‌گیرند؟ به‌زعم نویسنده «اگرچه ادبیات مربوط به زنان در ایران غنی و در حال رشد است، اما معمولا فقر را نادیده می‌گیرند، برخلاف این واقعیت كه بی‌كاری زنان در ایران دارای بدترین وضعیت در منطقه است» (ص 36).
نویسنده با ذکر این نکته که در مطالعات فرودستان، مباحث مربوط به زنان در جهان اسلام معمولا تحت‌الشعاع زنان نخبه این جوامع قرار دارد، این امر را در مورد مباحث مکتوب در باب زنان ایرانی نیز تا حدودی درست می‌داند، اما بر مسئله رابطه دغدغه‌های مدنی نزد این نخبگان و توجه به مسائل معیشتی اقشار فرودست انگشت می‌گذارد. به‌زعم نویسنده گذر‌کردن از قربانی‌بودن زنان در جهان سوم/ایرانی، به معنای ایدئال‌ساختن زنان خانواده‌های کم‌درآمد و در‌نظر‌گرفتن آنها به‌عنوان عاملانی که می‌خواهند و می‌توانند برای تحقق‌بخشیدن به تحولات اجتماعی فشار وارد آورند، نیست. با این‌حال او توضیح می‌دهد که با در‌نظرگرفتن این زنان به‌مثابه قربانی، به درون همان گفتمان توسعه جریان اصلی می‌افتیم و قادر به درک آن نیستیم که در برخی موارد این امر ممکن است درست باشد، اما در موارد دیگر نه. نویسنده در بررسی موضوعات توسعه مرتبط با زنان، ترکیب کار نظریه‌پردازان فمینیست پسااستعماری را حائز اهمیت می‌داند؛ کسانی که منتقد آن دسته از گفتمان‌هایی هستند که اسپیواک آنها را به‌مثابه گرایش «به رها‌ساختن زنان رنگین‌پوست از دست مردان رنگین‌پوست (مردان مسلمان)» توصیف می‌کند. از لحاظ تاریخی، نجات زنان رنگین‌پوست از مردان رنگین‌پوست به روشی اشاره دارد که فرانسوی‌ها در الجزایر به دلیل «عقب‌ماندگی» رفتار مردان نسبت به زنان، اعراب را از حقوق اجتماعی محروم می‌کردند.
بسیاری از اقتصاددانان فمینیست نشان داده‌اند، چگونه کاهش خدمات عمومی این معنی را می‌دهد که زنان مجبور به صرف زمان بیشتری برای مراقبت از کسانی باشند که به آنها احتیاج دارند. به‌علاوه با خصوصی‌شدن خدمات عمومی، زنان بسیار بیشتری باید خارج از خانه کار کنند تا هزینه‌های خدمات عمومی را جبران کنند. كتاب درباره نظریه‌های شبكه‌های اجتماعی و سرمایه اجتماعی و ارتباط آنها با شبكه تأمین اجتماعی و كاهش فقر بحث می‌كند. پیشگفتار كتاب به مسائل مربوط به توسعه و نحوه انتقاد از آن و همچنین شرق‌شناسی ضمنی و صریح این گفتمان، به‌ویژه درباره جهان اسلام می‌پردازد. موضوعاتی مانند جنسیت و توسعه و نیز مسئله سوگیری آكادمیك در تحقیقات دانشگاهی در غرب، دیگر رئوس بحث‌شده در پیشگفتار است. پیرو این پس‌زمینه نظری، فصل اول، زمینه‌سازی نظریه‌های سرمایه اجتماعی (شبكه اجتماعی)، كارآفرینی خرد و وام‌های اعتباری خرد درباره جنسیت را به دست می‌دهد. فصل مقدماتی با بحث درباره اهمیت زنان دیگر/فرودست (زنان خانواده‌های کم‌درآمد) به پایان می‌رسد. در این فصل، پیش از بحث درباره موضوع اصلی کتاب، مفهوم سرمایه اجتماعی (شبکه‌های اجتماعی) بحث می‌شود. هدف، ایجاد فضایی برای در‌نظر‌گرفتن نقد گفتمان‌های توسعه جریان اصلی، زنان و توسعه/زنان و بخش غیررسمی، به طرقی غیر از به‌تصویر‌کشیدن زنان به‌مثابه قربانی است. دو پرسش محوری در این بخش بررسی می‌شود: چگونه زنان خانواده‌های کم‌درآمد می‌توانند فعالیت کنند؟ و چگونه زنان دیگر می‌توانند به واسطه اقتصاد دیگر (به‌مثابه جایگزینی برای اقتصاد رسمی مبتنی‌بر بازار) فعالیت اقتصادی انجام دهند، از طرقی که ممکن است در تقابل با ساختار قدرت اجتماعی و اقتصادی قرار گیرد، به جای آنکه آنها را بازتولید و تقویت کند؟ فصل دوم، زنان و كارآفرینی خرد/کسب‌و‌کار خرد و بخش غیررسمی را بررسی می‌كند. فصل سوم بر اشتغال زنان در ایران تمركز دارد. فصل‌های چهار و پنج مبتنی‌بر كارهای میدانی است و نتایج 180 مصاحبه با مردان و زنان خانواده‌های كم‌درآمد در تهران و مطالب مرتبط با مشاهدات مشاركت‌كنندگان را ارائه می‌دهد. کتاب با تأملات ناظر بر نحوه برخورد با مسئله توانمندسازی اقتصادی بدون تخریب اقتصاد اجتماعی به پایان می‌رسد. به‌طور‌کلی درباره زنان به‌مثابه کارآفرینان خرد در زمینه نقد اقتصاد نوکلاسیک و نتایج آن درباره اشتغال (در این مورد، فقدان آن برای زنان) تاکنون برخی تحقیقات صورت گرفته است. ادعا شده است که نولیبرالیسم به کاهش مشاغل تمام‌وقت و پردرآمد و افزایش مشاغل کم‌درآمد مانند مشاغل خانگی خویش‌فرما/صاحبان کسب‌و‌کارهای کوچک متناسب با انواع مشاغل مبتنی‌بر بازار منتج شده است. می‌توان گفت بخش مهمی از این كتاب، برخی مباحث نظری درباره موضوع زنان و كارآفرینی خرد را به‌طور خاص برای ایران و به‌طور‌كلی برای منطقه وسیع‌تر خاورمیانه و شمال ‌آفریقا به كار گرفته است؛ زیرا این مباحث در مناطق دیگر بسیار غنی هستند. اقتصاد غیررسمی به‌مثابه بخش غیررسمی تنظیم‌نشده غیرقانونی اقتصاد مبتنی‌بر بازار که کالاها و خدمات را برای فروش یا انواع دیگر کارمزد تولید می‌کند، تعریف می‌شود. اقتصاد غیررسمی به‌طور معمول کارهای خانگی بدون مزد، به‌ویژه از سوی زنان را در بر نمی‌گیرد؛ هرچند باید آن را نیز شامل شود. همچنین کارگرهای کشاورزی نیز اغلب خارج از این حوزه به حساب می‌آیند که مجددا به ضرر زنان کارگر است. این کتاب همچنین فعالیت‌هایی مانند تکدی‌گری و قاچاق را شامل نمی‌شود؛ موضوعاتی که در جای خود حائز اهمیت‌اند و نیاز به بررسی جداگانه دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.