تاريخ و روايت ادبي
روایت نسلكشی
شرق: «درحالیکه روبهرویش نشستهام و بیرون خانه برف باریدن گرفته -برفی که روزها همه منتظرش بودند و حالا دانههای سبکش در لحظههای آغازین بعدازظهر مینشیند روی دشتهای سبزی که رنگشان به قهوهای میزند- از خودم میپرسم مردی که درهمشکسته باشد این شکلی است، نمیتوان دقیقا گفت کجایش شکسته -بههرحال ستون فقراتش نشکسته، شقورق نشسته، کلماتش را هم بادقت و بدون شتابزدگی انتخاب میکند، بگویینگویی احساس میکنی بیخیال است. فقط جوری که فنجان قهوه را به دهانش نزدیک میکند، آهسته، آهستهتر از آهسته، با وسواس زیاد، میتواند علامت آشوب درونیاش باشد. شاید از این وحشت دارد که اگر قطرهای از فنجان بیرون بریزد، همان یک قطره ممکن است تعادلش را به هم بزند». «صد روز» با این سطور آغاز میشود، رمانی از لوکاس برفوس، نویسنده آلمانیزبان که بهتازگی با ترجمه دارا معافیمدنی در نشر مرکز منتشر شده است. لوکاس برفوس، نویسنده و نمایشنامه سوئدی است که در سال 1971 متولد شده است. او در سالهای اخیر و بهویژه بعد از آنکه جایزه گئورگ بوشنر را در سال 2019 دریافت کرد شهرت بیشتری پیدا کرد. برفوس بحرانهای اجتماعی و اخلاقی جهان معاصر را
دستمایه آثارش قرار داده است و در این میان، «صد روز» رمانی است که در 2008 متولد شد و در آن به فجایع مرگبار رواندا پرداخته است. در این رمان، کمکگر جوان سوئیسی با اشتیاق زیاد به رواندا میرود آن هم در زمانی که این کشور هنوز درگیر بحران نسلکشی نشده و رواندا از کشورهای خوب قاره آفریقا به شمار میرود؛ اما تنها چهار سال بعد فاجعه رخ میدهد و این کشور به صحنه بزرگ نسلکشی تبدیل میشود. جوان سوئیسی در میانه این بحران با ماجراهای دیگری هم مواجه میشود. در بخشی دیگر از این رمان میخوانیم: «پایبندی بیقیدوشرط به وظیفه، همین را از آنها میخواستیم، و برای همین میرفتیم از زندانها بازدید میکردیم، به آنها درباره هواخوری، غذای سالم، آب آشامیدنی کافی و حرکت و ورزش زندانیها و از همه مهمتر خوشرفتاری با زندانی تذکر میدادیم. و موقعی که از آنها انتقاد میکردیم، موقعی که ناخشنود بودیم، درعینحال میگذاشتیم که کارکنان حکومت متوجه این موضوع هم بشوند که انتقادمان نشانه پشتکردن به آنها نیست، بلکه کاملا برعکس، مهر و علاقهمان را نشان میدهد، همانجوری که آدم بچهای را تنبیه میکند، چون که دوستش دارد، چون که با قوانین دنیای
هستی آشناست، همان قوانینی که باعث میشوند دنیای ما روی پایش بند باشد و هرکسی را که در چهارچوبش عمل نکند، نابود میکند».
در حاشیه تاریخ
«تاریخنگاری ایرانی: از حاشیه به متن» عنوان مجموعهای است از کتابهای کوتاه و مختصری که توسط ساقی گازرانی نوشته شده و با ترجمه سیما سلطانی در نشر مرکز منتشر میشود. پیش از این چند عنوان از این مجموعه، از جمله «روایتهای خاندان رستم و تاریخنگاری ایرانی»، «آرش کمانگیر: جای خالی داستان آرش در شاهنامه» و «ضحاک: تاریخ از دل اسطوره» منتشر شده بود و تازهترین کتاب این مجموعه «کوش پیلدندان: خلق یک ضد قهرمان» نیز مدتی پیش به چاپ رسید. آنطورکه نویسنده کتاب میگوید، در گذشته، داستان کوش پیلدندان با شرح و تفصیل در منابع سنت شاهنامهنگاری وجود داشته است اما امروز هیچیک از این منابع به جز «کوشنامه» در دست نیستند. بااینحال به جز این یک منبع، در آثار دیگر اشاراتی به این شخصیت و داستانش وجود دارد که این نشان میدهد «او ضد قهرمانی نامدار و شناختهشده بوده است، و ازآنجاکه نماد سلسله کوشانیان و به تبع آن، از رقبای سیاسی ساسانیان به حساب میآمده، در نحوه بیان داستان او و اینکه شکست او را باید به حساب چه کسی نوشت، تفاوتهایی چشمگیر وجود داشته است». بااینحال آنچه اهمیت دارد این است که داستان کوش پیلدندان در بسیاری از
روایتهای سنت شاهنامهنگاری وجود داشته است؛ اگرچه در گذر زمان اغلب آنها به علت ازدسترفتن اهمیت داستان دیگر باقی نماندهاند. ایرانشاه بن ابیالخیر، شاعر دربار، تقریبا یک قرن پس از آنکه فردوسی شاهنامه را به پایان برده بود، داستان کوش را براساس منبعی کهن و منثور به نظم درآورد. بخش عمده روایت «کوشنامه» حول محور ماجراهای شخصیت اصلی آن یعنی کوش پیلدندان میچرخد که بنیانگذار کوشانشهر و برادرزاده ضحاک بود و پدرش به فرمانروایی چین و دیگر سرزمینهای شرقی منصوب شده بود. به اعتقاد نویسنده، اگر به خاطر تنها نسخه خطی بهجایمانده از داستان کوش پیلدندان نبود، این داستان نیز به همان سرنوشتی دچار میشد که بسیاری از داستانهای سنت شاهنامهنگاری که راه به شاهنامه فردوسی نبردند به آن دچار میشدند: «داستان کوش پیلدندان نیز مانند بسیاری از داستانهای فردوسی و مجموعهداستانهای رستم/ سیستانی، کارکرد مورد نظر خود را از دست داده بود که همانا مشروعیتبخشیدن به برخی شخصیتها و بازیگران سیاسی یا مشروعیتزدایی از آنها بود». آنطورکه نویسنده آورده، ضد قهرمان «کوشنامه»، در مقطعی از زمان آفریده شده بود تا نماینده پادشاهان سلسله
کوشانی باشد. این داستان به دورانی تعلق داشت که کوشانیان رقیب ساسانیان بودند. حال آنکه وقتی داستان به زبان فارسی نو به نظم کشیده شد، یعنی قرنها پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی، شخصیت اصلی آن، کوش پیلدندان، دیگر مدتها بود اهمیت خود را در مقام یک رقیب سیاسی از دست داده بود. نویسنده در این کتاب براساس شواهد درونمتنی نشان میدهد که این متن که چندان هم منسجم نیست، متنی است تلفیقی و برگرفته از چندین منبع گوناگون. در متن تناقضاتی پیرامون شخصیتها و رویدادهای داستان وجود دارد، یک اپیزود یکسان به چندین منبع ارجاع داده میشود و روایت دستخوش تغییراتی ناگهانی میشود. اینها همه «پرده از درزهایی برمیدارد که هنگام بههمدوختن دو روایت مختلف به وجود آمدهاند». در ضمن این نشاندهنده قدمت و تکثر منابع است و نشان میدهد که فرایند شکلگیری روایت به چه صورت بوده است. کشور کوشان در واقع سرزمینی در مشرق ایران بود که حکومت بزرگ کوشانیان در قرن اول میلادی در آن تشکیل شد. دادههای تاریخی درباره این همسایه و رقیب حکومت ساسانیان منحصر به منابع سکهشناسی و کتیبهنگاری است. نویسنده این کتاب معتقد است کتاب «کوشنامه» که در قرن پنجم هجری
قمری در عصر سلجوقی، از روی کتابی باستانی به نظم درآمده، در واقع روایت تاریخی حکومت کوشان از زبان رقیب آنان یعنی حکومت ساسانیان است و کوش پیلدندان، ضد قهرمان کتاب نیز نماد سلسله کوشانیان محسوب میشود که از نگاه ساسانیان به مظهر بیداد و رفتارهای غیرانسانی بدل میشود.
روایت نسلكشی
شرق: «درحالیکه روبهرویش نشستهام و بیرون خانه برف باریدن گرفته -برفی که روزها همه منتظرش بودند و حالا دانههای سبکش در لحظههای آغازین بعدازظهر مینشیند روی دشتهای سبزی که رنگشان به قهوهای میزند- از خودم میپرسم مردی که درهمشکسته باشد این شکلی است، نمیتوان دقیقا گفت کجایش شکسته -بههرحال ستون فقراتش نشکسته، شقورق نشسته، کلماتش را هم بادقت و بدون شتابزدگی انتخاب میکند، بگویینگویی احساس میکنی بیخیال است. فقط جوری که فنجان قهوه را به دهانش نزدیک میکند، آهسته، آهستهتر از آهسته، با وسواس زیاد، میتواند علامت آشوب درونیاش باشد. شاید از این وحشت دارد که اگر قطرهای از فنجان بیرون بریزد، همان یک قطره ممکن است تعادلش را به هم بزند». «صد روز» با این سطور آغاز میشود، رمانی از لوکاس برفوس، نویسنده آلمانیزبان که بهتازگی با ترجمه دارا معافیمدنی در نشر مرکز منتشر شده است. لوکاس برفوس، نویسنده و نمایشنامه سوئدی است که در سال 1971 متولد شده است. او در سالهای اخیر و بهویژه بعد از آنکه جایزه گئورگ بوشنر را در سال 2019 دریافت کرد شهرت بیشتری پیدا کرد. برفوس بحرانهای اجتماعی و اخلاقی جهان معاصر را
دستمایه آثارش قرار داده است و در این میان، «صد روز» رمانی است که در 2008 متولد شد و در آن به فجایع مرگبار رواندا پرداخته است. در این رمان، کمکگر جوان سوئیسی با اشتیاق زیاد به رواندا میرود آن هم در زمانی که این کشور هنوز درگیر بحران نسلکشی نشده و رواندا از کشورهای خوب قاره آفریقا به شمار میرود؛ اما تنها چهار سال بعد فاجعه رخ میدهد و این کشور به صحنه بزرگ نسلکشی تبدیل میشود. جوان سوئیسی در میانه این بحران با ماجراهای دیگری هم مواجه میشود. در بخشی دیگر از این رمان میخوانیم: «پایبندی بیقیدوشرط به وظیفه، همین را از آنها میخواستیم، و برای همین میرفتیم از زندانها بازدید میکردیم، به آنها درباره هواخوری، غذای سالم، آب آشامیدنی کافی و حرکت و ورزش زندانیها و از همه مهمتر خوشرفتاری با زندانی تذکر میدادیم. و موقعی که از آنها انتقاد میکردیم، موقعی که ناخشنود بودیم، درعینحال میگذاشتیم که کارکنان حکومت متوجه این موضوع هم بشوند که انتقادمان نشانه پشتکردن به آنها نیست، بلکه کاملا برعکس، مهر و علاقهمان را نشان میدهد، همانجوری که آدم بچهای را تنبیه میکند، چون که دوستش دارد، چون که با قوانین دنیای
هستی آشناست، همان قوانینی که باعث میشوند دنیای ما روی پایش بند باشد و هرکسی را که در چهارچوبش عمل نکند، نابود میکند».
در حاشیه تاریخ
«تاریخنگاری ایرانی: از حاشیه به متن» عنوان مجموعهای است از کتابهای کوتاه و مختصری که توسط ساقی گازرانی نوشته شده و با ترجمه سیما سلطانی در نشر مرکز منتشر میشود. پیش از این چند عنوان از این مجموعه، از جمله «روایتهای خاندان رستم و تاریخنگاری ایرانی»، «آرش کمانگیر: جای خالی داستان آرش در شاهنامه» و «ضحاک: تاریخ از دل اسطوره» منتشر شده بود و تازهترین کتاب این مجموعه «کوش پیلدندان: خلق یک ضد قهرمان» نیز مدتی پیش به چاپ رسید. آنطورکه نویسنده کتاب میگوید، در گذشته، داستان کوش پیلدندان با شرح و تفصیل در منابع سنت شاهنامهنگاری وجود داشته است اما امروز هیچیک از این منابع به جز «کوشنامه» در دست نیستند. بااینحال به جز این یک منبع، در آثار دیگر اشاراتی به این شخصیت و داستانش وجود دارد که این نشان میدهد «او ضد قهرمانی نامدار و شناختهشده بوده است، و ازآنجاکه نماد سلسله کوشانیان و به تبع آن، از رقبای سیاسی ساسانیان به حساب میآمده، در نحوه بیان داستان او و اینکه شکست او را باید به حساب چه کسی نوشت، تفاوتهایی چشمگیر وجود داشته است». بااینحال آنچه اهمیت دارد این است که داستان کوش پیلدندان در بسیاری از
روایتهای سنت شاهنامهنگاری وجود داشته است؛ اگرچه در گذر زمان اغلب آنها به علت ازدسترفتن اهمیت داستان دیگر باقی نماندهاند. ایرانشاه بن ابیالخیر، شاعر دربار، تقریبا یک قرن پس از آنکه فردوسی شاهنامه را به پایان برده بود، داستان کوش را براساس منبعی کهن و منثور به نظم درآورد. بخش عمده روایت «کوشنامه» حول محور ماجراهای شخصیت اصلی آن یعنی کوش پیلدندان میچرخد که بنیانگذار کوشانشهر و برادرزاده ضحاک بود و پدرش به فرمانروایی چین و دیگر سرزمینهای شرقی منصوب شده بود. به اعتقاد نویسنده، اگر به خاطر تنها نسخه خطی بهجایمانده از داستان کوش پیلدندان نبود، این داستان نیز به همان سرنوشتی دچار میشد که بسیاری از داستانهای سنت شاهنامهنگاری که راه به شاهنامه فردوسی نبردند به آن دچار میشدند: «داستان کوش پیلدندان نیز مانند بسیاری از داستانهای فردوسی و مجموعهداستانهای رستم/ سیستانی، کارکرد مورد نظر خود را از دست داده بود که همانا مشروعیتبخشیدن به برخی شخصیتها و بازیگران سیاسی یا مشروعیتزدایی از آنها بود». آنطورکه نویسنده آورده، ضد قهرمان «کوشنامه»، در مقطعی از زمان آفریده شده بود تا نماینده پادشاهان سلسله
کوشانی باشد. این داستان به دورانی تعلق داشت که کوشانیان رقیب ساسانیان بودند. حال آنکه وقتی داستان به زبان فارسی نو به نظم کشیده شد، یعنی قرنها پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی، شخصیت اصلی آن، کوش پیلدندان، دیگر مدتها بود اهمیت خود را در مقام یک رقیب سیاسی از دست داده بود. نویسنده در این کتاب براساس شواهد درونمتنی نشان میدهد که این متن که چندان هم منسجم نیست، متنی است تلفیقی و برگرفته از چندین منبع گوناگون. در متن تناقضاتی پیرامون شخصیتها و رویدادهای داستان وجود دارد، یک اپیزود یکسان به چندین منبع ارجاع داده میشود و روایت دستخوش تغییراتی ناگهانی میشود. اینها همه «پرده از درزهایی برمیدارد که هنگام بههمدوختن دو روایت مختلف به وجود آمدهاند». در ضمن این نشاندهنده قدمت و تکثر منابع است و نشان میدهد که فرایند شکلگیری روایت به چه صورت بوده است. کشور کوشان در واقع سرزمینی در مشرق ایران بود که حکومت بزرگ کوشانیان در قرن اول میلادی در آن تشکیل شد. دادههای تاریخی درباره این همسایه و رقیب حکومت ساسانیان منحصر به منابع سکهشناسی و کتیبهنگاری است. نویسنده این کتاب معتقد است کتاب «کوشنامه» که در قرن پنجم هجری
قمری در عصر سلجوقی، از روی کتابی باستانی به نظم درآمده، در واقع روایت تاریخی حکومت کوشان از زبان رقیب آنان یعنی حکومت ساسانیان است و کوش پیلدندان، ضد قهرمان کتاب نیز نماد سلسله کوشانیان محسوب میشود که از نگاه ساسانیان به مظهر بیداد و رفتارهای غیرانسانی بدل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.