تکهای از حافظه معاصر ایران
در سالمرگ محمدعلی سپانلو
محمدعلی سپانلو، بخشی مهم از حافظه ادبیات معاصر ایران بود که با مرگش در 21 اردیبهشت 1394 این تکه از ادبیات معاصر ایران از دست رفت. سپانلو از آن چهرههای چندوجهی بود که مهمترین وجه چند دهه فعالیتش، شاعری بود؛ اما درستتر این است که بگوییم که او شاعر و روشنفکری بود که تمام گوشهوکنارهای ادبیات و تاریخ و جامعه ایران را با نگاه دقیق و نکتهسنجش رصد میکرد و از این حیث در کارنامه بهجامانده از او، پژوهش و نقد و ترجمه هم دیده میشود. سپانلو در شمار چهرههایی بود که در بسیاری از نقاط مهم هنر و ادبیات معاصر ایران رَدی از او دیده میشد؛ از حضورش در سینمای موج نوی ایران با بازیگری در فیلم «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی تا حضورش در محافل ادبی. سپانلو حافظهای قوی داشت و خودش بارها به این نکته اشاره کرده بود. ازاینرو خاطرات شفاهیاش، تصویری روشن از محافل ادبی و هنری و فضای سیاسی و اجتماعی ایران معاصر به دست میدهد. خاطرات شفاهی سپانلو به دلیل حضور فعالش در اغلب وقایع مهم این چند دهه، دربرگیرنده بسیاری از نقاط عطف اجتماعی، ادبی و سیاسی ایران معاصر است. سپانلو در دهه چهل به عرصه ادبیات وارد شد و اولین شعرهایش
را منتشر کرد. دههای که از حیث اجتماعی و سیاسی در آن تحولات مهمی رخ میدهد و ادبیات و هنر ایران نیز در این دوران از آستانهای گذر میکند و وارد مرحله جدید میشود. به گفته سپانلو اولین باری که واقعا شاعر شد، به روزی برمیگردد که با سر شکسته و خونین از یکی از تظاهراتهای دانشکده حقوق در سال 1340 به خانه برگشت و اولین شعر جدیاش را نوشت. دو سال بعد از این، در سال 1342 او اولین مجموعه شعرش با عنوان «آه... بیابان» را منتشر کرد. سپانلو خیلی زود و با همین اولین شعرهایش جای خود را در ادبیات ایران پیدا میکند و پایش به محافل مختلف ادبی و روشنفکری باز میشود. او در خاطرات شفاهیاش فضای محافل ادبی دهه چهل را با جزئیات دقیق تصویر کرده است. در این تصویر، اغلب شاعران و نویسندگان و هنرمندان در محافل مختلف، دور هم جمع میشوند و برخی از این جلسات به دلیل حضور چهرههای جاافتادهتر مثل آلاحمد جدیترند. سپانلو میگوید: «در خلوتمان خیلی جدی بودیم یعنی حداقل من خودم خیلی جدی بودم، اولین شعر را راجع به ویتنام من نوشتم. اولین شعر را راجع به چهگوارا من نوشتم، اولین شعر راجع به چریکهای عرب را من نوشتم و اینها را زود هم چاپ
کردم، چون تاریخی بود و مثل شعرهای دیگرم نمیگذاشتم چند ماه بماند ولی در حشر و نشرم اصلا به نظر نمیآمد، یعنی وقتی کسی از این حرفها میزد، ممکن بود او را دست بیندازم، ولی وقتی که مینوشتم عمیقا اعتقاد داشتم. این دوگانگی و تضاد شب و روز ما عجیب بود و بارز. روز در پوشش خیال و خطر/ شعله عشق شرمگین بر سر/ شب دل از گرد روز روبیدن/ سر به سنگ زمانه کوبیدن. بله، این تناقض عجیب بود». تناقضی که سپانلو به آن اشاره میکند، در واقع نشانهای از این واقعیت است که نویسندگان و شاعرانی که در دهه چهل به عرصه آمده بودند، تعهد اجتماعی را در آثارشان نشان میدادند بیآنکه در عرصه عمومی به آن تظاهر کنند. سپانلو در توصیف دهه چهل، به چند مورد اشاره میکند و از آنها با عنوان پدیدههای این دهه یاد میکند: «یکی مجله کتاب هفته بود، یکی آرش بود که یک مجله کمتیراژ انتلکتوالی بود، یکی هم کتابهای جیبی فرانکلین بود که مدتها کتابها را به قیمت ارزان چاپ میکردند؛ مثلا کتاب هشت تومانی را دو تومان چاپ میکرد. این پدیدهها در دهه چهل با یکدیگر شروع شدند تا رسیدیم در اواسط این دهه به افتتاح تالار سنگلج و تئاترهای ایرانی». سپانلو با جزئیات به
بررسی مجلات و نشریات این دوره میپردازد و نشان میدهد که هرکدام از آنها چه گرایشهایی را نمایندگی میکردند. او میگوید در دهه چهل شعر نو به کرسی نشست و مجلات نقشی مهم در این زمینه داشتند: «وضع طوری شد در آن دهه که نتیجهاش این شد که شعر نو به کرسی نشست، امروز اگر مجلهای ببینید که شعر قدیمی چاپ میکند و از دوره قاجار جلوتر نمیآید، این استثنا است اما تا دهه چهل اینها عمومی بودند و امثال آرش استثنا بودند ولی دهه چهل موفق شد این فضا را به کرسی بنشاند. شعر نیمایی... داستانهای به سبک صادق هدایت، تئاتر و سینمای جدید که در آن مجلات سنگین قبلا نبود». او دهه چهل را دهه شکوفایی همهجانبه ادبیات ایران میداند و میگوید حتی تئاتر و سینمای ایران در این دهه راه افتاد. آن دعوتی که از طریق «غربزدگی» شد جنبه مثبتش را میتوان در توجه به آثار بومی دید، چراکه تا پیش از آن این تصور وجود داشته که اگر قرار است تئاتری روشنفکری باشد، باید حتما اجرایی از شکسپیر یا مولیر باشد و بقیه روحوضی هستند. در سینمای آن دوره هم اینکه آثاری مثل «گاو» و «قیصر» ساخته شدند، در واقع تحت تأثیر فضا و محیطی ساخته شدند که میگفت «ما خودمان همهچیز
داریم و به شرق و هند و ژاپن باید نگاه کرد».
در واقع فضای فکریای که در وضعیت اجتماعی و سیاسی دهه چهل وجود داشته، ادبیات و تئاتر و سینما را کاملا تحت تأثیر قرار داده بود. نسلی که در این دهه در ادبیات و هنر ایران به عرصه آمدند، از یک سو نسلی آرمانگرا بودند و از سوی دیگر نسلی که تعهد اجتماعی در آثارشان وجود داشته است. سپانلو میگوید در دهه چهل نهفقط شعر سیاسی شده بود، بلکه مکانها هم سیاسی بودند و مهم بود که در کجا شب شعر گذاشته شود. او میگوید اهمیت شعر در اواخر این دهه به قدری بود که «وقتی که واقعه سیاهکل در سال 49 اتفاق افتاد و دستگیریها گستردهتر شد، بعضی گفتند ما از طریق شعر نو با این افکار آشنا شدیم، سانسور جدی شد. در سال 45-44 آییننامه کتاب در وزارت فرهنگ و هنر تصویب شده بود، ولی از سال 49 به بعد، ادبیات ایران بهویژه شعر، با ماجرای سیاهکل و عکسالعملهایی که سانسور به خرج داد، وارد مرحله دیگری شد. در واقع، هرچه بیشتر از جنبههای سازندهاش کم شد و به جای آن جنبه شعاری و کوبنده آمد». سپانلو تغییر وضعیت سیاسی و اجتماعی در دهه پنجاه را از دلایلی میداند که موجب شد پاتوقها و محافل ادبی دهه چهل از رونق بیفتند: «در چنین فضایی پاتوقها در دهه
چهل همچنان برقرار بود، ولی در دهه پنجاه نقش خود را از دست داد. یک علتش به نظر من این است که جنبش دانشجویی ایران رفت به سمت کارهای قهرآمیز و سانسور بر تمام فضا حاکم شد و دیگر فضا را کاملا بست. یعنی سانسور دیگر نمیگذاشت که شاملو سردبیر کتاب هفته شود. کمی بعد فهرست ممنوعالقلمها درآمد. از جمله نام من و اخیرا یادداشتهایی از ایرج افشار دیدم که ساواک تلفن کرده که از فلانی هیچچیز چاپ نکنید».
محمدعلی سپانلو، بخشی مهم از حافظه ادبیات معاصر ایران بود که با مرگش در 21 اردیبهشت 1394 این تکه از ادبیات معاصر ایران از دست رفت. سپانلو از آن چهرههای چندوجهی بود که مهمترین وجه چند دهه فعالیتش، شاعری بود؛ اما درستتر این است که بگوییم که او شاعر و روشنفکری بود که تمام گوشهوکنارهای ادبیات و تاریخ و جامعه ایران را با نگاه دقیق و نکتهسنجش رصد میکرد و از این حیث در کارنامه بهجامانده از او، پژوهش و نقد و ترجمه هم دیده میشود. سپانلو در شمار چهرههایی بود که در بسیاری از نقاط مهم هنر و ادبیات معاصر ایران رَدی از او دیده میشد؛ از حضورش در سینمای موج نوی ایران با بازیگری در فیلم «آرامش در حضور دیگران» ناصر تقوایی تا حضورش در محافل ادبی. سپانلو حافظهای قوی داشت و خودش بارها به این نکته اشاره کرده بود. ازاینرو خاطرات شفاهیاش، تصویری روشن از محافل ادبی و هنری و فضای سیاسی و اجتماعی ایران معاصر به دست میدهد. خاطرات شفاهی سپانلو به دلیل حضور فعالش در اغلب وقایع مهم این چند دهه، دربرگیرنده بسیاری از نقاط عطف اجتماعی، ادبی و سیاسی ایران معاصر است. سپانلو در دهه چهل به عرصه ادبیات وارد شد و اولین شعرهایش
را منتشر کرد. دههای که از حیث اجتماعی و سیاسی در آن تحولات مهمی رخ میدهد و ادبیات و هنر ایران نیز در این دوران از آستانهای گذر میکند و وارد مرحله جدید میشود. به گفته سپانلو اولین باری که واقعا شاعر شد، به روزی برمیگردد که با سر شکسته و خونین از یکی از تظاهراتهای دانشکده حقوق در سال 1340 به خانه برگشت و اولین شعر جدیاش را نوشت. دو سال بعد از این، در سال 1342 او اولین مجموعه شعرش با عنوان «آه... بیابان» را منتشر کرد. سپانلو خیلی زود و با همین اولین شعرهایش جای خود را در ادبیات ایران پیدا میکند و پایش به محافل مختلف ادبی و روشنفکری باز میشود. او در خاطرات شفاهیاش فضای محافل ادبی دهه چهل را با جزئیات دقیق تصویر کرده است. در این تصویر، اغلب شاعران و نویسندگان و هنرمندان در محافل مختلف، دور هم جمع میشوند و برخی از این جلسات به دلیل حضور چهرههای جاافتادهتر مثل آلاحمد جدیترند. سپانلو میگوید: «در خلوتمان خیلی جدی بودیم یعنی حداقل من خودم خیلی جدی بودم، اولین شعر را راجع به ویتنام من نوشتم. اولین شعر را راجع به چهگوارا من نوشتم، اولین شعر راجع به چریکهای عرب را من نوشتم و اینها را زود هم چاپ
کردم، چون تاریخی بود و مثل شعرهای دیگرم نمیگذاشتم چند ماه بماند ولی در حشر و نشرم اصلا به نظر نمیآمد، یعنی وقتی کسی از این حرفها میزد، ممکن بود او را دست بیندازم، ولی وقتی که مینوشتم عمیقا اعتقاد داشتم. این دوگانگی و تضاد شب و روز ما عجیب بود و بارز. روز در پوشش خیال و خطر/ شعله عشق شرمگین بر سر/ شب دل از گرد روز روبیدن/ سر به سنگ زمانه کوبیدن. بله، این تناقض عجیب بود». تناقضی که سپانلو به آن اشاره میکند، در واقع نشانهای از این واقعیت است که نویسندگان و شاعرانی که در دهه چهل به عرصه آمده بودند، تعهد اجتماعی را در آثارشان نشان میدادند بیآنکه در عرصه عمومی به آن تظاهر کنند. سپانلو در توصیف دهه چهل، به چند مورد اشاره میکند و از آنها با عنوان پدیدههای این دهه یاد میکند: «یکی مجله کتاب هفته بود، یکی آرش بود که یک مجله کمتیراژ انتلکتوالی بود، یکی هم کتابهای جیبی فرانکلین بود که مدتها کتابها را به قیمت ارزان چاپ میکردند؛ مثلا کتاب هشت تومانی را دو تومان چاپ میکرد. این پدیدهها در دهه چهل با یکدیگر شروع شدند تا رسیدیم در اواسط این دهه به افتتاح تالار سنگلج و تئاترهای ایرانی». سپانلو با جزئیات به
بررسی مجلات و نشریات این دوره میپردازد و نشان میدهد که هرکدام از آنها چه گرایشهایی را نمایندگی میکردند. او میگوید در دهه چهل شعر نو به کرسی نشست و مجلات نقشی مهم در این زمینه داشتند: «وضع طوری شد در آن دهه که نتیجهاش این شد که شعر نو به کرسی نشست، امروز اگر مجلهای ببینید که شعر قدیمی چاپ میکند و از دوره قاجار جلوتر نمیآید، این استثنا است اما تا دهه چهل اینها عمومی بودند و امثال آرش استثنا بودند ولی دهه چهل موفق شد این فضا را به کرسی بنشاند. شعر نیمایی... داستانهای به سبک صادق هدایت، تئاتر و سینمای جدید که در آن مجلات سنگین قبلا نبود». او دهه چهل را دهه شکوفایی همهجانبه ادبیات ایران میداند و میگوید حتی تئاتر و سینمای ایران در این دهه راه افتاد. آن دعوتی که از طریق «غربزدگی» شد جنبه مثبتش را میتوان در توجه به آثار بومی دید، چراکه تا پیش از آن این تصور وجود داشته که اگر قرار است تئاتری روشنفکری باشد، باید حتما اجرایی از شکسپیر یا مولیر باشد و بقیه روحوضی هستند. در سینمای آن دوره هم اینکه آثاری مثل «گاو» و «قیصر» ساخته شدند، در واقع تحت تأثیر فضا و محیطی ساخته شدند که میگفت «ما خودمان همهچیز
داریم و به شرق و هند و ژاپن باید نگاه کرد».
در واقع فضای فکریای که در وضعیت اجتماعی و سیاسی دهه چهل وجود داشته، ادبیات و تئاتر و سینما را کاملا تحت تأثیر قرار داده بود. نسلی که در این دهه در ادبیات و هنر ایران به عرصه آمدند، از یک سو نسلی آرمانگرا بودند و از سوی دیگر نسلی که تعهد اجتماعی در آثارشان وجود داشته است. سپانلو میگوید در دهه چهل نهفقط شعر سیاسی شده بود، بلکه مکانها هم سیاسی بودند و مهم بود که در کجا شب شعر گذاشته شود. او میگوید اهمیت شعر در اواخر این دهه به قدری بود که «وقتی که واقعه سیاهکل در سال 49 اتفاق افتاد و دستگیریها گستردهتر شد، بعضی گفتند ما از طریق شعر نو با این افکار آشنا شدیم، سانسور جدی شد. در سال 45-44 آییننامه کتاب در وزارت فرهنگ و هنر تصویب شده بود، ولی از سال 49 به بعد، ادبیات ایران بهویژه شعر، با ماجرای سیاهکل و عکسالعملهایی که سانسور به خرج داد، وارد مرحله دیگری شد. در واقع، هرچه بیشتر از جنبههای سازندهاش کم شد و به جای آن جنبه شعاری و کوبنده آمد». سپانلو تغییر وضعیت سیاسی و اجتماعی در دهه پنجاه را از دلایلی میداند که موجب شد پاتوقها و محافل ادبی دهه چهل از رونق بیفتند: «در چنین فضایی پاتوقها در دهه
چهل همچنان برقرار بود، ولی در دهه پنجاه نقش خود را از دست داد. یک علتش به نظر من این است که جنبش دانشجویی ایران رفت به سمت کارهای قهرآمیز و سانسور بر تمام فضا حاکم شد و دیگر فضا را کاملا بست. یعنی سانسور دیگر نمیگذاشت که شاملو سردبیر کتاب هفته شود. کمی بعد فهرست ممنوعالقلمها درآمد. از جمله نام من و اخیرا یادداشتهایی از ایرج افشار دیدم که ساواک تلفن کرده که از فلانی هیچچیز چاپ نکنید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.