|

جنس بنجل

تورج صابری‌وند

اینکه دانشگاه‌های هنر، دیزاین درس می‌دهند، یک ادعای بزرگ است و محتوای‌شان برای دیزاین یک اعتراف بزرگ است. ادعایی بزرگ است از آن‌ نظر که دیزاین یک رشته مستقل است که همسایگی‌اش با علوم اجتماعی و انسانی و استراتژی و تولید بسی بیش از هنر است و نگه‌داشتن دیزاین در دانشگاه‌های هنر و حرفی از آن علوم و آن دانش‌ها نزدن، نادیده‌گرفتن موضوع‌های اصلی دیزاین است. دیزاین را محدود به هنر کردن سلب واقعیت آن و جعل هویت آن است. اینکه در قرن ۱۷ دیزاینری در جهان وجود نداشت و هنرمندان تنها کسانی بودند که می‌توانستند کارهایی شبیه کارهای دیزاینرهای امروز را انجام دهند، دلیل کافی نیست که امروز هم هنرمندان و دانشگاه‌های هنر با همان شیوه‌های همان قرن‌ها دیزاین را بر دست بگیرند. نگاهی به محتوای آموزشی دانشگاه‌های هنر که برای دیزاین تدارک دیده، نشان می‌دهد رویکرد دانشگاه‌های هنر به دیزاین نه‌تنها نسبتی با علوم همسایه دیزاین ندارد؛‌ بلکه در خود دیزاین هم چندان عمیق نشده است. محتوای آموزشی رشته‌های دیزاین اعتراف بزرگ دانشگاه‌های هنر است که از دیزاین سر در نمی‌آورند. هیچ درس تئوریکی در‌ این رشته‌ها نیست که درباره نظریه‌های دیزاین حرف زده باشد. نه‌تنها نظریه‌های دیزاین در آنها نیست بلکه اساسا بسیاری از درس‌ها درباره دیزاین نیست، بخش عمده‌ای از درس‌های نظری درباره هنر است: تجزیه‌و‌تحلیل هنرهای بصری، آشنایی با تاریخ هنر، هنر و تمدن ایران، آشنایی با رشته‌های هنر معاصر. اعجاب‌آور است، دانشگاه‌ها تاریخ و حکمت و نظریه هنر درس می‌دهند تا از دانشجویان بخواهند که صندلی و علامت و برچسب دیزاین کنند! دانشگاه‌های هنر چطور می‌توانند توضیح دهند که چه نسبتی بین هنرهای معاصر و سنتي و برچسب یک نوشابه وجود دارد؟ حرف‌های عمومی‌ای از این دست که «یک دیزاینر باید بداند که در گذشته‌اش چه بوده و با الهام از آن دیزاین کند» یک حرف عامیانه و غیرآکادمیک است. موضوع بر سر این است که دانشجویان دیزاین آموزش نمی‌بینند که چطور باید به موضوع دیزاین «فکر» کنند و با چه فرایندی دیزاین کنند. کسی به آنها درباره شیوه کار دیزاین نمی‌گوید اما به آنها می‌گویند که رامبراند و کاشی‌کاری مسجد شیخ ‌لطف‌الله و مکتب‌های مینیاتور را باید بلد باشید‌ و آن‌ وقت فارغ‌التحصیل‌شده‌‌ها وارد جامعه می‌شوند و در سر کار به آنها می‌گویند برچسب و بطری نوشابه دیزاین کنید. آن ‌موقع در آن تنهایی، دیزاینر چطور باید کارش را شروع کند؟ چه چیزی را از مکاتب مینیاتور و رامبراند باید بداند؟ نابلدانه شروع می‌کند به اتود‌کردن و مدیری هم می‌آید و از نظر بی‌سلیقه‌‌اش چیزهایی می‌گوید و نتیجه می‌شود کشوری چنین بد‌دیزاین.

شاید مهم‌ترین محتوای این رشته‌ها نزد خودشان «مبانی هنرهای تجسمی» است. خود اسم «هنرهای» تجسمی‌ است. آن ‌وقت برای رشته‌های «دیزاین» درس داده می‌شود. شبیه به اینکه مبانی فیزیک را به‌عنوان مبانی رشته شیمی درس دهند. اگر کسی اندکی دیزاین بداند، می‌داند که هیچ اغراقی در این جمله نیست. هنر و دیزاین ممکن است شباهت‌هایی با‌ هم داشته باشند‌ اما دو رشته کاملا مستقل‌ا‌ند. حتی اگر در باهاوس هم چنین تلقی‌ای داشتند. موضوع این نوشته نقد باهاوس نیست، موضوع نقد دانشگاه‌های هنر است که پس از گذشت یک قرن هنوز بی‌هیچ تغییری همان‌طور فکر و همان‌طور عمل می‌کنند. جز اینها، هر‌چه هست، همه «کارگاه» هست‌ و در نهایت تعجب این اسمی که خود دانشگاه‌ها بر آن نهاده‌اند «کارگاه گرافیک» و «کارگاه‌ طراحی صنعتی». این اسم خود اعتراف دیگری است. اگرچه در چارت‌‌های دانشگاه این درس‌ها یک واحد نظری هم دارند اما همه می‌دانیم که محتوای این درس‌ها‌ در‌واقع این است که استادی سر کلاس چند چیز‌ درباره موضوع می‌گوید و دانشجویان شروع می‌کنند‌ بر اساس مبانی هنرهای تجسمی کار‌کردن، استاد می‌بیند و پیشنهادهایی برای بهبود می‌دهد. دانشجو موافق نیست اما استاد می‌گوید «همین کاری را که گفتم انجام بده تا نمره‌ات را بدهم». این دیزاین نیست، این نابلدی دانشگاه‌های هنر است. ایده کارگاه در باهاوس شکل گرفته بود اما فکر گروپیوس این بود که دانشجویان با روش‌های ساخت آشنا شوند. در‌حالی‌که امروز کارگاه‌ها در‌واقع درس‌های اصلی رشته‌های دیزاین است. محتوایی که دانشگا‌ه‌های هنر به دانشجویان در طول چهار سال می‌فروشند، هیچ ربط‌ جدی‌ای به دیزاین ندارد. محتوای دانشگاه‌های هنر برای رشته‌های دیزاین جنس بنجلی است که در بسته‌بندی محصول دیگری فروخته می‌شود. جز چند درس معدود درباره تاریخ خط و تاریخ محصول، محتوای کارآمد دیگری در این رشته‌ها وجود ندارد. این حرف تکراری که دانشجویان رشته‌های دیزاین یک‌صدا می‌گویند‌ ما هیچ در دانشگاه نیاموختیم، به سبب همین محتواست.
ادامه دارد
* از آنجا که «طراحی» معادل فارسی Drawing است و از Design معنای دیگری جز Drawing مراد است، پس در متن‌های فارسی Design را دیزاین می‌نویسیم.

اینکه دانشگاه‌های هنر، دیزاین درس می‌دهند، یک ادعای بزرگ است و محتوای‌شان برای دیزاین یک اعتراف بزرگ است. ادعایی بزرگ است از آن‌ نظر که دیزاین یک رشته مستقل است که همسایگی‌اش با علوم اجتماعی و انسانی و استراتژی و تولید بسی بیش از هنر است و نگه‌داشتن دیزاین در دانشگاه‌های هنر و حرفی از آن علوم و آن دانش‌ها نزدن، نادیده‌گرفتن موضوع‌های اصلی دیزاین است. دیزاین را محدود به هنر کردن سلب واقعیت آن و جعل هویت آن است. اینکه در قرن ۱۷ دیزاینری در جهان وجود نداشت و هنرمندان تنها کسانی بودند که می‌توانستند کارهایی شبیه کارهای دیزاینرهای امروز را انجام دهند، دلیل کافی نیست که امروز هم هنرمندان و دانشگاه‌های هنر با همان شیوه‌های همان قرن‌ها دیزاین را بر دست بگیرند. نگاهی به محتوای آموزشی دانشگاه‌های هنر که برای دیزاین تدارک دیده، نشان می‌دهد رویکرد دانشگاه‌های هنر به دیزاین نه‌تنها نسبتی با علوم همسایه دیزاین ندارد؛‌ بلکه در خود دیزاین هم چندان عمیق نشده است. محتوای آموزشی رشته‌های دیزاین اعتراف بزرگ دانشگاه‌های هنر است که از دیزاین سر در نمی‌آورند. هیچ درس تئوریکی در‌ این رشته‌ها نیست که درباره نظریه‌های دیزاین حرف زده باشد. نه‌تنها نظریه‌های دیزاین در آنها نیست بلکه اساسا بسیاری از درس‌ها درباره دیزاین نیست، بخش عمده‌ای از درس‌های نظری درباره هنر است: تجزیه‌و‌تحلیل هنرهای بصری، آشنایی با تاریخ هنر، هنر و تمدن ایران، آشنایی با رشته‌های هنر معاصر. اعجاب‌آور است، دانشگاه‌ها تاریخ و حکمت و نظریه هنر درس می‌دهند تا از دانشجویان بخواهند که صندلی و علامت و برچسب دیزاین کنند! دانشگاه‌های هنر چطور می‌توانند توضیح دهند که چه نسبتی بین هنرهای معاصر و سنتي و برچسب یک نوشابه وجود دارد؟ حرف‌های عمومی‌ای از این دست که «یک دیزاینر باید بداند که در گذشته‌اش چه بوده و با الهام از آن دیزاین کند» یک حرف عامیانه و غیرآکادمیک است. موضوع بر سر این است که دانشجویان دیزاین آموزش نمی‌بینند که چطور باید به موضوع دیزاین «فکر» کنند و با چه فرایندی دیزاین کنند. کسی به آنها درباره شیوه کار دیزاین نمی‌گوید اما به آنها می‌گویند که رامبراند و کاشی‌کاری مسجد شیخ ‌لطف‌الله و مکتب‌های مینیاتور را باید بلد باشید‌ و آن‌ وقت فارغ‌التحصیل‌شده‌‌ها وارد جامعه می‌شوند و در سر کار به آنها می‌گویند برچسب و بطری نوشابه دیزاین کنید. آن ‌موقع در آن تنهایی، دیزاینر چطور باید کارش را شروع کند؟ چه چیزی را از مکاتب مینیاتور و رامبراند باید بداند؟ نابلدانه شروع می‌کند به اتود‌کردن و مدیری هم می‌آید و از نظر بی‌سلیقه‌‌اش چیزهایی می‌گوید و نتیجه می‌شود کشوری چنین بد‌دیزاین.

شاید مهم‌ترین محتوای این رشته‌ها نزد خودشان «مبانی هنرهای تجسمی» است. خود اسم «هنرهای» تجسمی‌ است. آن ‌وقت برای رشته‌های «دیزاین» درس داده می‌شود. شبیه به اینکه مبانی فیزیک را به‌عنوان مبانی رشته شیمی درس دهند. اگر کسی اندکی دیزاین بداند، می‌داند که هیچ اغراقی در این جمله نیست. هنر و دیزاین ممکن است شباهت‌هایی با‌ هم داشته باشند‌ اما دو رشته کاملا مستقل‌ا‌ند. حتی اگر در باهاوس هم چنین تلقی‌ای داشتند. موضوع این نوشته نقد باهاوس نیست، موضوع نقد دانشگاه‌های هنر است که پس از گذشت یک قرن هنوز بی‌هیچ تغییری همان‌طور فکر و همان‌طور عمل می‌کنند. جز اینها، هر‌چه هست، همه «کارگاه» هست‌ و در نهایت تعجب این اسمی که خود دانشگاه‌ها بر آن نهاده‌اند «کارگاه گرافیک» و «کارگاه‌ طراحی صنعتی». این اسم خود اعتراف دیگری است. اگرچه در چارت‌‌های دانشگاه این درس‌ها یک واحد نظری هم دارند اما همه می‌دانیم که محتوای این درس‌ها‌ در‌واقع این است که استادی سر کلاس چند چیز‌ درباره موضوع می‌گوید و دانشجویان شروع می‌کنند‌ بر اساس مبانی هنرهای تجسمی کار‌کردن، استاد می‌بیند و پیشنهادهایی برای بهبود می‌دهد. دانشجو موافق نیست اما استاد می‌گوید «همین کاری را که گفتم انجام بده تا نمره‌ات را بدهم». این دیزاین نیست، این نابلدی دانشگاه‌های هنر است. ایده کارگاه در باهاوس شکل گرفته بود اما فکر گروپیوس این بود که دانشجویان با روش‌های ساخت آشنا شوند. در‌حالی‌که امروز کارگاه‌ها در‌واقع درس‌های اصلی رشته‌های دیزاین است. محتوایی که دانشگا‌ه‌های هنر به دانشجویان در طول چهار سال می‌فروشند، هیچ ربط‌ جدی‌ای به دیزاین ندارد. محتوای دانشگاه‌های هنر برای رشته‌های دیزاین جنس بنجلی است که در بسته‌بندی محصول دیگری فروخته می‌شود. جز چند درس معدود درباره تاریخ خط و تاریخ محصول، محتوای کارآمد دیگری در این رشته‌ها وجود ندارد. این حرف تکراری که دانشجویان رشته‌های دیزاین یک‌صدا می‌گویند‌ ما هیچ در دانشگاه نیاموختیم، به سبب همین محتواست.
ادامه دارد
* از آنجا که «طراحی» معادل فارسی Drawing است و از Design معنای دیگری جز Drawing مراد است، پس در متن‌های فارسی Design را دیزاین می‌نویسیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.