|

نکته‌‌ای درباره «عباس جوانمرد» (۱۳۰۷ - ۷ مهر ۱۳۹۹)

حرف‌ها فراموش می‌شوند نوشته‌ها برجا می‌مانند

احسان زیورعالم.پژوهشگر و منتقد تئاتر

در ایران اساسا کسی کاری به تأثیر و تأثر هنرمند بر هنرش ندارد. همه از نقش‌های فراهنری او می‌گویند. اینکه در حوزه گروه‌داری و مدیریت، فردی همه‌چیز را به نفع خود مصادره کرده است. یا در مواجهه با فلان فرد قدرتمند چه میزان پول از آن خود کرده است. یا در تقسیم مشاغل و مکاسب، چگونه پست و مقامی برای خودش دست‌وپا کرده است. هرچند برای چنین مدعایی اساسا مستندات مکتوبی ارائه نمی‌شود.
در این میان اندک افرادی دست به قلم شده‌اند و بخشی از تاریخ را نگاشته‌اند که خود در آن دخیل بوده‌اند. عباس جوانمرد یک مثال جذاب است. آنچه او در کتاب «دیدار با خویش» می‌نگارد، به کامل‌ترین تصویر از وضعیت تئاتر دهه 40 و 50 بدل می‌شود، همان دو دهه‌ای که بسیاری از آن با عنوان دهه طلایی تئاتر ایران یاد می‌کنند. نوشتار جوانمرد زمانی منتشر می‌شود که بسیاری از حاضران در متن در خاک خفته‌اند و برخی نیز در جدال با پیری، یا نای سخن ندارند یا میل به سخن. نتیجه آنکه جوانمرد، مرد تاریخ تئاتر ایران حداقل برای دو دهه پایانی عصر پهلوی می‌شود. کتاب او دقیقا در آستانه انقلاب اسلامی به پایان می‌رسد و او حتی درباره چرایی ادامه فعالیتش پس از انقلاب نمی‌گوید. تنها بر حواشی کتاب از دعوت به‌کار پس از انقلاب می‌گوید و اینکه او راغب به چنین کاری نبوده است.
«دیدار با خویش» فارغ از آنکه نویسنده‌اش یکی از مهم‌ترین چهره‌های هنری آن عصر به‌ظاهر طلایی باشد، سندی است برای ردیابی فرایند هنری آن روز. جوانمرد در کتاب تلاش می‌کند اختلافاتش را چندان فاش نکند. او با اشاره تلویحی به درگیری‌هایش با سرکیسیان، توضیح می‌دهد که مسئله چه بوده است. حتی در مورد احمد براتلو و منوچهر انور - که هر دو در قید حیات‌اند- تلاش می‌کند به جای برداشت‌های معمول در گفتارهای شفاهی، به سراغ موضوعیت هنری این افراد برود. به‌نوعی او به جای آنکه راوی تاریخ باشد، خودش را در قامت منتقدی هنری می‌یابد. فعالیتی که در جوانی، در نشریاتی چون نگین و صدف نیز دنبال کرده بود. آنچه جوانمرد در کتابش ترتیب می‌دهد شامل نکات تاریخی بسیاری است که می‌تواند سرمنشأ تحقیقات آینده شود. از مواجهه نخستین تئاتری‌های ایران با مقوله جشنواره‌های بین‌المللی - که همین مورد عامل بیشتر اختلافات میان هنرمندان آن دوره بوده است - تا گشایش سنگلج و استخدام هنرمندان در اداره تئاتر و در نهایت آغاز به‌کار تله‌تئاترها در تلویزیون ثابت پاسال. عجیب آنکه ردپای جوانمرد در تمام این مسائل مشهود و معلوم است و منتقدان هم‌عصرش چنین گسترده در این امور دخیل نبوده‌اند. نتیجه کار نیز مشخص است، فقدان اجماع نقدها و چیرگی نوشتار جوانمرد.

در ایران اساسا کسی کاری به تأثیر و تأثر هنرمند بر هنرش ندارد. همه از نقش‌های فراهنری او می‌گویند. اینکه در حوزه گروه‌داری و مدیریت، فردی همه‌چیز را به نفع خود مصادره کرده است. یا در مواجهه با فلان فرد قدرتمند چه میزان پول از آن خود کرده است. یا در تقسیم مشاغل و مکاسب، چگونه پست و مقامی برای خودش دست‌وپا کرده است. هرچند برای چنین مدعایی اساسا مستندات مکتوبی ارائه نمی‌شود.
در این میان اندک افرادی دست به قلم شده‌اند و بخشی از تاریخ را نگاشته‌اند که خود در آن دخیل بوده‌اند. عباس جوانمرد یک مثال جذاب است. آنچه او در کتاب «دیدار با خویش» می‌نگارد، به کامل‌ترین تصویر از وضعیت تئاتر دهه 40 و 50 بدل می‌شود، همان دو دهه‌ای که بسیاری از آن با عنوان دهه طلایی تئاتر ایران یاد می‌کنند. نوشتار جوانمرد زمانی منتشر می‌شود که بسیاری از حاضران در متن در خاک خفته‌اند و برخی نیز در جدال با پیری، یا نای سخن ندارند یا میل به سخن. نتیجه آنکه جوانمرد، مرد تاریخ تئاتر ایران حداقل برای دو دهه پایانی عصر پهلوی می‌شود. کتاب او دقیقا در آستانه انقلاب اسلامی به پایان می‌رسد و او حتی درباره چرایی ادامه فعالیتش پس از انقلاب نمی‌گوید. تنها بر حواشی کتاب از دعوت به‌کار پس از انقلاب می‌گوید و اینکه او راغب به چنین کاری نبوده است.
«دیدار با خویش» فارغ از آنکه نویسنده‌اش یکی از مهم‌ترین چهره‌های هنری آن عصر به‌ظاهر طلایی باشد، سندی است برای ردیابی فرایند هنری آن روز. جوانمرد در کتاب تلاش می‌کند اختلافاتش را چندان فاش نکند. او با اشاره تلویحی به درگیری‌هایش با سرکیسیان، توضیح می‌دهد که مسئله چه بوده است. حتی در مورد احمد براتلو و منوچهر انور - که هر دو در قید حیات‌اند- تلاش می‌کند به جای برداشت‌های معمول در گفتارهای شفاهی، به سراغ موضوعیت هنری این افراد برود. به‌نوعی او به جای آنکه راوی تاریخ باشد، خودش را در قامت منتقدی هنری می‌یابد. فعالیتی که در جوانی، در نشریاتی چون نگین و صدف نیز دنبال کرده بود. آنچه جوانمرد در کتابش ترتیب می‌دهد شامل نکات تاریخی بسیاری است که می‌تواند سرمنشأ تحقیقات آینده شود. از مواجهه نخستین تئاتری‌های ایران با مقوله جشنواره‌های بین‌المللی - که همین مورد عامل بیشتر اختلافات میان هنرمندان آن دوره بوده است - تا گشایش سنگلج و استخدام هنرمندان در اداره تئاتر و در نهایت آغاز به‌کار تله‌تئاترها در تلویزیون ثابت پاسال. عجیب آنکه ردپای جوانمرد در تمام این مسائل مشهود و معلوم است و منتقدان هم‌عصرش چنین گسترده در این امور دخیل نبوده‌اند. نتیجه کار نیز مشخص است، فقدان اجماع نقدها و چیرگی نوشتار جوانمرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.