چون است حال بُستان ای باد نوبهاری
جاوید قرباناوغلی.دیپلمات بازنشسته
بهار طبیعت خرامانخرامان از راه میرسد و به زبان شیوای لسانالغیب «ناز و تنعم خزان و شوکت باد دی و نخوت خار» در طنین قدم باد بهار و اقبال کلهگوشه گل به پایان میرسد. طبیعت جلوههای زیبای خود را با رویش غنچههای رنگارنگ گلها و شکوفههای پرطراوت درختان به پیشواز میفرستد. بلبلان صفیر بیقراری سر میدهند و لطافت شبنم بر عارض غنچه پدیدار میشود.
چون است حال بستان ای باد نوبهاری
کز بلبلان برآمد فریاد بیقراری
هر ساعت از لطافت، رویت عرق برآرد
چون بر شکوفه و گل، باران نوبهاری
سعدی سخنسرای نامدار ایران و جهان، با زیباترین مضامین اندیشه و اوج فصاحت و بلاغت کلام، در قالب نظم و نثر به توصیف این پدیده شگفتانگیز طبیعت پرداخته و در دیباچه گلستان جاودانه خود میفرماید:
«فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده عصاره نالی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته».
بهار را فصل عاشقی و نوروز را سرآغاز بهار جان و جهان و رویش گیاهان را نشانی از رستاخیز طبیعت توصیف میکند. در استعارهای بلیغ، عشق و عاشقی را با طراوت رویش سبزه در بهار پیوند زده و انسانی که در بهار به معجزه عاشقی گرفتار ناید، چونان حطب بر میشمرد.
آدمی نیست که عاشق نشود فصل بهار
هر گیاهی که به نوروز نجنبد حطب است
در لطافت طبع و ذوق سرشار ایرانی بسیار گفته و نوشتهاند. اوج طراوت روح ایرانی را باید در انتخاب نوروز برای آغاز سال مشاهده کرد. گفتهاند و درست گفتهاند که در علم و ادب تکرار ملالآور است و بیهوده. عقل تکرار را نمیپسندد، اما احساس تکرار را دوست دارد. طبیعت نیز تکرار را دوست دارد. درباره نوروز نیز مطالب بسیاری گفتهاند. در گنجینه ادب ارزشمند پارسی، بسیاری از شاعران خوشذوق ایرانی در کنار آثار ادبی، عرفانی، تاریخی و حماسی، اوج احساسات شاعرانه خود را در قالب «بهاریه»ها به یادگار گذاشتهاند که امروز گنجینه ارزشمندی از ادبیات ایرانزمین و در زمره مفاخر ادبی دنیاست.
بهار، نشانهای از تصرف خداوندگار در كائنات است. مفاخر فرهنگ و ادب با زبانی پرشور و گداز در وصف بهار و عشق و وصال سخن گفتهاند. نوزایی و طربانگیزی گل و گیاه و باغ و صحرا در جان انسان شور و شیدایی برمیانگیزد:
درخت غنچه برآورد و بلبلان مستند
جهان جوان شد و یاران به عیش بنشستند
بهار و نوروز آمیزهای از عشق و عرفان است. خواجه حافظ چراغ دل را از نسیم باد نوروزی که از کوی یار میآید، برمیافروزد؛ در دامن صحرا غبار غم از دل و جان میافشاند، در گلزار از بلبل غزلسرایی میآموزد و طراوت و نشاط بهار را بهانه توبهشكنی میکند.
ز کوی یار میآید نسیم باد نوروزی
از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی
به صحرا رو که از دامن غبار غم بیفشانی
به گلزار آی کز بلبل غزلگفتن بیاموزی
علامه دهخدا در لغتنامه خود به نقل از «غیاثاللغات»، نوروز را رسیدن آفتاب به نقطه اول حمل و آغاز بهار ذکر میکند؛ «گویند خدای تعالی در این روز عالم را آفرید و هر هفت کوکب در اوج تدویر بودند و اوجات همه در نقطه اول حمل بود. در این روز حکم شد که به سیر و دور درآیند و آدم علیهالسلام را نیز در این روز خلق کرد. پس این روز را نوروز گویند» (لغتنامه چاپ دانشگاه تهران ص ۲۰۱۸۲).
در بیان دکتر شریعتی، نوروز قرنهای درازی است که بر همه جشنهای جهان فخر میفروشد. هم او میگوید: جشنهای دیگران غالبا انسان را از کارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، کوچه و بازار، باغها و کشتزارها، در میان اتاقها و زیر سقفها و پشت درهای بسته جمع میکند... و اما نوروز دست مردم را میگیرد و از زیر سقفها و درهای بسته فضاهای خفه لای دیوارهای بلند و نزدیک شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بیکرانه طبیعت میکشاند. گرم از بهار، روشن از آفتاب لرزان از هیجان آفرینش و آفریدن، زیبا از هنرمندی باد و باران، آراسته با شکوفه، جوانه، سبزه و معطر از «بوی باران، بوی پونه، بوی خاک، شاخههای شسته، بارانخورده پاک و...». نوروز تجدید خاطره بزرگی است؛ خاطره خویشاوندی انسان با طبیعت.
در میان سنتهای کهن و رسوم و صناعات بدیع ایرانیان، نوروز جایگاه ویژهای دارد. اگر آن را «قراردادی اجتماعی» بین اقوام متکثر و متنوع ایران بدانیم، باید زبان به تحسین ملتی گشود که نماد و رمز رستاخیز طبیعت و تجدید حیات آفرینش را مبدأ سال نو خود قرار دادهاند؛ روز زایش و رویش مجدد زمین که جلوهای از طنازی خلقت، هنر آفرینش و نمایشی از رستاخیز جهان است که خالق جهان وعده فرمود؛ روز رسیدگی به حسابوکتاب خلایق و خوبیها و پلشتیها.
نوروز که ایرانیان آن را آغاز سال جدید خود قرار دادهاند، تنها یک رسم ساده نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی، وحدت ملی، میراث معنوی و اوج بالندگی روح ایرانی است. در توصیف نوروز آوردهاند: «هنگامی که جمشید بر تخت نشست، خاصان را طلبید، رسمهای نیکو گذاشت و گفت خدای متعال شما را خلق کرده است، باید که به آبهای پاکیزه تن را بشویید و غسل کنید و هر سال در این روز به همین دستور عمل کنید».
گستره نوروز مرزهای کهن ایرانزمین، تاجیکستان، قرقیزستان، ازبکستان و جمهوری آذربایجان را درنوردیده و در کشورهای متأثر از فرهنگ غنی ایرانی، ترکیه، پاکستان، افغانستان، هندوستان، عراق و حتی بخشهایی از آفریقا مانند زنگبار جشن گرفته میشود. نمادی از غنای میراث تمدنی که تا چند قرن قبل در سرزمینهای وسیعی، فرهنگ مسلط بود؛ فرهنگی که نه با زور شمشیر، بلکه به دلیل همخوانی با فطرت انسانی و ناموس خلقت و برخورداری از لطافت، غنا و روح انسانمداری، مقبولیت عام یافته بود. به قول شریعتی «نوروز جشن تحمیلی سیاسی نیست؛ جشن جهان است و روز شادمانی زمین، آسمان، آفتاب و جشن شکفتنها و شور زادنها و سرشار از هیجان هر آغاز». سنتهای نوروز که در پایبندی مردم بر آنها اتفاق نظر وجود دارد، از نظافت، خانهتکانی، صله ارحام و اقوام و دوستان و بهخصوص بزرگان خانواده، سفرکردن، رویاندن سبزه و... تا تجدید عهد با کسانی که رخ در نقاب خاک کشیده و از جهان فانی به دیار باقی سفر کردهاند، همگی از توصیههای دین مبین اسلام است که آیین انسانسازی و انساندوستی است. از پیامبر اکرم نقل است «اِذا رَأَیتُم الرَّبیعَ فَأَکْثِروا ذِکرَ النُّشور» هر وقت
بهار را دیدید، بسیار از قیامت یاد کنید.
این بهار نو ز بعد برگریز
هست برهان بر وجود رستخیز
برخی از آیینهای نوروز که ایرانیان قبل از اسلام از آن تبعیت میکردند، وقتی اسلام آمد و سلمانهای ایرانی را در دامن خود پرورد، از سوی مسلمانان بهخصوص ایرانیان مقبول واقع شد. در متون قدیم درباره سنتهای فاصله ششروزه آمده است «نوروز عامه و نوروز خاصه» آوردهاند: امرا و حکمرانان حاجتهای مردمان را برآوردندی، زندانیان را آزاد کردندی، مجرمان را عفو فرمودندی و به عیش و شادی
مشغول بودندی».
بهار طبیعت خرامانخرامان از راه میرسد و به زبان شیوای لسانالغیب «ناز و تنعم خزان و شوکت باد دی و نخوت خار» در طنین قدم باد بهار و اقبال کلهگوشه گل به پایان میرسد. طبیعت جلوههای زیبای خود را با رویش غنچههای رنگارنگ گلها و شکوفههای پرطراوت درختان به پیشواز میفرستد. بلبلان صفیر بیقراری سر میدهند و لطافت شبنم بر عارض غنچه پدیدار میشود.
چون است حال بستان ای باد نوبهاری
کز بلبلان برآمد فریاد بیقراری
هر ساعت از لطافت، رویت عرق برآرد
چون بر شکوفه و گل، باران نوبهاری
سعدی سخنسرای نامدار ایران و جهان، با زیباترین مضامین اندیشه و اوج فصاحت و بلاغت کلام، در قالب نظم و نثر به توصیف این پدیده شگفتانگیز طبیعت پرداخته و در دیباچه گلستان جاودانه خود میفرماید:
«فراش باد صبا را گفته تا فرش زمردین بگسترد و دایه ابر بهاری را فرموده تا بنات نبات در مهد زمین بپرورد. درختان را به خلعت نوروزی قبای سبز ورق در بر گرفته و اطفال شاخ را به قدوم موسم ربیع کلاه شکوفه بر سر نهاده عصاره نالی به قدرت او شهد فایق شده و تخم خرمایی به تربیتش نخل باسق گشته».
بهار را فصل عاشقی و نوروز را سرآغاز بهار جان و جهان و رویش گیاهان را نشانی از رستاخیز طبیعت توصیف میکند. در استعارهای بلیغ، عشق و عاشقی را با طراوت رویش سبزه در بهار پیوند زده و انسانی که در بهار به معجزه عاشقی گرفتار ناید، چونان حطب بر میشمرد.
آدمی نیست که عاشق نشود فصل بهار
هر گیاهی که به نوروز نجنبد حطب است
در لطافت طبع و ذوق سرشار ایرانی بسیار گفته و نوشتهاند. اوج طراوت روح ایرانی را باید در انتخاب نوروز برای آغاز سال مشاهده کرد. گفتهاند و درست گفتهاند که در علم و ادب تکرار ملالآور است و بیهوده. عقل تکرار را نمیپسندد، اما احساس تکرار را دوست دارد. طبیعت نیز تکرار را دوست دارد. درباره نوروز نیز مطالب بسیاری گفتهاند. در گنجینه ادب ارزشمند پارسی، بسیاری از شاعران خوشذوق ایرانی در کنار آثار ادبی، عرفانی، تاریخی و حماسی، اوج احساسات شاعرانه خود را در قالب «بهاریه»ها به یادگار گذاشتهاند که امروز گنجینه ارزشمندی از ادبیات ایرانزمین و در زمره مفاخر ادبی دنیاست.
بهار، نشانهای از تصرف خداوندگار در كائنات است. مفاخر فرهنگ و ادب با زبانی پرشور و گداز در وصف بهار و عشق و وصال سخن گفتهاند. نوزایی و طربانگیزی گل و گیاه و باغ و صحرا در جان انسان شور و شیدایی برمیانگیزد:
درخت غنچه برآورد و بلبلان مستند
جهان جوان شد و یاران به عیش بنشستند
بهار و نوروز آمیزهای از عشق و عرفان است. خواجه حافظ چراغ دل را از نسیم باد نوروزی که از کوی یار میآید، برمیافروزد؛ در دامن صحرا غبار غم از دل و جان میافشاند، در گلزار از بلبل غزلسرایی میآموزد و طراوت و نشاط بهار را بهانه توبهشكنی میکند.
ز کوی یار میآید نسیم باد نوروزی
از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی
به صحرا رو که از دامن غبار غم بیفشانی
به گلزار آی کز بلبل غزلگفتن بیاموزی
علامه دهخدا در لغتنامه خود به نقل از «غیاثاللغات»، نوروز را رسیدن آفتاب به نقطه اول حمل و آغاز بهار ذکر میکند؛ «گویند خدای تعالی در این روز عالم را آفرید و هر هفت کوکب در اوج تدویر بودند و اوجات همه در نقطه اول حمل بود. در این روز حکم شد که به سیر و دور درآیند و آدم علیهالسلام را نیز در این روز خلق کرد. پس این روز را نوروز گویند» (لغتنامه چاپ دانشگاه تهران ص ۲۰۱۸۲).
در بیان دکتر شریعتی، نوروز قرنهای درازی است که بر همه جشنهای جهان فخر میفروشد. هم او میگوید: جشنهای دیگران غالبا انسان را از کارگاهها، مزرعهها، دشت و صحرا، کوچه و بازار، باغها و کشتزارها، در میان اتاقها و زیر سقفها و پشت درهای بسته جمع میکند... و اما نوروز دست مردم را میگیرد و از زیر سقفها و درهای بسته فضاهای خفه لای دیوارهای بلند و نزدیک شهرها و خانهها، به دامن آزاد و بیکرانه طبیعت میکشاند. گرم از بهار، روشن از آفتاب لرزان از هیجان آفرینش و آفریدن، زیبا از هنرمندی باد و باران، آراسته با شکوفه، جوانه، سبزه و معطر از «بوی باران، بوی پونه، بوی خاک، شاخههای شسته، بارانخورده پاک و...». نوروز تجدید خاطره بزرگی است؛ خاطره خویشاوندی انسان با طبیعت.
در میان سنتهای کهن و رسوم و صناعات بدیع ایرانیان، نوروز جایگاه ویژهای دارد. اگر آن را «قراردادی اجتماعی» بین اقوام متکثر و متنوع ایران بدانیم، باید زبان به تحسین ملتی گشود که نماد و رمز رستاخیز طبیعت و تجدید حیات آفرینش را مبدأ سال نو خود قرار دادهاند؛ روز زایش و رویش مجدد زمین که جلوهای از طنازی خلقت، هنر آفرینش و نمایشی از رستاخیز جهان است که خالق جهان وعده فرمود؛ روز رسیدگی به حسابوکتاب خلایق و خوبیها و پلشتیها.
نوروز که ایرانیان آن را آغاز سال جدید خود قرار دادهاند، تنها یک رسم ساده نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی، وحدت ملی، میراث معنوی و اوج بالندگی روح ایرانی است. در توصیف نوروز آوردهاند: «هنگامی که جمشید بر تخت نشست، خاصان را طلبید، رسمهای نیکو گذاشت و گفت خدای متعال شما را خلق کرده است، باید که به آبهای پاکیزه تن را بشویید و غسل کنید و هر سال در این روز به همین دستور عمل کنید».
گستره نوروز مرزهای کهن ایرانزمین، تاجیکستان، قرقیزستان، ازبکستان و جمهوری آذربایجان را درنوردیده و در کشورهای متأثر از فرهنگ غنی ایرانی، ترکیه، پاکستان، افغانستان، هندوستان، عراق و حتی بخشهایی از آفریقا مانند زنگبار جشن گرفته میشود. نمادی از غنای میراث تمدنی که تا چند قرن قبل در سرزمینهای وسیعی، فرهنگ مسلط بود؛ فرهنگی که نه با زور شمشیر، بلکه به دلیل همخوانی با فطرت انسانی و ناموس خلقت و برخورداری از لطافت، غنا و روح انسانمداری، مقبولیت عام یافته بود. به قول شریعتی «نوروز جشن تحمیلی سیاسی نیست؛ جشن جهان است و روز شادمانی زمین، آسمان، آفتاب و جشن شکفتنها و شور زادنها و سرشار از هیجان هر آغاز». سنتهای نوروز که در پایبندی مردم بر آنها اتفاق نظر وجود دارد، از نظافت، خانهتکانی، صله ارحام و اقوام و دوستان و بهخصوص بزرگان خانواده، سفرکردن، رویاندن سبزه و... تا تجدید عهد با کسانی که رخ در نقاب خاک کشیده و از جهان فانی به دیار باقی سفر کردهاند، همگی از توصیههای دین مبین اسلام است که آیین انسانسازی و انساندوستی است. از پیامبر اکرم نقل است «اِذا رَأَیتُم الرَّبیعَ فَأَکْثِروا ذِکرَ النُّشور» هر وقت
بهار را دیدید، بسیار از قیامت یاد کنید.
این بهار نو ز بعد برگریز
هست برهان بر وجود رستخیز
برخی از آیینهای نوروز که ایرانیان قبل از اسلام از آن تبعیت میکردند، وقتی اسلام آمد و سلمانهای ایرانی را در دامن خود پرورد، از سوی مسلمانان بهخصوص ایرانیان مقبول واقع شد. در متون قدیم درباره سنتهای فاصله ششروزه آمده است «نوروز عامه و نوروز خاصه» آوردهاند: امرا و حکمرانان حاجتهای مردمان را برآوردندی، زندانیان را آزاد کردندی، مجرمان را عفو فرمودندی و به عیش و شادی
مشغول بودندی».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.