|

با ابرچالش‌های قرن چه خواهیم كرد؟

مهدی رحمانیان.مدیرمسئول

رسم چندین ساله «شرق»، انتشار ویژه‌نامه‌ای است که به‌مرور حوادث یک سال گذشته می‌پردازد و نیم‌نگاهی به سال آینده و حوادث احتمالی و پیش‌بینی‌های کارشناسان و صاحب‌نظران دارد، اما ویژه‌نامه امسال قدری متفاوت از ویژه‌های پیشین است. وجه ممیزه آن این است که چند روز دیگر با سال 1399 خداحافظی کرده و وارد سال 1400 یعنی سده‌ای دیگر از تاریخ بشر می‌شویم. به تعبیری قرنی تمام، و قرنی دیگر آغاز می‌شود. در این سالنامه، تلاش همکاران شرق با همفکری کارشناسان حوزه‌های مختلف بر آن بوده‌ است تا در حد امکان و توان به‌جای مرور یک سال گذشته، رخدادهای یک قرن گذشته را اگرچه به‌صورت اجمالی و بر اساس تجزیه‌وتحلیل وقایع اساسی و تاریخ پرفرازونشیب آن بررسی کنند، و حتی‌الامکان راهکارهایی برای آینده به‌ویژه سال‌های نخستینِ قرنی که در حال ورود به آن هستیم ارائه دهند. قرن چهاردهم هجری شمسی که با کودتای چند ماه پیش از آن توسطِ سید ضیا طباطبایی با هم‌دستی رضاخان شروع شده بود، آغاز شوربختی مردمی را رقم زد که به انقلاب مشروطه دل بسته بودند و در آرزوی نسیم آزادی روزگار می‌گذراندند. کودتای سوم اسفند رخ داد و فردی مستبد بر تخت نشست كه گرچه گام‌هایی در راستای ایجاد دولت مدرن و عمران و آبادی کشور برداشت، اما چاشنی دیکتاتوری کام مردم را تلخ کرد. گرایش به آلمان هیتلری و سرانجام بی‌طرفی در جنگ جهانی دوم سبب نشد مردم محروم و تنگدست، از آفت‌های جنگ بی‌نصیب بمانند. خاصه آنكه حضور نیروهای روسی و انگلیسی در شمال و جنوب کشور، اتفاق شومی بود که با خروج اجباری رضاخان از کشور همراه شد و میراث آن تا سال‌ها بعد گریبان ایران را رها نکرد. محمدرضا پهلوی، شاه جوان و بی‌تجربه نیز سودای رساندن ایران به دروازه تمدن را داشت، اما ناهمخوانی خوی دیکتاتوری با توسعه، مانع از آن شد که کشور آن‌گونه که شایسته بود بر مدار توسعه قرار گرفته و برای بهبودی اوضاع مردم، ریل‌گذاری مناسبی انجام شود. در نمای کلی در پنجاه‌وسه سالی که آن پدر و پسر بر کشور حکم راندند، در بخش‌هایی رشد و رونق ایجاد شد اما ایران همچنان در حسرت توسعه پایدار، روز و ماه و سال می‌گذراند. این روند ادامه داشت تا اینکه انقلاب اسلامی رخ داد و جامعه تحت ستم، امید تازه‌ای یافت. این بار قاطبه مردم به امید روزهای بهتر، یکپارچه در صحنه حضور یافتند و انقلابیون مسند امور را به دست گرفتند. اکنون که چهار دهه از عمر انقلاب گذشته است، با وجود تلاش‌های بسیار برای توسعه کشور و تدوین شش برنامه توسعه و فعالیت‌های صورت‌گرفته در زمینه ایجاد زیرساخت‌ها ازجمله جاده، خط آهن، خطوط ارتباطی یعنی توسعه تلفن و اینترنت، احداث سدها و کارخانه‌های متعدد و صنایع مادر مثل فولاد، مس، آلومینیوم، جهش در حوزه نفت، گاز و میعانات گازی، ساخت پالایشگاه و رونق قابل‌توجه در صنعت پتروشیمی، گسترش کشاورزی، آب، برق و گازرسانی و بسیاری خدمات دیگر، باز هم افتادن روی ریل توسعه پایدار با موانعی همراه بوده است. به تعبیر محسن رنانی، اقتصاددان، باوجود اینکه در این سال‌ها درون‌داد و برون‌داد داشته‌ایم، اما فاقد دستاوردهای قابل‌اعتنا بوده‌ایم. برای مثال در روستاها، خدمات مختلف ارائه شده اما موفق نشده‌ایم روستایی را در روستا ماندگار کنیم و جاده وسیله‌ای شد برای سرعت‌بخشی به هجوم از روستاها به حاشیه‌ شهرها و افزایش پدیده حاشیه‌نشینی.
آنچه گذشت سرنوشت تاریخی ایران بود و متعلق به گذشته، اینك آنچه بیش از تاریخ‌خوانی اهمیت دارد، اکنونِ ما و چشم‌انداز ناروشنی است که پیش روی ما قرار دارد. ایران امروز دچار دو معضل مهم و اساسی است که هر یک می‌تواند مقوم دیگری باشد: ناکارآمدی مدیریتی و فساد گسترده. ناگفته پیداست از دل این دو معضل، معضلات دیگری زاده می‌شود که مسئله فردای ماست. ابرچالش‌هایی که دیرزمانی است زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند، ازجمله ابرچالش زیست‌محیطی، مشکلات ناشی از برداشت بی‌رویه آب‌های زیرسطحی، خشکی تالاب‌ها و دریاچه‌ها، تخریب گسترده جنگل‌ها و انقراض گونه‌های نادر حیات‌وحش، نزاع بی‌حاصل بر سر کم‌آبی و نگرانی از اینکه در آستانه روز صفر بی‌آبی قرار داریم، همه و همه بر آینده کشور سایه افکنده است.
افول سرمایه اجتماعی یکی دیگر از این ابرچالش‌هاست. جوامع مدرن، متکی بر مؤلفه‌ای به نام «سرمایه اجتماعی» هستند که پیوستگی جامعه در ابعاد مختلف را سبب شده و کارکرد رابطه دولت-ملت را بهبود می‌بخشد. مجموعه نهادهای اداره‌کننده کشور و در رأس آنها سه قوه، اگرچه هر یک برای عبور از چالش‌ها و حل معضلات می‌كوشند، اما ضعف در یکپارچگی عملکرد و هم‌سویی استراتژیك، و رقابت‌های غیرسازنده که در آن عناوین افراد و جریان‌ها مهم‌تر از نتایج اقدامات مرتبط با منافع ملی است، موجب شد تا این تلاش‌ها به نقطه مطلوب نرسند.
توسعه‌نیافتگی محسوس مرزها، ابرچالش بعدی است. مرزهایی که به‌عنوان مبادی ورودی کشور و نقطه ارتباط با همسایگان، نیازمند کاربست صحیح امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است، اما اکنون با چنین شرایطی فاصله دارد. رویدادهای ناخوشایندی که هر از چند گاهی در قالب حوادث، درگیری‌ها، چالش‌های اقتصادی و تنش‌های داخلی بروز می‌كنند، نتیجه همین توسعه‌نیافتگی غیرقابل‌توجیه است که می‌تواند وارد فازهای نگران‌کننده‌ای شود.
معضل اشتغال و افزایش نرخ بیکاری، ابرچالش بعدی است. اگر جمعیت جوان یک کشور، تضمین‌کننده رشد و توسعه همه‌جانبه و افزایش تولید ناخالص داخلی، ارتقای رتبه علمی و ده‌ها فرصت تکرارنشدنی دیگر است، فرصت‌سوزی در انسجام‌بخشی به این ظرفیت، تهدیدكننده است و ایجاد نکردن شغل متناسب با این ظرفیت، پیشانی این تهدید به شمار می‌رود. از دل بیکاری، ده‌ها معضل ضدتوسعه شكل می‌گیرد كه کیان جامعه را به خطر می‌اندازد.
تورم و کاهش ارزش پول ملی که ایرانیان در سال‌های اخیر بارها آن را تجربه کرده‌اند و دارایی‌شان به‌یكباره به یک‌چندم كاهش یافته، اکنون به یک ابرچالش جدی بدل شده است. تکانه‌های ارزی ناشی از تحریم‌های بین‌المللیِ پیش از برجام، تحریم‌های یک‌جانبه مضاعف ایالات‌متحده دوره دونالد ترامپ پس از خروج از «برجام»، در کنار ناآشنا بودن برخی مدیران اداره کشور با الفبای توسعه و اصرار بر تکرار روش‌های آزموده‌شده، اضلاع مثلثی را تشکیل می‌دهند که قدرت یافتن سایر ارزها در مقابل ریال را در پی داشته و خود را در تنگ‌‌دستی و کوچک شدن سفره مردم نشان داده و تصاویر حزن‌انگیزی از شرایط هموطنان رقم زده است.
سیاست خارجیِ منطقه‌ای و جهانی نیز سرفصل دیگری از چالش‌های ایران امروز است. به‌طبع سیاست خارجی، دنباله سیاست داخلی و تصویری از انسجام و خردورزی یک کشور در فضای بین‌المللی است. به نظر می‌رسد این مسیر هم دچار آفتِ رقابت‌های مخرب و فاصله گرفتن از انسجام و یکپارچگی در اجرای سیاست‌ها شده است و می‌تواند به یک نقطه‌ضعف جدی تبدیل شود.
«سرمایه اجتماعی» چنان‌كه اشاره شد، یکی از ابزارهای پیوستگی در جامعه برای شکل یافتن و رفتار جمعی منتج به انسجام، تحزب و تشکل‌های مردم‌نهاد صنفی، مدنی و عام‌المنفعه است. ایجاد و تقویت احزاب در ایران به دلایل تاریخی با چالش‌های متعدد مواجه بوده و تلاشی برای از میان برداشتنِ آن چالش‌ها صورت نمی‌گیرد.
و سرانجام، ابرچالش کاهش امید به آینده که نتیجه محتوم فرازهایی است که در این مجال اندک، تیتروار مورد بحث قرار گرفت، به نقطه تأمل‌برانگیزی رسیده است. با امید می‌توان به مصاف همه تنگناها و چالش‌ها رفت و این کلیدواژه مبارک، با عملکرد روشن اجرایی و مبتنی بر توسعه‌ در بخش‌های مختلف است که نهادینه می‌شود. فهرست فوق حتما می‌تواند گسترده‌تر شود اما چارچوب اصلی آن در همین محورها خلاصه شده و اتفاق‌نظر نسبی در میان صاحب‌نظران و نخبگان بر سر آن وجود دارد. اینك، با علم بر این چالش‌ها در آستانه سیزدهمین انتخابات ریاست جمهوری، فرصت مناسبی است تا این پرسش‌ها را با کاندیداهای ریاست‌جمهوری مطرح كنیم كه تا چه حد بر سر این ابرچالش‌ها توافق دارند و چه راهکارهایی برای گذر از آنها تدارک خواهند دید؟ در انتظار پاسخ آنان در تبلیغات انتخابات خرداد 1400 خواهیم ماند.

رسم چندین ساله «شرق»، انتشار ویژه‌نامه‌ای است که به‌مرور حوادث یک سال گذشته می‌پردازد و نیم‌نگاهی به سال آینده و حوادث احتمالی و پیش‌بینی‌های کارشناسان و صاحب‌نظران دارد، اما ویژه‌نامه امسال قدری متفاوت از ویژه‌های پیشین است. وجه ممیزه آن این است که چند روز دیگر با سال 1399 خداحافظی کرده و وارد سال 1400 یعنی سده‌ای دیگر از تاریخ بشر می‌شویم. به تعبیری قرنی تمام، و قرنی دیگر آغاز می‌شود. در این سالنامه، تلاش همکاران شرق با همفکری کارشناسان حوزه‌های مختلف بر آن بوده‌ است تا در حد امکان و توان به‌جای مرور یک سال گذشته، رخدادهای یک قرن گذشته را اگرچه به‌صورت اجمالی و بر اساس تجزیه‌وتحلیل وقایع اساسی و تاریخ پرفرازونشیب آن بررسی کنند، و حتی‌الامکان راهکارهایی برای آینده به‌ویژه سال‌های نخستینِ قرنی که در حال ورود به آن هستیم ارائه دهند. قرن چهاردهم هجری شمسی که با کودتای چند ماه پیش از آن توسطِ سید ضیا طباطبایی با هم‌دستی رضاخان شروع شده بود، آغاز شوربختی مردمی را رقم زد که به انقلاب مشروطه دل بسته بودند و در آرزوی نسیم آزادی روزگار می‌گذراندند. کودتای سوم اسفند رخ داد و فردی مستبد بر تخت نشست كه گرچه گام‌هایی در راستای ایجاد دولت مدرن و عمران و آبادی کشور برداشت، اما چاشنی دیکتاتوری کام مردم را تلخ کرد. گرایش به آلمان هیتلری و سرانجام بی‌طرفی در جنگ جهانی دوم سبب نشد مردم محروم و تنگدست، از آفت‌های جنگ بی‌نصیب بمانند. خاصه آنكه حضور نیروهای روسی و انگلیسی در شمال و جنوب کشور، اتفاق شومی بود که با خروج اجباری رضاخان از کشور همراه شد و میراث آن تا سال‌ها بعد گریبان ایران را رها نکرد. محمدرضا پهلوی، شاه جوان و بی‌تجربه نیز سودای رساندن ایران به دروازه تمدن را داشت، اما ناهمخوانی خوی دیکتاتوری با توسعه، مانع از آن شد که کشور آن‌گونه که شایسته بود بر مدار توسعه قرار گرفته و برای بهبودی اوضاع مردم، ریل‌گذاری مناسبی انجام شود. در نمای کلی در پنجاه‌وسه سالی که آن پدر و پسر بر کشور حکم راندند، در بخش‌هایی رشد و رونق ایجاد شد اما ایران همچنان در حسرت توسعه پایدار، روز و ماه و سال می‌گذراند. این روند ادامه داشت تا اینکه انقلاب اسلامی رخ داد و جامعه تحت ستم، امید تازه‌ای یافت. این بار قاطبه مردم به امید روزهای بهتر، یکپارچه در صحنه حضور یافتند و انقلابیون مسند امور را به دست گرفتند. اکنون که چهار دهه از عمر انقلاب گذشته است، با وجود تلاش‌های بسیار برای توسعه کشور و تدوین شش برنامه توسعه و فعالیت‌های صورت‌گرفته در زمینه ایجاد زیرساخت‌ها ازجمله جاده، خط آهن، خطوط ارتباطی یعنی توسعه تلفن و اینترنت، احداث سدها و کارخانه‌های متعدد و صنایع مادر مثل فولاد، مس، آلومینیوم، جهش در حوزه نفت، گاز و میعانات گازی، ساخت پالایشگاه و رونق قابل‌توجه در صنعت پتروشیمی، گسترش کشاورزی، آب، برق و گازرسانی و بسیاری خدمات دیگر، باز هم افتادن روی ریل توسعه پایدار با موانعی همراه بوده است. به تعبیر محسن رنانی، اقتصاددان، باوجود اینکه در این سال‌ها درون‌داد و برون‌داد داشته‌ایم، اما فاقد دستاوردهای قابل‌اعتنا بوده‌ایم. برای مثال در روستاها، خدمات مختلف ارائه شده اما موفق نشده‌ایم روستایی را در روستا ماندگار کنیم و جاده وسیله‌ای شد برای سرعت‌بخشی به هجوم از روستاها به حاشیه‌ شهرها و افزایش پدیده حاشیه‌نشینی.
آنچه گذشت سرنوشت تاریخی ایران بود و متعلق به گذشته، اینك آنچه بیش از تاریخ‌خوانی اهمیت دارد، اکنونِ ما و چشم‌انداز ناروشنی است که پیش روی ما قرار دارد. ایران امروز دچار دو معضل مهم و اساسی است که هر یک می‌تواند مقوم دیگری باشد: ناکارآمدی مدیریتی و فساد گسترده. ناگفته پیداست از دل این دو معضل، معضلات دیگری زاده می‌شود که مسئله فردای ماست. ابرچالش‌هایی که دیرزمانی است زنگ خطر را به صدا درآورده‌اند، ازجمله ابرچالش زیست‌محیطی، مشکلات ناشی از برداشت بی‌رویه آب‌های زیرسطحی، خشکی تالاب‌ها و دریاچه‌ها، تخریب گسترده جنگل‌ها و انقراض گونه‌های نادر حیات‌وحش، نزاع بی‌حاصل بر سر کم‌آبی و نگرانی از اینکه در آستانه روز صفر بی‌آبی قرار داریم، همه و همه بر آینده کشور سایه افکنده است.
افول سرمایه اجتماعی یکی دیگر از این ابرچالش‌هاست. جوامع مدرن، متکی بر مؤلفه‌ای به نام «سرمایه اجتماعی» هستند که پیوستگی جامعه در ابعاد مختلف را سبب شده و کارکرد رابطه دولت-ملت را بهبود می‌بخشد. مجموعه نهادهای اداره‌کننده کشور و در رأس آنها سه قوه، اگرچه هر یک برای عبور از چالش‌ها و حل معضلات می‌كوشند، اما ضعف در یکپارچگی عملکرد و هم‌سویی استراتژیك، و رقابت‌های غیرسازنده که در آن عناوین افراد و جریان‌ها مهم‌تر از نتایج اقدامات مرتبط با منافع ملی است، موجب شد تا این تلاش‌ها به نقطه مطلوب نرسند.
توسعه‌نیافتگی محسوس مرزها، ابرچالش بعدی است. مرزهایی که به‌عنوان مبادی ورودی کشور و نقطه ارتباط با همسایگان، نیازمند کاربست صحیح امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است، اما اکنون با چنین شرایطی فاصله دارد. رویدادهای ناخوشایندی که هر از چند گاهی در قالب حوادث، درگیری‌ها، چالش‌های اقتصادی و تنش‌های داخلی بروز می‌كنند، نتیجه همین توسعه‌نیافتگی غیرقابل‌توجیه است که می‌تواند وارد فازهای نگران‌کننده‌ای شود.
معضل اشتغال و افزایش نرخ بیکاری، ابرچالش بعدی است. اگر جمعیت جوان یک کشور، تضمین‌کننده رشد و توسعه همه‌جانبه و افزایش تولید ناخالص داخلی، ارتقای رتبه علمی و ده‌ها فرصت تکرارنشدنی دیگر است، فرصت‌سوزی در انسجام‌بخشی به این ظرفیت، تهدیدكننده است و ایجاد نکردن شغل متناسب با این ظرفیت، پیشانی این تهدید به شمار می‌رود. از دل بیکاری، ده‌ها معضل ضدتوسعه شكل می‌گیرد كه کیان جامعه را به خطر می‌اندازد.
تورم و کاهش ارزش پول ملی که ایرانیان در سال‌های اخیر بارها آن را تجربه کرده‌اند و دارایی‌شان به‌یكباره به یک‌چندم كاهش یافته، اکنون به یک ابرچالش جدی بدل شده است. تکانه‌های ارزی ناشی از تحریم‌های بین‌المللیِ پیش از برجام، تحریم‌های یک‌جانبه مضاعف ایالات‌متحده دوره دونالد ترامپ پس از خروج از «برجام»، در کنار ناآشنا بودن برخی مدیران اداره کشور با الفبای توسعه و اصرار بر تکرار روش‌های آزموده‌شده، اضلاع مثلثی را تشکیل می‌دهند که قدرت یافتن سایر ارزها در مقابل ریال را در پی داشته و خود را در تنگ‌‌دستی و کوچک شدن سفره مردم نشان داده و تصاویر حزن‌انگیزی از شرایط هموطنان رقم زده است.
سیاست خارجیِ منطقه‌ای و جهانی نیز سرفصل دیگری از چالش‌های ایران امروز است. به‌طبع سیاست خارجی، دنباله سیاست داخلی و تصویری از انسجام و خردورزی یک کشور در فضای بین‌المللی است. به نظر می‌رسد این مسیر هم دچار آفتِ رقابت‌های مخرب و فاصله گرفتن از انسجام و یکپارچگی در اجرای سیاست‌ها شده است و می‌تواند به یک نقطه‌ضعف جدی تبدیل شود.
«سرمایه اجتماعی» چنان‌كه اشاره شد، یکی از ابزارهای پیوستگی در جامعه برای شکل یافتن و رفتار جمعی منتج به انسجام، تحزب و تشکل‌های مردم‌نهاد صنفی، مدنی و عام‌المنفعه است. ایجاد و تقویت احزاب در ایران به دلایل تاریخی با چالش‌های متعدد مواجه بوده و تلاشی برای از میان برداشتنِ آن چالش‌ها صورت نمی‌گیرد.
و سرانجام، ابرچالش کاهش امید به آینده که نتیجه محتوم فرازهایی است که در این مجال اندک، تیتروار مورد بحث قرار گرفت، به نقطه تأمل‌برانگیزی رسیده است. با امید می‌توان به مصاف همه تنگناها و چالش‌ها رفت و این کلیدواژه مبارک، با عملکرد روشن اجرایی و مبتنی بر توسعه‌ در بخش‌های مختلف است که نهادینه می‌شود. فهرست فوق حتما می‌تواند گسترده‌تر شود اما چارچوب اصلی آن در همین محورها خلاصه شده و اتفاق‌نظر نسبی در میان صاحب‌نظران و نخبگان بر سر آن وجود دارد. اینك، با علم بر این چالش‌ها در آستانه سیزدهمین انتخابات ریاست جمهوری، فرصت مناسبی است تا این پرسش‌ها را با کاندیداهای ریاست‌جمهوری مطرح كنیم كه تا چه حد بر سر این ابرچالش‌ها توافق دارند و چه راهکارهایی برای گذر از آنها تدارک خواهند دید؟ در انتظار پاسخ آنان در تبلیغات انتخابات خرداد 1400 خواهیم ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.