|

عصیان شاعرانه بر نظم قطعی هستی

کمال شفیعی

«قسمت عمیق، قسمت کم‌عمق» مجموعه‌شعر سلمان نظافت‌یزدی، شاعر جوان خراسانی است که به‌تازگی در نشر نگاه منتشر و تجدیدچاپ شده؛ مجموعه‌ای با شعرهایی که از قطعیت می‌گریزند و مخاطب را با جهانی پساساخت‌گرایانه مواجه می‌کنند. جهان شاعر در این کتاب، جهان تعویق و غیاب در برابر گفتار است و این جهان با نفی سخن‌محوری روندی مرکزگریزانه را با مخاطب در میان می‌گذارد، به‌ گونه‌ای ‌که با شبکه بی‌نهایت دال‌ و مدلول‌ها، متنی متکثر و زایا از رقصی دایره‌وار بیرون می‌کشد و این تعویق و غیاب متافیزیک حضور و کلام‌محوری، زبان ویژه دریدا را به نمایش می‌گذارد و بی‌مرزی، روایت کلان و فراداستانِ برآمده از زبانی پسامدرنیستی را شکل می‌دهد. پازل شعرهای نظافت‌یزدی، مجموعه‌ای است که هم در خدمت ساختارند و هم قرار است در لایه‌های فراداستان با استفاده از مشارکت دانش ضمنی مخاطب از ساخت معنایی بگریزند؛ روایت‌هایی که از روایت‌بودن قالب تهی می‌کنند و با بیانی ارجاعی، مخاطب را به دانش ضمنی خود ارجاع می‌دهند و در ناگفته‌های مشترک مخاطب و مؤلف، ناسازه‌ای ساخت‌مند را پیش می‌کشند: «کسالت ظهر تابستان پرندگان را از پریدن بازداشته است/ سربازی سیگار روشن می‌کند/ بی‌بی خشت به سرفه می‌افتد/ پادشاه به سرفه می‌افتد/ شهر به سرفه می‌افتد/ یک نفر آهسته می‌گوید: ورق ورق.../ باد بیهوده آشغال‌ها را تکان می‌دهد». شاعر نمادها را با استفاده از دانش ضمنی مخاطب به بازی می‌گیرد و این زیرکی در ساخت دلالتی متن متکثر می‌شود، آن‌گونه‌ که سربازی این کسالت را به آشوب بدل می‌کند: «کشیدن سیگار برای سربازان جرم است» و ارکان جهان ساختارمند به تزلزل می‌افتد: «باد بیهوده آشغال‌ها را تکان می‌دهد» مسئله‌ای که شاعر در تمام شعرهایش، با هراس در پی گفتن آن است و گاه از قسمت عمیق به قسمت کم‌عمق آمده و یقه شعر را می‌گیرد و این درست بر مبنای تفکر پساساخت‌گرایی است که زبان امروز دیگر ساختاری کاملا تعریف‌شده و مشخص و متشکل از واحدهای متقارن دال‌ومدلول‌ها نیست، بلکه بیشتر شبکه گسترده و نامحدودی است که عناصر آن دائم در حال تبادل و گردش‌اند. در واقع زبان بر بستر کلام به‌گونه‌ای پیش می‌رود تا از گفتن آنچه در ذهن شاعر است طفره برود، اما در پایان شعر، سکوت با نشانه‌هایی بلیغ از لایه‌های عمیق به سطح کم‌عمق متن بیرون می‌زند و شعر آینه‌ای می‌شود تا آن‌گونه‌ که لاکان مرحله آینه‌ای را پیش می‌کشد، کودک درونی شاعر (خود واقعی) در آینه شعر با خود خیالی‌اش دیدار کند که نوعی برآشفتن و عصیان شاعرانه است بر نظم قطعی هستی و این سرگشتگی، شبکه پساساخت‌گرایی را بنیان می‌گذارد: «همیشه/ روی اسب‌های بازنده شرط بسته‌ام/ هیچ‌کس نمی‌داند/ وقتی اسبی زمین می‌خورد/ به کجای آسمان خیره می‌شود».
سلمان نظافت‌یزدی شعرش را از دایره قطعیت‌ها بیرون می‌برد و با تمی‌ از اندوه جانکاه از دردی به بلندی تاریخ پرده برمی‌دارد، از درکی ناگزیر که گریزی از آن نیست: «در رفتار چاه موتور عمیق شده بودم/ در شره آب کنار علف‌ها/ و عطر گازوئیل/ که فراق را معنا می‌دهد». و این قطعیت در عدم قطعیتی به ‌وسعت شعرهایش از قسمت عمیق به قسمت کم‌عمق سرک می‌کشد. سلمان نظافت‌یزدی در شعرش به‌دنبال برهم‌زدن افق انتظارات خواننده و ایجاد لذتی فرامتن است. او با نمادسازی و ترسیم مفهوم دیگری، از بودن‌هایی حرف می‌زند که کوچک‌اند و نبودن‌های بزرگ و عظیم را در خود پنهان کرده‌اند: «بر بام شهر/ بر بام کوتاه شهر/ شاعری ایستاده/ به کلمات خاموش و روشن خیره شده/ به نور‌هایی که می‌روند و می‌آیند/ به‌دنبال کسی می‌گردد/ دنبال شعر ناتمامی‌که برگ‌های پاییزی تعقیبش می‌کنند/ باران و شب چون دردی کهنه تعقیبش می‌کنند.../ من در میانه این شعر، سطری را در آغوش گرفته‌ام/ اگر صدای مته‌ها/ صدای دریل‌ها/ صدای آن هیلتی لکنته/ صدای اتوبوس‌ها قطع شود/ به ذهن شاعر می‌روم/ نام مقدس معشوقه را می‌دزدم/ و در متنی فراموش‌شده پنهان می‌شوم». شاعر دست مخاطب ضمنی را می‌گیرد و به قسمت عمیق می‌برد ‌تا برخلاف تمام عدم قطعیت‌ها، با وسواس از قطعیتی پرده بردارد که دزدیدن نام معشوقه است و شاعر از گفتنش می‌گریزد تا در متنی فراموش‌شده با هم پنهان شوند. جهان سلمان نظافت‌یزدی در شعرهایش برگرفته از زیست شاعر است؛ زیستی که در جاهایی با دیگران مشترک است و در جاهایی مختص اوست و او آن را با تمهیدهایی با مخاطب در میان می‌گذارد و استفاده از لغات و اصطلاحات زیست‌بوم شاعر در لهجه مشهدی یکی از این ویژگی‌هاست که به شعرش وسعت نیز بخشیده است. «قسمت عمیق...» پر از تازگی است، پر از لحظه‌های شاعرانه که نوید به کمال رسیدن شاعری جوان را می‌دهد و برای این ادعا دلیل‌های فراوانی از همین مجموعه می‌توان برشمرد که البته به فرصت و مجالی گسترده‌تر نیاز دارد.
«قسمت عمیق، قسمت کم‌عمق» مجموعه‌شعر سلمان نظافت‌یزدی، شاعر جوان خراسانی است که به‌تازگی در نشر نگاه منتشر و تجدیدچاپ شده؛ مجموعه‌ای با شعرهایی که از قطعیت می‌گریزند و مخاطب را با جهانی پساساخت‌گرایانه مواجه می‌کنند. جهان شاعر در این کتاب، جهان تعویق و غیاب در برابر گفتار است و این جهان با نفی سخن‌محوری روندی مرکزگریزانه را با مخاطب در میان می‌گذارد، به‌ گونه‌ای ‌که با شبکه بی‌نهایت دال‌ و مدلول‌ها، متنی متکثر و زایا از رقصی دایره‌وار بیرون می‌کشد و این تعویق و غیاب متافیزیک حضور و کلام‌محوری، زبان ویژه دریدا را به نمایش می‌گذارد و بی‌مرزی، روایت کلان و فراداستانِ برآمده از زبانی پسامدرنیستی را شکل می‌دهد. پازل شعرهای نظافت‌یزدی، مجموعه‌ای است که هم در خدمت ساختارند و هم قرار است در لایه‌های فراداستان با استفاده از مشارکت دانش ضمنی مخاطب از ساخت معنایی بگریزند؛ روایت‌هایی که از روایت‌بودن قالب تهی می‌کنند و با بیانی ارجاعی، مخاطب را به دانش ضمنی خود ارجاع می‌دهند و در ناگفته‌های مشترک مخاطب و مؤلف، ناسازه‌ای ساخت‌مند را پیش می‌کشند: «کسالت ظهر تابستان پرندگان را از پریدن بازداشته است/ سربازی سیگار روشن می‌کند/ بی‌بی خشت به سرفه می‌افتد/ پادشاه به سرفه می‌افتد/ شهر به سرفه می‌افتد/ یک نفر آهسته می‌گوید: ورق ورق.../ باد بیهوده آشغال‌ها را تکان می‌دهد». شاعر نمادها را با استفاده از دانش ضمنی مخاطب به بازی می‌گیرد و این زیرکی در ساخت دلالتی متن متکثر می‌شود، آن‌گونه‌ که سربازی این کسالت را به آشوب بدل می‌کند: «کشیدن سیگار برای سربازان جرم است» و ارکان جهان ساختارمند به تزلزل می‌افتد: «باد بیهوده آشغال‌ها را تکان می‌دهد» مسئله‌ای که شاعر در تمام شعرهایش، با هراس در پی گفتن آن است و گاه از قسمت عمیق به قسمت کم‌عمق آمده و یقه شعر را می‌گیرد و این درست بر مبنای تفکر پساساخت‌گرایی است که زبان امروز دیگر ساختاری کاملا تعریف‌شده و مشخص و متشکل از واحدهای متقارن دال‌ومدلول‌ها نیست، بلکه بیشتر شبکه گسترده و نامحدودی است که عناصر آن دائم در حال تبادل و گردش‌اند. در واقع زبان بر بستر کلام به‌گونه‌ای پیش می‌رود تا از گفتن آنچه در ذهن شاعر است طفره برود، اما در پایان شعر، سکوت با نشانه‌هایی بلیغ از لایه‌های عمیق به سطح کم‌عمق متن بیرون می‌زند و شعر آینه‌ای می‌شود تا آن‌گونه‌ که لاکان مرحله آینه‌ای را پیش می‌کشد، کودک درونی شاعر (خود واقعی) در آینه شعر با خود خیالی‌اش دیدار کند که نوعی برآشفتن و عصیان شاعرانه است بر نظم قطعی هستی و این سرگشتگی، شبکه پساساخت‌گرایی را بنیان می‌گذارد: «همیشه/ روی اسب‌های بازنده شرط بسته‌ام/ هیچ‌کس نمی‌داند/ وقتی اسبی زمین می‌خورد/ به کجای آسمان خیره می‌شود».
سلمان نظافت‌یزدی شعرش را از دایره قطعیت‌ها بیرون می‌برد و با تمی‌ از اندوه جانکاه از دردی به بلندی تاریخ پرده برمی‌دارد، از درکی ناگزیر که گریزی از آن نیست: «در رفتار چاه موتور عمیق شده بودم/ در شره آب کنار علف‌ها/ و عطر گازوئیل/ که فراق را معنا می‌دهد». و این قطعیت در عدم قطعیتی به ‌وسعت شعرهایش از قسمت عمیق به قسمت کم‌عمق سرک می‌کشد. سلمان نظافت‌یزدی در شعرش به‌دنبال برهم‌زدن افق انتظارات خواننده و ایجاد لذتی فرامتن است. او با نمادسازی و ترسیم مفهوم دیگری، از بودن‌هایی حرف می‌زند که کوچک‌اند و نبودن‌های بزرگ و عظیم را در خود پنهان کرده‌اند: «بر بام شهر/ بر بام کوتاه شهر/ شاعری ایستاده/ به کلمات خاموش و روشن خیره شده/ به نور‌هایی که می‌روند و می‌آیند/ به‌دنبال کسی می‌گردد/ دنبال شعر ناتمامی‌که برگ‌های پاییزی تعقیبش می‌کنند/ باران و شب چون دردی کهنه تعقیبش می‌کنند.../ من در میانه این شعر، سطری را در آغوش گرفته‌ام/ اگر صدای مته‌ها/ صدای دریل‌ها/ صدای آن هیلتی لکنته/ صدای اتوبوس‌ها قطع شود/ به ذهن شاعر می‌روم/ نام مقدس معشوقه را می‌دزدم/ و در متنی فراموش‌شده پنهان می‌شوم». شاعر دست مخاطب ضمنی را می‌گیرد و به قسمت عمیق می‌برد ‌تا برخلاف تمام عدم قطعیت‌ها، با وسواس از قطعیتی پرده بردارد که دزدیدن نام معشوقه است و شاعر از گفتنش می‌گریزد تا در متنی فراموش‌شده با هم پنهان شوند. جهان سلمان نظافت‌یزدی در شعرهایش برگرفته از زیست شاعر است؛ زیستی که در جاهایی با دیگران مشترک است و در جاهایی مختص اوست و او آن را با تمهیدهایی با مخاطب در میان می‌گذارد و استفاده از لغات و اصطلاحات زیست‌بوم شاعر در لهجه مشهدی یکی از این ویژگی‌هاست که به شعرش وسعت نیز بخشیده است. «قسمت عمیق...» پر از تازگی است، پر از لحظه‌های شاعرانه که نوید به کمال رسیدن شاعری جوان را می‌دهد و برای این ادعا دلیل‌های فراوانی از همین مجموعه می‌توان برشمرد که البته به فرصت و مجالی گسترده‌تر نیاز دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.