|

دموکرات‌ها، عربستان را در مسیر روسیه قرار می‌دهند

احمد وخشیته.دانشیار دانشگاه ملی اوراسیا

واپسین روز‌های مذاکرات ایران و ۱+۵ در ابتدای تابستان ۲۰۱۵ بود که محمد بن‌سلمان، وزیر دفاع وقت عربستان سعودی برای دیدار با ولادیمیر پوتین وارد روسیه شد. در آن هنگام گمانه‌زنی‌های گوناگونی در تفسیر این دیدار مطرح شد؛ پررنگ‌ترین فرضیه این بود که به دنبال مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا و در پی آن، بسته‌شدن پرونده هسته‌ای ایران، پنجره جدیدی در روابط تهران با غرب گشوده خواهد شد؛ از این رو می‌توان این دیدار را در راستای آرایش جدید موازنه قدرت در منطقه تعریف کرد. اگرچه برای این سفر اهداف دیگری نیز تبیین و تحلیل شد؛ از جمله آنکه عربستان به دنبال آن است که از حمایت روسیه در بحران یمن بهره‌مند شود.

با این وجود اغراق نیست اگر بگوییم دیدار این شاهزاده سعودی با رئیس‌جمهوری روسیه، نقطه عطفی در شکل‌گیری دور نوینی از روابط میان مسکو و ریاض بوده است؛ چراکه به موجب آن شش موافقت‌نامه استراتژیک میان دو کشور امضا شد که مهم‌ترین قسمت آن مشارکت روسیه برای ساخت ۱۶ نیروگاه اتمی در عربستان بود؛ اگرچه همکاری در حوزه هوافضا، نظامی، انرژی، اقتصادی و سرمایه‌گذاری نیز دیگر موضوعات این موافقت‌نامه‌ها را تشکیل می‌داد.
درست یک سال بعد،‌ پادشاه عربستان هم‌زمان با تولد پوتین، در سفری سه‌روزه وارد مسکو شد؛ اگرچه در بدو ورود، پله‌برقی هواپیمای او کار نکرد و با گام‌های خود به ناچار از هواپیما خارج شد‌ اما در نهایت با امضای ۱۴ سند همکاری تأمل‌برانگیز به ریاض بازگشت.
پوتین نیز در پاسخ به سفر پادشاه عربستان پاییز ۲۰۱۸ به ریاض سفر کرد؛ سفری که به گفته رئیس صندوق سرمایه‌گذاری‌های خارجی روسیه، طرفین در حال بررسی ۲۵ پروژه به ارزش 10 میلیارد دلار بودند که نهایتا 10 توافق به ارزش دو میلیارد دلار امضا شد.
میان این سال‌ها، آمدوشدها و گفت‌وگوهای تلفنی میان وزرای انرژی روسیه و عربستان نیز تشدید شد و دو کشور همکاری‌های بسیار جدی را در اوپک‌پلاس دنبال کردند. البته گزاف نیست اگر بگوییم که محمد بن‌سلمان نقش بسیار مهمی در این هم‌گرایی داشته است. نهایتا بعد از گذشت کمتر از پنج سال از سفر بن‌سلمان به روسیه، تراز تجاری دو کشور رشدی نزدیک به سه‌برابری را تجربه کرد و به بیش از یک‌میلیارد‌و 600 میلیون دلار رسید. موضوعی که سرگئی لاوروف در دیدار با همتای سعودی خود، فیصل بن فرحان آل سعود در پنجشنبه گذشته نیز به آن اشاره کرد. بر کسی پوشیده نیست که سیاست‌های آمریکا در دوران دونالد ترامپ بسیار نزدیک به سعودی و در تقابل حداکثری با جمهوری اسلامی ایران بود و آمدن بایدن بر مسند قدرت، آبی بر آتش این رویکردهای هیجانی خواهد بود. اما در این میان سفر وزیر خارجه عربستان به روسیه آن‌هم یک هفته مانده به آغاز ریاست‌جمهوری رسمی بایدن، تداعی‌کننده سفر بن‌سلمان در سال ۲۰۱۵ است. اگرچه پیش از این دیدار از سوی وزارت خارجه روسیه اعلام شد که دستور کار این گفت‌وگوها مشارکت برای مقابله با ویروس کرونا و همچنین همکاری‌های دوجانبه در حوزه انرژی هسته‌ای، صنعت فضایی و موضوعات منطقه‌ای است؛ اما با این وجود محور صحبت‌های وزیر خارجه عربستان در نشست مطبوعاتی مشترک با لاوروف که ۵۴ دقیقه به طول انجامید، موضوع ایران بود. در‌حالی‌که سرگئی لاوروف همواره از عبارت «خلیج فارس» استفاده می‌کرد و بر طرح امنیت جمعی روسیه در خلیج فارس اشاره داشت، وزیر خارجه سعودی، پاسخ هر سؤالی را به نحوی به ایران مرتبط و عبارت جعلی برای خلیج فارس به کار می‌برد؛ اگرچه مترجم روسی آن را خلیج فارس ترجمه می‌کرد.
اما در مجموع به نظر می‌رسد که این کنفرانس مطبوعاتی شامل چند نکته بود:
نخست آنکه روسیه از کاهش تنش‌ها در منطقه خلیج‌ فارس حمایت می‌کند. از این‌رو از یک‌سو، لاوروف نشست سران شورای همکاری خلیج فارس به میزبانی عربستان را بااهمیت و ستودنی دانست و از اتحاد اعضا استقبال کرد؛ همچنین بر گفت‌وگوهای سیاسی مستقیم میان تهران و ریاض با تأکید بر کاهش تنش‌ها مبتنی بر طرح امنیت جمعی روسیه در منطقه خلیج فارس اشاره داشت.
اما از سوی دیگر موضع‌گیری‌های هیجانی فیصل بن فرحان نشان می‌دهد که ریاض به‌شدت از تغییر تاکتیک‌های آمریکا با روی‌کارآمدن بایدن در قبال ایران واهمه دارد و از این رو یک موازنه تهدید جدید در منطقه را جست‌وجو می‌کند. مسکو نیز می‌پندارد که نگاه بایدن به روسیه بر مبنای دشمنی ترسیم شده است؛ از این‌رو تلاش می‌کند تمامی طرفین را با خود همراه داشته باشد؛ شاید از همین جهت بود که لاوروف از یک‌سو تأکید کرد که نگرانی‌های ایران را درک می‌کند و از سوی دیگر از آغاز گفت‌وگوهای روسیه با انصارالله یمن خبر داد و به این موضوع اشاره کرد که البته برخی به دنبال تضعیف این گفت‌وگوها هستند. اکنون باید به انتظار نشست که آیا روی‌کارآمدن دموکرات‌ها در ایالات متحده، به تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه و هم‌گرایی بیشتر ریاض با مسکو منجر خواهد شد.

واپسین روز‌های مذاکرات ایران و ۱+۵ در ابتدای تابستان ۲۰۱۵ بود که محمد بن‌سلمان، وزیر دفاع وقت عربستان سعودی برای دیدار با ولادیمیر پوتین وارد روسیه شد. در آن هنگام گمانه‌زنی‌های گوناگونی در تفسیر این دیدار مطرح شد؛ پررنگ‌ترین فرضیه این بود که به دنبال مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا و در پی آن، بسته‌شدن پرونده هسته‌ای ایران، پنجره جدیدی در روابط تهران با غرب گشوده خواهد شد؛ از این رو می‌توان این دیدار را در راستای آرایش جدید موازنه قدرت در منطقه تعریف کرد. اگرچه برای این سفر اهداف دیگری نیز تبیین و تحلیل شد؛ از جمله آنکه عربستان به دنبال آن است که از حمایت روسیه در بحران یمن بهره‌مند شود.

با این وجود اغراق نیست اگر بگوییم دیدار این شاهزاده سعودی با رئیس‌جمهوری روسیه، نقطه عطفی در شکل‌گیری دور نوینی از روابط میان مسکو و ریاض بوده است؛ چراکه به موجب آن شش موافقت‌نامه استراتژیک میان دو کشور امضا شد که مهم‌ترین قسمت آن مشارکت روسیه برای ساخت ۱۶ نیروگاه اتمی در عربستان بود؛ اگرچه همکاری در حوزه هوافضا، نظامی، انرژی، اقتصادی و سرمایه‌گذاری نیز دیگر موضوعات این موافقت‌نامه‌ها را تشکیل می‌داد.
درست یک سال بعد،‌ پادشاه عربستان هم‌زمان با تولد پوتین، در سفری سه‌روزه وارد مسکو شد؛ اگرچه در بدو ورود، پله‌برقی هواپیمای او کار نکرد و با گام‌های خود به ناچار از هواپیما خارج شد‌ اما در نهایت با امضای ۱۴ سند همکاری تأمل‌برانگیز به ریاض بازگشت.
پوتین نیز در پاسخ به سفر پادشاه عربستان پاییز ۲۰۱۸ به ریاض سفر کرد؛ سفری که به گفته رئیس صندوق سرمایه‌گذاری‌های خارجی روسیه، طرفین در حال بررسی ۲۵ پروژه به ارزش 10 میلیارد دلار بودند که نهایتا 10 توافق به ارزش دو میلیارد دلار امضا شد.
میان این سال‌ها، آمدوشدها و گفت‌وگوهای تلفنی میان وزرای انرژی روسیه و عربستان نیز تشدید شد و دو کشور همکاری‌های بسیار جدی را در اوپک‌پلاس دنبال کردند. البته گزاف نیست اگر بگوییم که محمد بن‌سلمان نقش بسیار مهمی در این هم‌گرایی داشته است. نهایتا بعد از گذشت کمتر از پنج سال از سفر بن‌سلمان به روسیه، تراز تجاری دو کشور رشدی نزدیک به سه‌برابری را تجربه کرد و به بیش از یک‌میلیارد‌و 600 میلیون دلار رسید. موضوعی که سرگئی لاوروف در دیدار با همتای سعودی خود، فیصل بن فرحان آل سعود در پنجشنبه گذشته نیز به آن اشاره کرد. بر کسی پوشیده نیست که سیاست‌های آمریکا در دوران دونالد ترامپ بسیار نزدیک به سعودی و در تقابل حداکثری با جمهوری اسلامی ایران بود و آمدن بایدن بر مسند قدرت، آبی بر آتش این رویکردهای هیجانی خواهد بود. اما در این میان سفر وزیر خارجه عربستان به روسیه آن‌هم یک هفته مانده به آغاز ریاست‌جمهوری رسمی بایدن، تداعی‌کننده سفر بن‌سلمان در سال ۲۰۱۵ است. اگرچه پیش از این دیدار از سوی وزارت خارجه روسیه اعلام شد که دستور کار این گفت‌وگوها مشارکت برای مقابله با ویروس کرونا و همچنین همکاری‌های دوجانبه در حوزه انرژی هسته‌ای، صنعت فضایی و موضوعات منطقه‌ای است؛ اما با این وجود محور صحبت‌های وزیر خارجه عربستان در نشست مطبوعاتی مشترک با لاوروف که ۵۴ دقیقه به طول انجامید، موضوع ایران بود. در‌حالی‌که سرگئی لاوروف همواره از عبارت «خلیج فارس» استفاده می‌کرد و بر طرح امنیت جمعی روسیه در خلیج فارس اشاره داشت، وزیر خارجه سعودی، پاسخ هر سؤالی را به نحوی به ایران مرتبط و عبارت جعلی برای خلیج فارس به کار می‌برد؛ اگرچه مترجم روسی آن را خلیج فارس ترجمه می‌کرد.
اما در مجموع به نظر می‌رسد که این کنفرانس مطبوعاتی شامل چند نکته بود:
نخست آنکه روسیه از کاهش تنش‌ها در منطقه خلیج‌ فارس حمایت می‌کند. از این‌رو از یک‌سو، لاوروف نشست سران شورای همکاری خلیج فارس به میزبانی عربستان را بااهمیت و ستودنی دانست و از اتحاد اعضا استقبال کرد؛ همچنین بر گفت‌وگوهای سیاسی مستقیم میان تهران و ریاض با تأکید بر کاهش تنش‌ها مبتنی بر طرح امنیت جمعی روسیه در منطقه خلیج فارس اشاره داشت.
اما از سوی دیگر موضع‌گیری‌های هیجانی فیصل بن فرحان نشان می‌دهد که ریاض به‌شدت از تغییر تاکتیک‌های آمریکا با روی‌کارآمدن بایدن در قبال ایران واهمه دارد و از این رو یک موازنه تهدید جدید در منطقه را جست‌وجو می‌کند. مسکو نیز می‌پندارد که نگاه بایدن به روسیه بر مبنای دشمنی ترسیم شده است؛ از این‌رو تلاش می‌کند تمامی طرفین را با خود همراه داشته باشد؛ شاید از همین جهت بود که لاوروف از یک‌سو تأکید کرد که نگرانی‌های ایران را درک می‌کند و از سوی دیگر از آغاز گفت‌وگوهای روسیه با انصارالله یمن خبر داد و به این موضوع اشاره کرد که البته برخی به دنبال تضعیف این گفت‌وگوها هستند. اکنون باید به انتظار نشست که آیا روی‌کارآمدن دموکرات‌ها در ایالات متحده، به تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه و هم‌گرایی بیشتر ریاض با مسکو منجر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.