آسانترین راه مجازات را انتخاب نکنیم
سیدحسن موسویچلک. رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
تأملی بر زندگی مردم در جوامع مختلف نشان میدهد که ارتکاب جرائم تقریبا همزاد بشر است. شرح زندگی هابیل و قابیل از فرزندان حضرت آدم مؤیدی بر نکته بالاست؛ بنابراین برای مجازات مرتکبان جرائم هم انتظار میرود که دولتها (حکومتها) تمهیداتی اتخاذ کنند که زندان یکی از متداولترین شیوهها برای برخورد با مجرمان است. بدونشک در پاسخ به اثربخشی مجازات مبتنی بر زندان بر اصلاح رفتار، نظر بسیاری از کارشناسان اجتماعی از جمله مددکاران اجتماعی بر این نکته تأکید خواهد داشت که نقش بازدارندگی زندانها و اصلاح رفتار بسیار کمرنگ خواهد بود. البته این فقط محدود به نظر و نگاه کارشناسان اجتماعی نیست؛ بلکه متخصصان قضائی و جرمشناسی هم به این نکته اذعان دارند؛ بههمیندلیل به عدالت ترمیمی و مجازات جایگزین حبس در کنار عدالت تنبیهی باور دارند. افزایش جمعیت کیفری و بازدارندهنبودن مجازات حبس، سیستم قضائی کشور را بر آن داشته تا مجازاتهای جایگزین حبس را در دستور کار خود قرار دهند. مجازاتهای جایگزین حبس که در قانون مجازات جدید مورد توجه قانونگذار قرار گرفته هم میتواند از تبعات حبس و تأثیرات منفی مجازات زندان بکاهد، هم اینکه فرد مجرم میتواند در کنار خانواده از این مجازاتها استفاده کند. براساس قانون درباره جرائم عمدی که مجازات آنها حداکثر سه ماه است، تعیین مجازات جایگزین الزامی است. همچنین درباره جرائم عمد با مجازات ۹۱ روز تا شش ماه، حکم به مجازاتهای جایگزین الزامی است. در جرائم عمدی با مجازات بیش از شش ماه تا یک سال نیز دادگاه اختیار دارد مجازات جایگزین تعیین کند. درباره مجازاتهای بیش از دو سال حبس در جرائم غیرعمدی نیز تعیین مجازات جایگزین، به اختیار قاضی گذاشته شده است. به استناد قانون مجازات اسلامی قاضی مخیر یا ملزم شده تا مجازات دیگری غیر از حبس را درباره متهم اجرا کند. منظور از مجازات جایگزین حبس، دستهای از مجازاتها هستند که به جای حبس، قاضی مخیر یا مکلف است به آنها حکم دهد. این مجازاتها که در ماده ۶۵ قانون مجازات اسلامی قرار دارند، به دو دسته اختیاری و الزامی تقسیم میشوند. به این معنا که در برخی موارد دادگاه ملزم است حکم به مجازات جایگزین حبس دهد و در برخی موارد مختار است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که زندان بهعنوان متداولترین روش مجازات در دنیا، نهتنها نتوانسته است اهداف اصلاحی، تربیتی، عبرتآموزی و پیشگیری از جرم را در بین زندانیان محقق کند؛ بلکه علاوه بر آثار سوء جسمی، روانی و روحی برای آنها تبدیل به مکانی برای ارتکاب بزه بوده است؛ چراکه یک ویژگی مهم زندان «سلب آزادی از زندانی» است که این ویژگی میتواند بستری برای آسیبهای مختلف برای زندانیان و حتی خانوادههای آنان شود و با ورود فرد به زندان پدیده برچسبزدن به زندانی نیز رخ میدهد. در نتیجه احتمال طردشدن او از جامعه افزایش پیدا میکند و چه بسا اولین تجربه زندان، دروازهای برای ورود به شاهراههای جرائم دیگر و بزرگتر شود. درحالیکه استفاده از مجازات جایگزین حبس میتواند مانع ورود برخی از مجرمان به پشت میلههای زندان شود. اینگونه به نظر میرسد که استفاده از مجازات جایگزین حبس مستلزم همکاری دیگر نهادها و سازمانهای ارائهکننده خدمات عمومی، اجتماعی و... است که در قانون مجازات اسلامی هم به آن اشاره شده است. طبق ماده ۶۴ قانون مجازات اسلامی براساس مجازاتهای جایگزین حبس، استفاده از ظرفیت ارائه خدمات عمومی رایگان به مردم، جزای نقدی، غیرنقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی پیشبینی شده است. به نظر میرسد این رویکرد همچنان در کشور ما فراگیر نشده است و تنها بعضی از قضات از این ظرفیت استفاده میکنند؛ چراکه اجرای این نوع مجازات بهاصطلاح دردسرهای زیادی دارد و شاید هم وقت بیشتری از قاضی میگیرد؛ ولی صدور حکم زندان سریعتر و راحتتر به نظر میرسد؛ پس ضروری است که هم قضات درباره استفاده از این روش توجیه شوند و هم مردم با این نوع مجازات آشنا شوند. ضمن اینکه در این شرایط برخی از سازمانها میتوانند با اجرای مجازات جایگزین از این افراد برای ارائه خدمات عمومی استفاده کنند. البته این خدمات میتواند تنها محدود به ظرفیت سازمانهای دولتی نباشد و نهادهای غیردولتی را نیز در بر بگیرد. معتقدم که بهرهگیری از ظرفیت مجازاتهای جایگزین میتواند باعث استفاده سیستم قضائی از مددکاران اجتماعی شود. همچنین در ماده ۷۷ قانون مجازات اسلامی پیشبینی شده است که قاضی باید به تعداد لازم مددکاران اجتماعی را در اختیار داشته باشد. این در حالی است که رویکرد بسیاری از قضات بهرهگیری از مجازات زندان است. انتظار میرود قوه قضائیه برای ترویج استفاده از این ظرفیت قانونی، برنامههای جدیتر داشته باشد و فقط به اینکه در قانون آمده و قاضی مخیر است بسنده نکند. باور کنیم که حتی یک روز و یک شب یا چند ساعت در زندان بودن هم سخت است و عوارض دارد. پس تا میتوانیم راه ورود به زندان را با ترویج مجازات جایگزین حبس ببندیم.
تأملی بر زندگی مردم در جوامع مختلف نشان میدهد که ارتکاب جرائم تقریبا همزاد بشر است. شرح زندگی هابیل و قابیل از فرزندان حضرت آدم مؤیدی بر نکته بالاست؛ بنابراین برای مجازات مرتکبان جرائم هم انتظار میرود که دولتها (حکومتها) تمهیداتی اتخاذ کنند که زندان یکی از متداولترین شیوهها برای برخورد با مجرمان است. بدونشک در پاسخ به اثربخشی مجازات مبتنی بر زندان بر اصلاح رفتار، نظر بسیاری از کارشناسان اجتماعی از جمله مددکاران اجتماعی بر این نکته تأکید خواهد داشت که نقش بازدارندگی زندانها و اصلاح رفتار بسیار کمرنگ خواهد بود. البته این فقط محدود به نظر و نگاه کارشناسان اجتماعی نیست؛ بلکه متخصصان قضائی و جرمشناسی هم به این نکته اذعان دارند؛ بههمیندلیل به عدالت ترمیمی و مجازات جایگزین حبس در کنار عدالت تنبیهی باور دارند. افزایش جمعیت کیفری و بازدارندهنبودن مجازات حبس، سیستم قضائی کشور را بر آن داشته تا مجازاتهای جایگزین حبس را در دستور کار خود قرار دهند. مجازاتهای جایگزین حبس که در قانون مجازات جدید مورد توجه قانونگذار قرار گرفته هم میتواند از تبعات حبس و تأثیرات منفی مجازات زندان بکاهد، هم اینکه فرد مجرم میتواند در کنار خانواده از این مجازاتها استفاده کند. براساس قانون درباره جرائم عمدی که مجازات آنها حداکثر سه ماه است، تعیین مجازات جایگزین الزامی است. همچنین درباره جرائم عمد با مجازات ۹۱ روز تا شش ماه، حکم به مجازاتهای جایگزین الزامی است. در جرائم عمدی با مجازات بیش از شش ماه تا یک سال نیز دادگاه اختیار دارد مجازات جایگزین تعیین کند. درباره مجازاتهای بیش از دو سال حبس در جرائم غیرعمدی نیز تعیین مجازات جایگزین، به اختیار قاضی گذاشته شده است. به استناد قانون مجازات اسلامی قاضی مخیر یا ملزم شده تا مجازات دیگری غیر از حبس را درباره متهم اجرا کند. منظور از مجازات جایگزین حبس، دستهای از مجازاتها هستند که به جای حبس، قاضی مخیر یا مکلف است به آنها حکم دهد. این مجازاتها که در ماده ۶۵ قانون مجازات اسلامی قرار دارند، به دو دسته اختیاری و الزامی تقسیم میشوند. به این معنا که در برخی موارد دادگاه ملزم است حکم به مجازات جایگزین حبس دهد و در برخی موارد مختار است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که زندان بهعنوان متداولترین روش مجازات در دنیا، نهتنها نتوانسته است اهداف اصلاحی، تربیتی، عبرتآموزی و پیشگیری از جرم را در بین زندانیان محقق کند؛ بلکه علاوه بر آثار سوء جسمی، روانی و روحی برای آنها تبدیل به مکانی برای ارتکاب بزه بوده است؛ چراکه یک ویژگی مهم زندان «سلب آزادی از زندانی» است که این ویژگی میتواند بستری برای آسیبهای مختلف برای زندانیان و حتی خانوادههای آنان شود و با ورود فرد به زندان پدیده برچسبزدن به زندانی نیز رخ میدهد. در نتیجه احتمال طردشدن او از جامعه افزایش پیدا میکند و چه بسا اولین تجربه زندان، دروازهای برای ورود به شاهراههای جرائم دیگر و بزرگتر شود. درحالیکه استفاده از مجازات جایگزین حبس میتواند مانع ورود برخی از مجرمان به پشت میلههای زندان شود. اینگونه به نظر میرسد که استفاده از مجازات جایگزین حبس مستلزم همکاری دیگر نهادها و سازمانهای ارائهکننده خدمات عمومی، اجتماعی و... است که در قانون مجازات اسلامی هم به آن اشاره شده است. طبق ماده ۶۴ قانون مجازات اسلامی براساس مجازاتهای جایگزین حبس، استفاده از ظرفیت ارائه خدمات عمومی رایگان به مردم، جزای نقدی، غیرنقدی و محرومیت از حقوق اجتماعی پیشبینی شده است. به نظر میرسد این رویکرد همچنان در کشور ما فراگیر نشده است و تنها بعضی از قضات از این ظرفیت استفاده میکنند؛ چراکه اجرای این نوع مجازات بهاصطلاح دردسرهای زیادی دارد و شاید هم وقت بیشتری از قاضی میگیرد؛ ولی صدور حکم زندان سریعتر و راحتتر به نظر میرسد؛ پس ضروری است که هم قضات درباره استفاده از این روش توجیه شوند و هم مردم با این نوع مجازات آشنا شوند. ضمن اینکه در این شرایط برخی از سازمانها میتوانند با اجرای مجازات جایگزین از این افراد برای ارائه خدمات عمومی استفاده کنند. البته این خدمات میتواند تنها محدود به ظرفیت سازمانهای دولتی نباشد و نهادهای غیردولتی را نیز در بر بگیرد. معتقدم که بهرهگیری از ظرفیت مجازاتهای جایگزین میتواند باعث استفاده سیستم قضائی از مددکاران اجتماعی شود. همچنین در ماده ۷۷ قانون مجازات اسلامی پیشبینی شده است که قاضی باید به تعداد لازم مددکاران اجتماعی را در اختیار داشته باشد. این در حالی است که رویکرد بسیاری از قضات بهرهگیری از مجازات زندان است. انتظار میرود قوه قضائیه برای ترویج استفاده از این ظرفیت قانونی، برنامههای جدیتر داشته باشد و فقط به اینکه در قانون آمده و قاضی مخیر است بسنده نکند. باور کنیم که حتی یک روز و یک شب یا چند ساعت در زندان بودن هم سخت است و عوارض دارد. پس تا میتوانیم راه ورود به زندان را با ترویج مجازات جایگزین حبس ببندیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.